CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN DOANH THU, CHI PHÍ VÀ XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH TRONG DOANH NGHIỆP 1. Khái quát chung về doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh 1. Những vấn đề chung về doanh thu 1. Khái niệm doanh thu Theo chuẩn mực kế toán Việt Nam số 14 (VAS 14) “Doanh thu và thu nhập khác” ban hành ngày 31/12/2001, doanh thu được định nghĩa như sau: “Doanh thu là tổng giá trị các lợi ích kinh tế DN thu được trong kỳ kế toán, phát sinh từ HĐ SXKD thông thường của doanh nghiệp, góp phần làm tăng VCSH”.
Theo thông tư 200/2014/TT - BTC ban hành ngày 22/12/2014 thì DT được định nghĩa là lợi ích kinh tế thu được làm tăng VCSH của DN ngoại trừ phần đóng góp thêm của các cổ đông. Doanh thu được ghi nhận tại thời điểm giao dịch phát sinh, khi chắc chắn thu được lợi ích kinh tế, được xác định theo giá trị hợp lý của các khoản được quyền nhận, không phân biệt đã thu tiền hay sẽ thu được tiền. Như vậy, doanh thu chỉ bao gồm tổng giá trị của các lợi ích kinh tế DN đã hoặc sẽ thu được. Các khoản thu hộ bên thứ ba không phải là nguồn lợi ích kinh tế, không làm tăng VCSH của DN sẽ không được coi là DT.
Các khoản góp vốn của cổ đông hoặc chủ sở hữu làm tăng VCSH nhưng không là DT. Doanh thu của DN là toàn bộ tiền bán sản phẩm, hàng hóa, cung ứng dịch vụ trên thị trường sau khi đã trừ các khoản CKTM, GGHB, hàng bán bị trả lại và các HĐTC, hoạt động khác của DN. Doanh thu được ghi nhận tại thời điểm giao dịch phát sinh, khi chắc chắn thu được lợi ích kinh tế, được xác định theo giá trị hợp lý của các khoản được quyền nhận, không phân biệt đã thu tiền hay sẽ thu được tiền. Nguyên tắc ghi nhận doanh thu Vấn đề quan trọng nhất của ghi nhận DT là thời điểm ghi nhận DT và giá trị ghi nhận.
Các nguyên tắc kế toán chủ yếu được áp dụng ghi nhận DT là: Nguyên tắc cơ sở dồn tích: Ghi nhận DT khi phát sinh là phải hoàn thành việc bán sản phẩm hàng hóa, cung cấp dịch vụ với một giá trị xác định và sự đảm bảo hợp lý về việc thu được lợi ích kinh tế sẽ được ghi nhận DT. 5 Nguyên tắc thận trọng: Không ghi nhận DT quá cao, vì mỗi một số liệu của kế toán đều liên quan đến quyền lợi và nghĩa vụ của nhiều phía khác nhau, mà trong lĩnh vực kinh tế thì có nhiều trường hợp không thể lường trước hết được, từ đó đòi hỏi kế toán phải thận trọng. Nguyên tắc thận trọng đòi hỏi DT và thu nhập chỉ được ghi nhận khi có bằng chứng chắc chắn về khả năng thu được lợi ích kinh tế. Còn CP phải được ghi nhận khi có bằng chứng có thể về khả năng phát sinh.
Nguyên tắc phù hợp: Khi ghi nhận DT phải ghi nhận một khoản CP tương ứng liên quan đến việc tạo ra DT đó. Chi phí tương ứng với DT gồm CP của kỳ tạo ra DT và CP của các kỳ trước hoặc CP phải trả nhưng liên quan đến DT của kỳ đó. Phân loại doanh thu Có rất nhiều cách phân loại DT trong DN, mỗi cách phân loại có những ưu điểm nhất định. Có thể kể đến một số cách phân loại như sau: - Phân loại DT theo tình hình kinh doanh: Doanh thu bán hàng hóa: Doanh thu bán hàng hóa là toàn bộ DT của khối lượng hàng hóa đã bán được trong kỳ.
Doanh thu bán thành phẩm: Doanh thu bán thành phẩm là DT của toàn bộ khối lượng sản phẩm, thành phẩm đã bán trong kỳ, hay đã được xác định tiêu thụ trong kỳ. Doanh thu cung cấp dịch vụ: Doanh thu cung cấp dịch vụ là toàn bộ DT của khối lượng dịch vụ đã hoàn thành, đã cung cấp cho KH và đã được KH thanh toán hoặc chấp nhận thanh toán trong kỳ. Doanh thu trợ cấp, trợ giá: Doanh thu trợ cấp, trợ giá là toàn bộ các khoản DT từ trợ cấp, trợ giá của nhà nước khi DN thực hiện các nhiệm vụ cung cấp sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ theo yêu cằu của nhà nước. Doanh thu kinh doanh bất động sản đầu tư: Doanh thu kinh doanh bất động sản đầu tư là toàn bộ các khoản DT cho thuê bất động sản đầu tư và DT bán, thanh lý bất động sản đầu tư.
Doanh thu khác: Doanh thu khác là các khoản DT ngoài các loại DT trên. Cách phân loại này giúp cho DN xác định DT của từng loại hình hoạt động của DN. Trên cơ sở đó xác định tỷ trọng DT của từng loại hoạt động, đâu là hoạt động mũi nhọn, từ đó có phương án kinh doanh hợp lý. 6 - Phân loại DT theo nguồn hình thành: Doanh thu từ hoạt động kinh doanh: Doanh thu từ hoạt động kinh doanh là toàn bộ tiền bán sản phẩm, hàng hóa, tiền gia công, tiền cung ứng dịch vụ, kể cả trợ giá, phụ thu, phụ trội, mà cơ sở kinh doanh được hưởng sau khi trừ đi khoản làm giảm trừ doanh thu (GGHB, hàng bán bị trả lại, CKTM) Doanh thu từ hoạt động tài chính: Doanh thu từ hoạt động tài chính là những khoản thu do hoạt động đầu tư tài chính hoặc kinh doanh về vốn đem lại.
DT HĐTC bao gồm: tiền lãi (lãi cho vay; lãi tiền gửi; lãi bán hàng trả chậm; trả góp; lãi đầu tư trái phiếu….); thu nhập từ cho thuê tài sản, cho người khác sử dụng tài sản (bằng sáng chế, nhãn mác thương mại, phần mềm vi tính…); cổ tức, lợi nhuận được chia; chênh lệch tỷ giá ngoại tệ; DT chuyển nhượng, cho thuê cơ sở hạ tầng… Doanh thu từ các hoạt động bất thường: Doanh thu từ các hoạt động bất thường là các khoản thu từ các hoạt động xảy ra không thường xuyên như: thu từ việc nhượng bán, thanh lý TSCĐ, thu hồi nợ khó đòi, thu nhận quà biếu, tặng; khoản thu tiền phạt KH do vi phạm hợp đồng… - Phân loại DT theo phương thức thanh toán tiền hàng: Doanh thu bán buôn: Doanh thu bán buôn bao gồm DT bán buôn hàng hóa qua kho, DT bán buôn hàng hóa chuyển thẳng không qua kho… Doanh thu bán lẻ: Doanh thu bán lẻ bao gồm DT bán lẻ thu tiền trực tiếp, tự phục vụ, trả chậm trả góp, gửi đại lý… Cách phân loại này giúp DN xây dựng dự toán về các khoản công nợ và CP trong kỳ của DN. Ngoài ra, nó còn giúp cho việc phân tích, đánh giá khả năng thanh toán của KH, là căn cứ quan trọng để xác định mức dự phòng phải thu khó đòi. - Phân loại DT theo mối quan hệ với hệ thống tổ chức kinh doanh: Doanh thu bán hàng nội bộ: Doanh thu bán hàng nội bộ là DT của khối lượng BH trong nội bộ hệ thống tổ chức của DN như tiêu thụ nội bộ giữa các đơn vị trực thuộc trong tổng công ty. Doanh thu bán hàng ra ngoài: Doanh thu bán hàng ra ngoài là toàn bộ DT của khối lượng sản phẩm, hàng hóa DN đã bán ra cho KH ngoài phạm vi DN.
7 Doanh nghiệp lựa chọn phân loại DT theo cách này sẽ xác định được chính xác KQHĐKD của DN, từ đó đưa ra được những quyết định chính xác trong việc lựa chọn các phương án kinh doanh.Những vấn đề chung về chi phí 1. Khái niệm chi phí Chuẩn mực Việt Nam số 01 “Chuẩn mực chung” định nghĩa về chi phí: “Chi phí là tổng giá trị các khoản làm giảm lợi ích kinh tế trong kỳ kế toán dưới hình thức các khoản tiền chi ra, các khoản khấu trừ tài sản, hoặc phát sinh các khoản nợ dẫn đến làm giảm vón chủ sở hữu, không bao gồm các khoản phân phối cho cổ đông hoặc chủ sở hữu.” Chi phí được nhìn nhận như những khoản phí tổn đã phát sinh gắn liền với hoạt động của DN. Chi phí bao gồm các CP phát sinh trong quá trình HĐ SXKD thông thường của DN và các CP khác. Những CP này phát sinh dưới dạng tiền, các khoản tương đương tiền, HTK, khấu hao máy móc, thiết bị, được kế toán ghi nhận trên cơ sở chứng từ, tài liệu bằng chứng chứng minh việc phát sinh của chúng.
Vậy chi phí hoạt động của DN được hiểu là toàn bộ hao phí về lao động sống, lao động vật hóa và các CP cần thiết khác mà DN đã chi ra trong quá tình HĐKD, biểu hiện bằng tiền và tính cho một thời kỳ nhất định. Chi phí hoạt động của DN bao gồm: Chi phí về GVHB, CP BH và CP QLDN; CP tài chính và CP khác trong DN. Trong các CP đó, CP về GVHB, CP BH và CP QLDN là CP chính ảnh hưởng trực tiếp đến việc tạo ra DT. Phân loại chi phí Chi phí trong DNTM rất đa dạng và phức tạp, tùy theo mục đích cung cấp thông tin mà kế toán lựa chọn các tiêu chí để phân loại CP theo từng nhóm phù hợp.
Với DN TM, có một số cách phân loại điển hình như: - Phân loại CP theo chức năng hoạt động trong DNTM: Chi phí giá vốn hàng bán: Chi phí giá vốn hàng bán gồm giá mua hàng hóa và những CP liên quan đến quá trình thu mua hàng hóa, các khoản hao hụt ngoài định mức phát sinh trong quá trình thu mua hàng hóa. Chi phí bán hàng: Chi phí bán hàng là những CP phát sinh trong quá trình bán sản phẩm, hàng hóa, cung cấp dịch vụ. Chi phí bán hàng bao gồm: CP về giới thiệu, 8 quảng cáo sản phẩm; CP phải trả cho nhân viên BH; các CP bảo quản, đóng gói, vận chuyển; CP khuyến mãi; bảo hành, CP khấu hao các TSCĐ có liên quan… Chi phí quản lý doanh nghiệp: Chi phí quản lý DN là những CP phát sinh trong họat động quản lý chung của DN. Chi phí quản lý DN bao gồm: CP nhân viên bộ phận QLDN; CP vật liệu văn phòng, công cụ lao động, khấu hao TSCĐ dùng cho QLDN; tiền thuê đất, thuế môn bài; các khoản dự phòng nợ phải thu khó đòi; các dịch vụ mua ngoài (điện, nước, internet…) và các dịch vụ bằng tiền khác (công tác phí, tiếp khách,.
- Phân loại CP theo mối quan hệ với quy mô SXKD: Chi phí cố định: Chi phí cố định là CP không thay đổi theo sự thay đổi quy mô SXKD của DN. Chi phí cố định bao gồm: CP khấu hao TSCĐ, CP tiền lương quản lý, CP lãi vay phải trả, CP thuê văn phòng, tài sản… Chi phí biến đổi: Chi phí biến đổi là các CP thay đổi trực tiếp theo sự thay đổi của quy mô sản xuất.