CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN DOANH THU VÀ XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH TẠI CÔNG TY CHỨNG KHOÁN 1. Khái quát về hoạt động doanh thu và xác định kết quả kinh doanh tại Công ty chứng khoán 1. Đặc điểm của công ty chứng khoán 1. Khái niệm về công ty chứng khoán Thị trường chứng khoán là thị trường đặc biệt, thực hiện mua bán trao đổi các loại chứng khoán giữa các chủ thể tham gia.
Là thị trường có phương thức cung cấp và huy động vốn trực tiếp, người có vốn nhàn rỗi và người có nhu cầu vốn trực tiếp tham gia thị trường mà không thông qua trung gian tài chính như ngân hàng. Thị trường chứng khoán là một bộ phận của TTTC, được coi là “phong vũ biểu”, là “nhiệt kế đo sức khỏe” của một nền kinh tế. Vì vậy, việc đảm bảo tính công bằng, liên tục, an toàn và trật tự của TTCK là rất quan trọng và một trong những biện pháp hữu hiệu là sự ra đời của các Công ty chứng khoán. Theo quyết định số 27/2007/QĐ-BTC ngày 24/04/2007 của Bộ trưởng Bộ Tài chính thì công ty chứng khoán, bao gồm một, một số hoặc toàn bộ các hoạt động: môi giới chứng khoán, tự doanh, bảo lãnh phát hành, tư vấn đầu tư chứng khoán”.
CTCK là tổ chức tài chính trung gian hoạt động trên TTCK – một thị trường có mức độ nhạy cảm cao và có ảnh hưởng lớn đến nền kinh tế. Do vậy, CTCK thuộc loại hình kinh doanh có điều kiện. Điều kiện gồm: + Đặc điểm về vốn: đối với CTCK muốn thành lập phải đáp ứng yêu cầu về mức vốn pháp định mà luật pháp quy định. Quy định về mức pháp định để thành lập CTCK là khác nhau và tùy thuộc vào quy định của từng nước trong từng thời kỳ.
Quy định này nhằm đảm bảo cho CTCK có tiềm lực tài chính đủ mạnh để thực hiện tốt các hoạt động nghiệp vụ và bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư. + Đặc điểm về nhân sự và đội ngũ lãnh đạo: là lĩnh vực hoạt động có nghiệp vụ phức tạp, có độ rủi ro cao, mức độ ảnh hưởng tới đời sống kinh tế - xã hội lớn nên đòi hỏi nhân viên và lãnh đạo CTCK phải là người có trình độ nhất định, có tư cách đạo đức nghề nghiệp, có chứng chỉ hành nghề do cơ quan có thẩm quyền cấp. + Đặc điểm về cơ sở vật chất kỹ thuật: khi tiến hành đăng ký hoạt động, CTCK phải đáp ứng yêu cầu về trụ sở phù hợp. Xuất phát từ đặc điểm của hoạt động kinh doanh chứng khoán là cần phải có sàn giao dịch.
CTCK phải có hệ thống trang thiết bị hiện đại phục vụ cho quá trình truyền lệnh của khách hàng, thông báo kết quả giao dịch cũng như giúp khách hàng kiểm tra số dư tài khoản hoặc tìm kiếm thông tin… Võ Thị Thu Hiền Lớp K17-KTG Khóa luận tốt nghiệp 4 Học viện Ngân hàng + Đặc điểm về xung đột lợi ích giữa quyền lợi của khách hàng và CTCK: bên cạnh việc cung ứng các dịch vụ tốt nhất cho khách hàng thì giữa CTCK và khách hàng đôi khi xảy ra mâu thuẫn về lợi ích. Những hoạt động của CTCK có thể dẫn đến xung đột lợi ích là hoạt động môi giới, tự doanh và tư vấn đầu tư chứng khoán. Hiện nay, trên thế giới có 2 mô hình phổ biến về CTCK: Mô hình công ty chuyên doanh chứng khoán Hoạt động kinh doanh chứng khoán sẽ do các CTCK độc lập, chuyên môn hóa trong lĩnh vực chứng khoán đảm nhận, các ngân hàng không được tham gia vào kinh doanh chứng khoán. Mô hình này được áp dụng ở nhiều nước như: Mỹ, Nhật, Hàn Quốc, Canada,… Ưu điểm: hạn chế được rủi ro cho hệ thống Ngân hàng, tạo điều kiện cho TTCK phát triển.
Tuy nhiên, khả năng san bằng rủi ro trong kinh doanh bị hạn chế. Các nước áp dụng mô hình này có xu hướng giảm dần sự hạn chế đối với ngân hàng thương mại trong nghiệp vụ chứng khoán. Mô hình công ty đa năng. Có 2 loại công ty đa năng: + Ngân hàng đa năng một phần: Các ngân hàng muốn kinh doanh chứng khoán phải thành lập công ty con kinh doanh độc lập.
Ở Việt Nam đang áp dụng mô hình này. + Ngân hàng đa năng hoàn toàn: Các ngân hàng thương mại được phép kinh doanh tổng hợp (chứng khoán, bảo hiểm, tiền tệ) Ưu điểm: sự kết hợp đa năng rất cao nên giảm rủi ro trong hoạt động kinh doanh chung, có khả năng chịu được các biến động của thị trường chứng khoán. Nếu thị trường biến động mạnh thì hoạt động kinh doanh dễ bị ảnh hưởng nếu không tách bạch rõ ràng các nghiệp vụ kinh doanh. Cơ cấu tổ chức của công ty chứng khoán Hình thức pháp lý của CTCK có thể là công ty CP, công ty TNHH, công ty hợp doanh, có thể là doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp nhà nước.
Đa số các nước quy định loại hình CTCK là công ty CP hoặc công ty TNHH, vì 2 loại hình tổ chức này có những lợi thế về quyền sở hữu, quản trị điều hành, huy động vốn. Cơ cấu tổ chức của CTCK phụ thuộc vào loại hình nghiệp vụ, quy mô hoạt động kinh doanh chứng khoán. Đều có đặc điểm chung là hệ thống các phòng ban chức năng được chia làm 2 khối tương ứng 2 khối công việc mà CTCK đảm nhận. Khối I (front office): do một phó giám đốc trực tiếp phụ trách, thực hiện các giao dịch mua bán kinh doanh chứng khoán.
Khối này đem lại thu nhập cho công ty từ việc đáp ứng nhu cầu khách hàng, tạo ra các sản phẩm phù hợp với nhu cầu đó. Võ Thị Thu Hiền Lớp K17-KTG Khóa luận tốt nghiệp 5 Học viện Ngân hàng Sơ đồ 1.1: Cơ cấu tổ chức của các Công ty chứng khoán HỘI ĐỒNG QUẢN TRỊ BAN KIỂM SOÁT BAN GIÁM ĐỐC Khối nghiệp vụ Khối quản lý rủi ro Khối phụ trợ P.Quản trị RR P.Maketing mục đầu tư P.HC nhân sự Khối II (back office) cũng do một phó giám đốc phụ trách, thực hiện các công việc yểm trợ cho khối I. Bất kỳ một nghiệp vụ nào ở khối I đều cần trợ giúp của các phòng ban thuộc khối II. CTCK còn có thêm một số phòng như phòng cấp vốn, phòng tín dụng,… Nhiều CTCK có thể có thêm khối quản lý rủi ro.
Đối với những CTCK lớn, còn có thêm chi nhánh ở các địa phương, hoặc các nước khác, hay có thêm phòng quan hệ quốc tế,… Để thuận tiện cho quan hệ với khách hàng, mạng lưới tổ chức một CTCK thường gồm văn phòng trung tâm và các chi nhánh hoặc văn phòng giao. Vai trò và nguyên tắc hoạt động của công ty chứng khoán - Vai trò của các CTCK được thể hiện qua các nghiệp vụ của CTCK. Các CTCK đã tạo ra sự ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự phát triển của TTCK và của cả nền kinh tế. Võ Thị Thu Hiền Lớp K17-KTG Khóa luận tốt nghiệp 6 Học viện Ngân hàng Vai trò làm cầu nối giữa cung – cầu chứng khoán Trên thị trường sơ cấp: CTCK là trung gian kết nối giữa nhà phát hành và nhà đầu tư.
Thông qua nghiệp vụ bảo lãnh phát hành chứng khoán, CTCK giúp các tổ chức phát hành thực hiện các thủ tục trước khi chào bán, phân phối CK. Bên cạnh đó, nhân viên môi giới CK có chức năng tìm kiếm khách hàng có vốn nhàn rỗi, có nhu cầu đầu tư vào các công cụ trên thị trường tài chính. Thông tin về tổ chức phát hành sẽ được các nhân viên phân tích và cung cấp cho nhà đầu tư một cách đầy đủ chi tiết, kịp thời. Trên thị trường thứ cấp: CTCK là cầu nối giữa các nhà đầu tư, là trung gian chuyển các khoản đầu tư thành tiền và ngược lại.
Qua nghiệp vụ môi giới chứng khoán, CTCK có chức năng cung cấp thông tin, tư vấn đầu tư, thực hiện nhu cầu mua bán CK cho khách hàng. Tính thanh khoản của chứng khoán sẽ được cải thiện. Vai trò góp phần điều tiết và bình ổn giá trên thị trường Thông qua hoạt động của mình, đặc biệt là hoạt động tự doanh, CTCK sẽ giúp cho thị trường hạn chế được sự bất ổn qua động thái mua hoặc bán chứng khoán. Các CTCK có nghiệp vụ tự doanh phải dành ra một tỷ lệ nhất định giao dịch của mình để mua chứng khoán vào khi giá giảm và bán chứng khoán dự trữ ra khi giá lên quá cao góp phần điều tiết, bình ổn giá trên thị trường.
Sự can thiệp của các CTCK chỉ có hạn, phụ thuộc vào nguồn vốn tự doanh và quỹ dự trữ chứng khoán. Tại Việt Nam chưa có quy định này. Vai trò cung cấp các dịch vụ cho TTCK Cung cấp ý tưởng thiết kế sản phẩm và dịch vụ theo yêu cầu của khách hàng. Giúp đa dạng hóa sản phẩm, đa dạng hóa cơ cấu khách hàng, thu hút ngày càng nhiều nguồn vốn nhàn rỗi cho đầu tư phát triển.
Ngoài ra, CTCK còn cung cấp nhiều dịch vụ khác hỗ trợ giao dịch chứng khoán. - Nguyên tắc hoạt động: Để đảm bảo quyền lợi, sự công bằng giữa các chủ thể tham gia thị trường, CTCK khi tiến hành hoạt động phải tuân thủ các nguyên tắc chung. Nguyên tắc hoạt động của CTCK được chia làm 2 nhóm: nhóm nguyên tắc về tài chính và nhóm nguyên tắc về đạo đức nghề nghiệp. Nguyên tắc tài chính + CTCK phải đáp ứng về vốn pháp định cho hoạt động kinh doanh.
Môi giới chứng khoán: 25 tỷ đồng Việt Nam; Tự doanh chứng khoán: 100 tỷ đồng Việt Nam; Bảo lãnh phát hành chứng khoán: 165 tỷ đồng Việt Nam (Phải có giấy phép bảo lãnh phát hành chứng khoán); Tư vấn đầu tư chứng khoán: 10 tỷ đồng Việt Nam. Võ Thị Thu Hiền Lớp K17-KTG Khóa luận tốt nghiệp 7 Học viện Ngân hàng + Đảm bảo yêu cầu về nguyên tắc hạch toán, báo cáo theo quy định của pháp luật. + Phải tách biệt tài sản tiền và chứng khoán của khách hàng với tài sản của công ty. Không được dùng chứng khoán của khách hàng để thế chấp, để vay vốn hoặc dùng tiền của khách hàng để mua chứng khoán cho công ty trừ trường hợp được khách hàng đồng ý bằng văn bản.
Nguyên tắc nhằm tránh rủi ro cho khách hàng. Nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp Nhân viên CTCK phải tuân thủ bộ nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp do Hiệp hội các nhà kinh doanh chứng khoán ban hành, gồm các điểm chính sau: + Giao dịch công bằng và trung thực vì lợi ích của khách hàng. + Phải là người có kỹ năng, tận tụy với công việc, có tinh thần trách nhiệm. + Ưu tiên thực hiện lệnh của khách hàng trước lệnh của công ty.