CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KẾ TOÁN NHẬP KHẨU HÀNG HÓA 1.1 Khái quát chung về hoạt động kinh doanh nhập khẩu 1.1 Khái niệm Nhập khẩu là việc quốc gia này mua hàng hóa và dịch vụ từ quốc gia khác, nói cách khác, đây chính là việc nhà sản xuất nước ngoài cung cấp hàng hóa và dịch vụ cho người cư trú trong nước 1.2 Vai trò của hoạt động nhập khẩu a. Đối với nền kinh tế - Nhập khẩu là một hoạt động quan trọng của ngoại thương, tác động trực tiếp đến sản xuất và tiêu dùng trong nước. Hoạt động nhập khẩu có vai trò bổ sung những loại hàng hóa mà trong nước không sản xuất được hoặc những loại hàng hóa mà sản xuất trong nước không có lợi bằng nhập khẩu, nhất là các loại máy móc dây truyền công nghệ hiện đại hay các loại nguyên nhiên liệu quan trọng trong quá trình sản xuất. - Nhập khẩu tạo điều kiện đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa đất nước, kích thích cạnh tranh với các doanh nghiệp sản xuất trong nước, đòi hỏi các doanh nghiệp phải cải tiến sản phẩm không ngừng để không thua kém các sản phẩm nhập khẩu chất lượng cao.
- Nhập khẩu góp phần nâng cao mức sống của người dân trong nước thông qua việc đảm bảo đầu vào cho sản xuất và tạo công ăn việc làm cho người lao động. - Nhập khẩu thúc đẩy hoạt động giao thương mua bán với nước ngoài, mở rộng quan hệ quốc tế, tranh thủ khai thác tiềm năng, thế mạnh về công nghệ, kỹ thuật, trình độ quản lý của nước ngoài. Thêm vào đó nhập khẩu còn thúc đẩy tích cực đến xuất khẩu. Nhập khẩu tạo môi trường thuận lợi cho xuất khẩu hàng ra nước ngoài và tạo đầu vào cho sản xuất hàng xuất khẩu.
Đối với doanh nghiệp - Nhập khẩu giúp doanh nghiệp có nguyên vật liệu, máy móc thiết bị để sản xuất, sản phẩm hàng hóa để kinh doanh, từ đó gia tăng thu nhập và lợi nhuận cho doanh nghiệp. Phạm Thị Hải Yến K15KTB Khóa luận tốt nghiệp GVHD: TS. Phạm Thị Minh Tuệ 4 Học viện ngân hàng - Nhập khẩu giúp doanh nghiệp mở rộng buôn bán với nước ngoài, tạo điều kiện cho doanh nghiệp rèn luyện bản lĩnh, học hỏi và tích lũy kinh nghiệm; đồng thời giúp doanh nghiệp mở rộng phạm vi quan hệ quốc tế với các bạn hàng, nhà cung cấp,… làm tăng cơ hội hợp tác kinh doanh trong tương lai.3 Đặc điểm chung của hoạt động kinh doanh nhập khẩu - Nhập khẩu là một hoạt động kinh doanh tương đối phức tạp: Thị trường rộng lớn cả trong và ngoài nước, chịu ảnh hưởng rất lớn của sự phát triển của sản xuất trong nước và tình hình thị trường nước ngoài, khó kiểm soát, thanh toán bằng đồng ngoại tệ, hàng hóa phải vận chuyển xuyên biên giới quốc gia, phải tuân theo những tập quán buôn bán quốc tế, thường xuyên bị chi phối bởi các yếu tố như chính sách, luật pháp, văn hóa chính trị,… của các quốc gia khác nhau, hàng hóa nhập khẩu thường đòi hỏi chất lượng cao, mẫu mã đẹp, hợp thị hiếu người tiêu dùng. - Nhà nước thường quản lý hoạt động nhập khẩu thông qua các công cụ chính sách như: Chính sách thuế, hạn ngạch, các văn bản pháp luật, các quy định về mặt hàng nhập khẩu.
- Trình tự tổ chức một hợp đồng nhập khẩu: Việc thực hiện một hợp đồng nhập khẩu thông thường bao gồm 7 bước đó là thuê phương tiện vận tải; mua bảo hiểm hàng hóa; làm thủ tục hải quan; nhận hàng; kiểm tra hàng hóa nhập khẩu; làm thủ tục thanh toán; khiếu nại và giải quyết khiếu nại.4 Các phương thức nhập khẩu hàng hóa - Nhập khẩu theo nghị định thư: Là phương thức nhập khẩu mà các doanh nghiệp tham gia phải tuân theo các chỉ tiêu pháp lệnh của nhà nước. Chính phủ hai bên sẽ tiến hành ký kết những nghị định thư hoặc hiệp định thư về trao đổi hàng hóa giữa hai nước, theo đó toàn bộ quan hệ đàm phán ký kết hợp đồng đều do hai bên chính phủ thực hiện, trên cơ sở đó giao cho một số đơn vị có chức năng kinh doanh xuất nhập khẩu trực tiếp thực hiện. Các doanh nghiệp này có nhiệm vụ mua hàng ở nước ngoài về bán trong nước, đối với ngoại tệ thu được phải nộp quỹ tập trung của Nhà nước. Trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay, phương thức nhập khẩu theo nghị định thư rất ít được sử dụng trừ những đơn vị hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực đặc biệt hoặc thực hiện những chức năng đặc thù mà nhà nước giao cho.
Phạm Thị Hải Yến K15KTB Khóa luận tốt nghiệp GVHD: TS. Phạm Thị Minh Tuệ 5 Học viện ngân hàng - Nhập khẩu ngoài nghị định thư (nhập khẩu tự cân đối): Là phương thức nhập khẩu trong đó các doanh nghiệp được cấp giấy phép nhập khẩu trực tiếp đàm phán ký kết hợp đồng trên cơ sở đó tự cân đối tài chính trong khuôn khổ pháp luật của Nhà nước. Theo đó các doanh nghiệp hoàn toàn phải chủ động tổ chức hoạt động nhập khẩu của mình từ khâu đầu tiên đến khâu cuối cùng, phải tự cân đối về tài chính và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đối với ngân sách nhà nước. Đơn vị phải tự tìm nguồn hàng, bạn hàng, tổ chức giao dịch, ký kết và thực hiện hợp đồng trên cơ sở tuân thủ những chính sách và chế độ kinh tế của Nhà nước.
Số ngoại tệ thu được không phải nộp vào quỹ ngoại tệ tập trung mà có thể bán ở trung tâm giao dịch ngoại tệ hoặc ngân hàng. Nhập khẩu theo phương thức này tạo cho doanh nghiệp được sự năng động, sáng tạo và độc lập trong hạch toán kinh doanh, thích ứng với cơ chế thị trường.5 Các hình thức nhập khẩu a. Theo mục đích nhập khẩu - Nhập khẩu kinh doanh: Là loại hình nhập khẩu trong đó doanh nghiệp sẽ tiến hành nhập khẩu hàng hóa từ nước ngoài theo hợp đồng mua bán sau đó bán nội địa hoặc làm nguyên liệu phục vụ cho việc sản xuất ra hàng hóa tiêu thụ trong nước. Đây là hình thức nhập khẩu phổ biến nhất, lợi nhuận có được từ chênh lệch giữa giá nhập khẩu, chi phí sản xuất và giá bán cho người tiêu dùng.
- Nhập sản xuất để xuất khẩu: Là một loại hình kinh doanh xuất nhập khẩu trong đó nhà nhập khẩu nhập khẩu nguyên vật liệu về để sản xuất chế biến ra sản phẩm với mục đích xuất khẩu. Đây là hình thức mua bán đứt đoạn, doanh nghiệp nhập khẩu nguyên vật liệu và xuất khẩu sản phẩm được sản xuất ra từ nguyên vật liệu đó. - Gia công: Gia công quốc tế là một hoạt động kinh doanh thương mại trong đó một bên (gọi là bên nhận gia công) nhập khẩu một phần hoặc toàn bộ nguyên vật liệu hoặc bán thành phẩm của một bên khác (gọi là bên đặt gia công) để thực hiện một hoặc nhiều công đoạn trong quá trình sản xuất ra thành phẩm theo yêu cẩu của bên đặt gia công rồi giao lại cho họ và nhận thù lao (gọi là phí gia công). Trong gia công quốc tế, hoạt động xuất nhập khẩu gắn liền với hoạt động sản xuất.
Gia công quốc tế ngày nay rất phổ biến trong buôn bán thương mại quốc tế vì có ưu điểm: đối với bên đặt gia công, giúp họ tận dụng được giá rẻ về nguyên vật liệu phụ và nhân công giá rẻ của nước nhận gia công. Đối với bên nhận gia công, giúp họ giải quyết được công ăn việc Phạm Thị Hải Yến K15KTB Khóa luận tốt nghiệp GVHD: TS. Phạm Thị Minh Tuệ 6 Học viện ngân hàng làm cho người lao động trong nước hoặc nhận được thiết bị công nghệ hiện đại vào trong nước mình. Trong thực tế nhiều nước đang phát triển nhờ thực hiện phương thức gia công quốc tế đã góp phần xây dựng nên một nền công nghiệp hiện đại như Hàn Quốc, Thái Lan, Singapo, … - Tạm nhập tái xuất: Tạm nhập tái xuất hàng hóa là việc hàng hóa được đưa từ nước ngoài hoặc từ các khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật vào Việt Nam, có làm thủ tục nhập khẩu vào Việt Nam và làm thủ tục xuất khẩu chính hàng hóa đó ra khỏi Việt Nam.
- Nhập khẩu chuyển cửa khẩu: Là việc thương nhân Việt Nam mua hàng của một nước để bán cho một nước khác mà không làm thủ tục nhập khẩu vào Việt Nam và không làm thủ tục xuất khẩu ra khỏi Việt Nam. - Nhập khẩu hàng đổi hàng: Là một hình thức giao dịch trao đổi hàng hóa, trong đó xuất khẩu kết hợp chặt chẽ với nhập khẩu, người bán đồng thời là người mua, lượng hàng giao đi có giá trị tương xứng với lượng hàng nhận về. Mục đích của giao dịch nhập khẩu hàng đổi hàng không phải nhằm để thu ngoại tệ mà nhằm để thu về một hàng hóa khác có giá trị tương đương. - Nhập khẩu liên doanh: Là hình thức nhập khẩu hàng hóa trên cơ sở liên kết kinh tế một cách tự nguyện giữa các doanh nghiệp, trong đó có ít nhất một bên là doanh nghiệp nhập khẩu trực tiếp nhằm phối hợp các kỹ năng để cùng giao dịch và đề ra các chủ trương, biện pháp có liên quan đến hoạt động kinh doanh nhập khẩu.
Quyền hạn và trách nhiệm của mỗi bên được quy định theo tỷ lệ vốn đóng góp. - Nhập khẩu phi mậu dịch: Là hình thức nhập khẩu không nhằm mục đích thương mại. Hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu không nhằm mục đích thương mại (dưới đây gọi tắt là hàng phi mậu dịch) gồm: + Quà biếu, tặng của tổ chức, cá nhân ở nước ngoài gửi cho tổ chức, cá nhân ở Việt Nam; của tổ chức, cá nhân ở Việt Nam gửi cho tổ chức, cá nhân ở nước ngoài; + Hàng hóa của cơ quan đại diện ngoại giao, tổ chức quốc tế tại Việt Nam và những người làm việc tại các cơ quan, tổ chức trên; + Hàng viện trợ nhân đạo; + Hàng hóa tạm nhập khẩu của những cá nhân được Nhà nước Việt Nam cho miễn thuế; Phạm Thị Hải Yến K15KTB Khóa luận tốt nghiệp GVHD: TS. Phạm Thị Minh Tuệ 7 Học viện ngân hàng + Hàng mẫu không thanh toán; + Dụng cụ nghề nghiệp, phương tiện làm việc của người xuất nhập cảnh; + Tài sản di chuyển của tổ chức, cá nhân; + Hành lý cá nhân của người nhập cảnh gửi theo vận tải đơn, hàng hóa mang theo người của người nhập cảnh vượt tiêu chuẩn miễn thuế; + Hàng phi mậu khác.