CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KẾ TOÁN DOANH THU, CHI PHÍ VÀ XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH TRONG CÁC DOANH NGHIỆP KINH DOANH THƯƠNG MẠI 1. ĐẶC ĐIỂM DOANH THU, CHI PHÍ VÀ KẾT QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH TRONG CÁC DOANH NGHIỆP KINH DOANH THƯƠNG MẠI 1. Đặc điểm hoạt động kinh doanh thương mại Hoạt động kinh doanh (Theo Luật Doanh nghiệp 2005) được hiểu là: "Việc thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi". Hoạt đông kinh doanh trong một số trường hợp được hiểu như hoạt động thương mại.
Theo Luật Thương mại 2005 giải thích, hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác. Vậy kinh doanh thương mại là quá trình đưa sản phẩm từ lĩnh vực sản xuất đến lĩnh vực tiêu dùng qua hai quá trình chủ yếu là mua hàng và bán hàng. Đối tượng kinh doanh thương mại rất phong phú, bao gồm tất cả các loại hàng hoá lưu thông trên thị trường, của nhiều ngành hàng khác nhau như: hàng nông sản, thuỷ sản, hàng vật tư thiết bị, thực phẩm chế biến. Đặc điểm cơ bản của hoạt động kinh doanh thương mại là thực hiện việc tổ chức lưu thông hàng hoá, dịch vụ, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao trong tiêu dùng xã hội.
Kinh doanh thương mại cũng có những đặc điểm riêng của mình như sau: - Đối tượng kinh doanh thương mại là các loại hàng hoá được phân loại theo từng ngành hàng: 5 + Hàng vật tư thiết bị + Hàng công nghệ phẩm tiêu dùng + Hàng lương thực, thực phẩm chế biến. - Đối tượng phục vụ của nghành kinh doanh thương mại là người tiêu dùng, bao gồm: Các cá nhân, các đơn vị sản xuất kinh doanh, các đơn vị, tổ chức xã hội khác. - Kết thúc một quá trình kinh doanh thương mại thì vốn của doanh nghiệp được chuyển hoá từ hình thái tiền tệ sang hình thái hàng hoá và từ hình thái hàng hoá sang hình thái tiền tệ. - Trong kinh doanh thương mại khối lượng hàng hoá lưu chuyển chủ yếu là mua ngoài, các trường hợp nhập khác là không đặc trưng và rất ít.
Hàng mua ngoài có thể là từ nơi sản xuất, đơn vị nhập khẩu hoặc từ các doanh nghiệp bán buôn. - Quá trình lưu chuyển hàng hoá trong kinh doanh thương mại bao gồm hai giai đoạn, giai đoạn mua hàng và giai đoạn bán hàng, không qua khâu chế biến làm thay đổi hình thái vật chất của hàng hoá. Trong đó: + Mua hàng là giai đoạn đầu tiên của quá trình lưu chuyển hàng hoá, thông qua mua hàng, quan hệ trao đổi và quan hệ thanh toán tiền hàng giữa người mua và người bán về giá trị hàng hoá được thực hiện. Trong các doanh nghiệp thương mại, hàng hoá chỉ được coi là hàng mua khi thoả mãn đồng thời ba điều kiện: Phải thông qua một phương thức mua - bán - thanh toán tiền hàng nhất định, doanh nghiệp đã nắm được quyền sở hữu về hàng hoá, và mất quyền sở hữu về tiền hay một loại hàng hoá khác, và hàng mua về nhằm mục đích để bán hoặc qua gia công rồi bán.
+ Bán hàng là khâu cuối cùng trong quá trình hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp thương mại. Thông qua bán hàng, giá trị và giá trị sử dụng của hàng hoá được thực hiện, vốn của doanh nghiệp được chuyển từ hình thái hàng hoá sang hình thái tiền tệ, doanh nghiệp thu hồi được vốn bỏ ra, bù đắp 6 được chi phí và có nguồn tích luỹ để mở rộng kinh doanh. Quá trình bán hàng thường được thực hiện qua hai phương thức là bán buôn và bán lẻ. Đặc trưng của bán buôn là, khi kết thúc quá trình mua bán, hàng hoá vẫn trong quá trình lưu thông, còn đặc trưng của bán lẻ là, khi kết thúc quá trình mua bán, hàng đã vào lĩnh vực tiêu dùng.
Bán buôn và bán lẻ hàng hoá được thực hiện bằng nhiều hình thức bán thẳng, bán qua kho, bán trực tiếp và gửi bán qua đại lý, ký gửi. - Trong các doanh nghiệp thương mại, vốn hàng hoá là vốn chủ yếu nhất và nghiệp vụ kinh doanh hàng hoá là nghiệp vụ phát sinh thường xuyên, chiếm một khối lượng công việc rất lớn, quản lý hàng hoá là một trong những nội dung quản lý quan trọng nhất trong các doanh nghiệp thương mại. Trong quản lý kinh doanh ở các doanh nghiệp kinh doanh mà dặc biệt là các doanh nghiệp kinh doanh thương mại, kế toán giữ vai trò quan trọng, là công cụ để điều hành quản lý các hoạt động kinh doanh diễn ra trong doanh nghiệp, trong đó các phần hành kế toán, doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh là các phần hành kế toán cơ bản nhất trong hạch toán kế toán hoạt động kinh doanh cũng như trong nội dung quản lý hàng hoá của doanh nghiệp thương mại. Kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh trong doanh nghiệp thương mại mang những đặc điểm riêng của mình 1.
Đặc điểm doanh thu, chi phí và kết quả hoạt động kinh doanh trong các doanh nghiệp kinh doanh thương mại * Đặc điểm doanh thu: Theo chuẩn mực kế toán số 14 về doanh thu và thu nhập khác. Doanh thu là tổng giá trị các lợi ích kinh tế doanh nghiệp thu được trong kỳ kế toán, phát sinh từ hoạt động sản xuất kinh doanh thông thường của doanh nghiệp, góp phần làm tăng vốn chủ sở hữu. Doanh thu bao gồm: Doanh thu bán hàng, doanh thu cung cấp dịch vụ, tiền lãi, tiền bản quyền, cổ tức, lợi nhuận được chia, và các khoản thu nhập khác. 7 Nghiên cứu doanh thu trong các doanh nghiệp kinh doanh thương mại, doanh thu bán hàng ở đây được hiểu là doanh thu bán hàng hoá mà doanh nghiệp mua về.
Đây là bộ phận doanh thu chủ yếu chiếm tỷ trọng lớn trong tổng doanh thu của doanh nghiệp thương mại. Trong doanh nghiệp thương mại, bán hàng hoá là khâu cuối cùng trong quá trình hoạt động kinh doanh, thực hiện nghiệp vụ này vốn của doanh nghiệp thương mại được chuyển từ hình thái hiện vật là hàng hoá sang hình thái tiền tệ. Thời điểm ghi chép vào sổ sách kế toán về bán hàng là thời điểm hàng hoá được xác định là tiêu thụ, thời điểm đó quy định theo từng phương thức, hình thức bán hàng như sau: - Bán buôn qua kho, bán buôn vận chuyển thẳng theo hình thức giao hàng trực tiếp, thời điểm ghi nhận doanh thu hàng bán là khi bên mua ký nhận đủ hàng, đã thanh toán tiền hoặc chấp nhận nợ. - Bán buôn qua kho, bán buôn vận chuyển thẳng theo hình thức chuyển hàng, thời điểm ghi nhận doanh thu bán hàng là khi thu được tiền do bên mua thanh toán hoặc bên mua xác nhận đã nhận được hàng chấp nhận thanh toán - Phương thức bán lẻ hàng hoá, thời điểm ghi nhận doanh thu hàng bán là khi nhận được báo cáo của nhân viên bán hàng.
- Phương thức gửi đại lý bán, thời điểm ghi nhận doanh thu là nhận được tiền của bên nhận đại lý hoặc chấp nhận thanh toán. Giá bán hàng hoá trong doanh nghiệp thương mại là giá thoả thuận giữa người mua và người bán , được ghi trên hoá đơn hoặc hợp đồng. * Chi phí trong doanh nghiệp thương mại: Hoạt động kinh tế chủ yếu trong doanh nghiệp thương mại là mua và bán hàng hoá nhằm thu lợi nhuận, để thực hiện mục đích của mình, doanh nghiệp phải chi ra các khoản chi phí, các chi phí đó phát sinh trong các khâu của hoạt động kinh doanh thương mại: 8 + Trước tiên là chi phí ở khâu mua hàng, chi phí để mua hàng gồm chi phí vận chuyển hàng hoá từ nơi mua tới kho của doanh nghiệp, chi phí tiền lương trả cho cán bộ công nhân viên chuyên trách ở khâu mua. + Tiếp đến là chi phí ở khâu dự trữ và tiêu thụ hàng hoá, các chi phí này bao gồm các chi phí trọn lọc, đóng gói, bảo quản hàng hoá, chi phí vận chuyển hàng hoá từ kho tới người mua, tiền thuê kho bãi, tạp vụ, chi phí sử dụng đồ dùng, khấu hao TSCĐ, chi phí quảng cáo tiếp thị, hoa hồng.
+ Ngoài các chi phí kể trên, là các chi phí có liên quan đến quản lý doanh nghiệp, thương mại. + Trong quá trình kinh doanh của doanh nghiệp còn phải thực hiện các nghiệp vụ kinh tế khác như: Đầu tư liên doanh liên kết, nhượng bán, thanh lý TSCĐ, mua bán chứng khoán, đầu tư vào hệ thống tín dụng, chi phí vốn vay. Chi phí kinh doanh của doanh nghiệp thương mại là toàn bộ những chi phí mà doanh nghiệp đã bỏ ra để thực hiện các mục tiêu của doanh nghiệp trong một thời kỳ nhất định, các chi phí phát sinh từ khâu mua vào, dự trữ đến khâu bán ra và các chi phí có liên quan đến đầu tư vốn ra ngoài và được bù đắp bằng thu nhập hoặc doanh thu kinh doanh của doanh nghiệp thương mại trong kỳ. Trong doanh nghiệp thương mại chi phí kinh doanh được đánh giá theo nguyên tắc giá phí: Toàn bộ chi phí gắn liền với quá trình mua vật tư, hàng hoá được tính vào giá phí mua hàng, các chi phí gắn liền với quá trình bán hàng và phục vụ bán hàng được gọi là chi phí bán hàng, các chi phí liên quan đến quá trình quản lý kinh doanh, quản lý hành chính và các chi phí mang tính chất chung toàn doanh nghiệp được gọi là chi phí quản lý doanh nghiệp.
Chi phí kinh doanh đóng vai trò quan trọng trong doanh nghiệp thương mại, nó ảnh hưởng lớn tới kết quả kinh doanh và sự tồn tại của doanh nghiệp, đây là những chi phí cần thiết để thực hiện lưu chuyển hàng hoá từ nơi mua 9 đến nơi bán, thực hiện tốt kế hoạch chi phí kinh doanh thương mại là cơ sở cho doanh nghiệp thực hiện tốt kế hoạch lưu chuyển hàng hoá. Chi phí kinh doanh trong doanh nghiệp thương mại là một chỉ tiêu kinh tế tổng hợp, phản ánh đầy đủ tình hình hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, nó cũng là chỉ tiêu chất lượng phản ánh tổng hợp mọi hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp thương mại. * Kết quả hoạt động kinh doanh: Là kết quả cuối cùng của hoạt động kinh doanh trong doanh nghiệp sau một thời kỳ nhất định và được xác định là phần chênh lệch giữa tổng doanh thu và tổng chi phí của các hoạt động đó.