Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN TẬP HỢP CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ TÍNH GIÁ THÀNH SẢN PHẨM TRONG DOANH NGHIỆP XÂY LẮP 1. Đặc điểm hoạt động xây lắp có ảnh hưởng tới tổ chức kế toán tập hợp chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm xây lắp * Đặc điểm hoạt động xây dựng, lắp đặt Xây dựng là ngành sản xuất vật chất góp phần tạo nên cơ sở vật chất kỹ thuật của nền kinh tế. Hoạt động sản xuất xây dựng bao gồm: xây dựng mới, mở rộng, khôi phục, cải tạo lại, hay hiện đại hoá các công trình hiện có thuộc mọi lĩnh vực trong nền kinh tế quốc dân (như công trình giao thông thuỷ lợi, các khu công nghiệp, các công trình quốc phòng, các công trình dân dụng khác. Xây dựng thường được gắn liền với việc lắp đặt trang thiết bị cho các công trình, hạng mục công trình, và được gọi chung là hoạt động kinh doanh xây lắp.
Một doanh nghiệp xây lắp có thể đứng ra làm tổng thầu, có nghĩa là nhận toàn bộ công trình hay tổ hợp nhiều công trình rồi thi công toàn bộ hay gọi thêm các nhà thầu phụ, nhà thầu phụ đảm nhận từng hạng mục, từng khối lượng công việc cụ thể. Một doanh nghiệp xây lắp cũng có thể chỉ tham gia xây lắp công trình với tư cách là nhà thầu phụ, họ ký hợp đồng với tổng thầu theo khối lượng công việc do hai bên thỏa thuận. Tóm lại: tổ chức thi công xây lắp là việc doanh nghiệp tự xây dựng, lắp đặt thiết bị cho các công trình của mình hoặc nhận thầu các công trình từ các chủ đầu tư, các tổng thầu, phục vụ mục đích kinh doanh và đem lại lợi nhuận cho doanh nghiệp. Tùy theo năng lực, doanh nghiệp có thể đảm nhận toàn bộ hay một phần/một số hạng mục xây dựng.
Mỗi công trình, hạng mục công trình xây dựng thường có những đặc điểm, độ phức tạp khác nhau khi tổ chức thi công, vì vậy việc lựa chọn phương thức tổ chức thi công (thủ công, máy móc.) sẽ có ảnh hưởng đến công tác tổ chức kế toán. *Đặc điểm của sản phẩm xây lắp - Sản phẩm xây lắp là những công trình xây dựng, vật kiến trúc. có quy mô lớn, kết cấu phức tạp mang tính đơn chiếc: Do sản phẩm có tính chất đơn chiếc, và mỗi sản phẩm có qui trình tổ chức sản xuất, phát sinh chi phí …khác nhau, biện pháp thi công cũng hoàn toàn khác nhau, ngay cả khi công trình thi công theo các thiết kế mẫu nhưng đựơc xây dựng ở những địa diểm khác nhau với các điều kiện thi công khác 1 nhau thì chi phí sản xuất cũng khác nhau. Từ đặc điểm này đã dẫn tới, việc tập hợp các chi phí sản xuất, tính giá thành và xác định kết quả thi công xây lắp cũng phải được tính cho từng sản phẩm riêng biệt.
- Sản phẩm xây lắp được trao đổi theo giá trị dự toán: Giá dự toán công trình được tính toán và xác định theo công trình xây dựng cụ thể, trên cơ sở khối lượng các công việc, thiết kế kỹ thuật hoặc thiết kế bản vẽ thi công, nhiệm vụ công việc phải thực hiện của công trình, hạng mục công trình và hệ thống định mức xây dựng, giá xây dựng công trình. Giá dự toán công trình là cơ sở để xác định giá gói thầu, giá xây dựng công trình, là căn cứ để đàm phán, ký kết hợp đồng, thanh toán với nhà thầu trong trường hợp chỉ định thầu. Các doanh nghiệp xây lắp lập giá dự toán công trình, hạng mục công trình trước, sau đó sẽ thỏa thuận và ký hợp đồng với chủ đầu tư trước khi thi công, nên ở đây tính chất hàng hóa của sản phẩm xây lắp không thể hiện rõ, giá trị dự toán có thể được lập cho từng hạng mục, từng phần việc của công trình, và có thể được sử dụng để thanh toán cho những phần khối lượng công tác xây lắp hoàn thành theo dự toán. Về cơ chế thanh toán, chủ đầu tư có thể thanh toán một lần sau khi công trình hoàn thành hay theo tiến độ kế hoạch, nếu thanh toán theo tiến độ thì những phần việc (hạng mục) đã hoàn thành, đã có xác nhận của chủ đầu tư, nhà thầu, tư vấn giám sát.
có thể được coi là sản phẩm hoàn thành bàn giao. - Sản phẩm xây lắp thường có giá trị lớn, thời gian thi công dài: Do khối lượng thi công lớn, thời gian thi công có thể là nhiều năm, công trình có nhiều hạng mục, mỗi hạng mục hoàn thành ở những thời điểm khác nhau, do đó đối tượng tính giá thành, kỳ tính giá thành sản phẩm cần phải xác định rõ ràng ngay từ đầu. Đối tượng tính giá thành thường được xác định trên cơ sở đặc điểm công trình, đặc điểm tổ chức thi công, tiến độ nghiệm thu thanh toán… Mặt khác, do công trình phải thực hiện trong thời gian dài, sản phẩm xây lắp thường chịu nhiều tác động của môi trường tự nhiên, thời tiết làm cho công việc có thể bị gián đoạn, phát sinh thiệt hại trong xây lắp, thiết bị vật tư bị hư hỏng, nhiều hạng mục phải sửa chữa, phá đi làm lại… Từ đặc điểm này, đòi hỏi kế toán phải tổ chức hợp lý công tác kế toán tập hợp chi phí sản xuất theo từng hạng mục, từng công trình, từng thời kỳ và khối lượng công việc, doanh thu hàng năm có thể phải được ước tính làm cơ sở cho việc thanh toán. 2 - Sản phẩm xây lắp thường gắn với địa điểm xây dựng, với đất đai và cố định tại nơi sản xuất: Do cố định tại một nơi nên các điều kiện sản xuất (xe máy, thiết bị thi công, người lao động.) phải di chuyển theo địa điểm đặt sản phẩm.
Đặc điểm này làm cho công tác quản lý sử dụng, hạch toán tài sản, vật tư rất phức tạp do ảnh hưởng của điều kiện thiên nhiên, thời tiết và dễ mất mát hư hỏng. Địa bàn thi công luôn thay đổi (chi phí phát sinh do thay đổi địa điểm thi công, di dời máy móc thiết bị, vật tư, nhân công từ công trình này sang công trình khác, chi phí lán trại tạm thời,…phát sinh nhiều khoản chi phí đặc thù) *Đặc điểm về cơ chế khoán trong xây lắp: Hoạt động xây lắp hiện nay đã và đang áp dụng rộng rãi cơ chế khoán với nhiều hình thức khoán khác nhau. Doanh nghiệp xây lắp có thể khoán cho các đơn vị cấp dưới (xí nghiệp, đội sản xuất.) theo cơ chế khoán gọn (chìa khóa trao tay), khoán từng phần công việc, từng hạng mục, từng khoản chi phí… 1. Chi phí sản xuất và phân loại chi phí sản xuất trong doanh nghiệp xây lắp 1.
Khái niệm, bản chất, nội dung kinh tế của chi phí sản xuất 1. Khái niệm chi phí sản xuất Chi phí sản xuất của doanh nghiệp xây lắp là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ lao động sống, lao động vật hoá và các chi phí khác mà doanh nghiệp đã chi ra để tiến hành hoạt động xây lắp trong một thời kỳ nhất định. Chi phí của đơn vị xây lắp gồm chi phí sản xuất xây lắp và chi phí sản xuất ngoài xây lắp. Cụ thể: Chi phí xây lắp là toàn bộ các chi phí sản xuất phát sinh trong lĩnh vực động hoạt động sản xuất xây lắp.
Nó là bộ phận cơ bản để hình thành giá thành sản phẩm xây lắp; Chi phí sản xuất ngoài xây lắp là toàn bộ các chi phí sản xuất phát sinh trong lĩnh vực sản xuất ngoài xây lắp như hoạt động sản xuất công nghiệp phụ trợ, hoạt động sản xuất nông nghiệp phụ trợ. Bản chất và nội dung kinh tế của chi phí sản xuất Quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp là quá trình biến đổi một cách có ý thức và có mục đích các yếu tố sản xuất đầu vào thành công trình hạng mục công trình nhất định. Mỗi doanh nghiệp để tiến hành sản xuất bình thường tạo ra sản phẩm nhất định thì không có gì thay thế được là phải hài hoà 3 yếu tố cơ bản của quá trính sản xuất, đó là : Tư liệu lao động, đối tượng lao động và sức lao động. Đồng thời trong quá trình 3 SX hàng hoá cũng chính là quá trình tiêu hao của chính bản thân các yếu tố trên.
Vậy để tiến hành sản xuất sản phẩm người ta phải bỏ chi phí về: tư liệu lao động, đối tượng lao động. Vì thế hình thành nên các CPSX để tạo ra giá trị sản phẩm sản xuất là tất yếu khách quan không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của người sản xuất. Mặc dù các loại hao phí bỏ ra cho hoạt động sản xuất kinh doanh bao gồm nhiều loại, nhiều yếu tố khác nhau, trong điều kiện tồn tại quan hệ hàng hoá - tiền tệ thì chúng vẫn được biểu hiện dưới hình thức giá trị. Vậy chi phí sản xuất là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ hao phí mà Doanh nghiệp phải tiêu dùng trong một thời kỳ để thực hiện quá trình sản xuất, tiêu thụ sản phẩm.
Ngành xây dựng cũng như các ngành khác, chi phí sản xuất của đơn vị xây lắp, xây dựng cơ bản là toàn bộ chi phí về lao động sống và lao động vật hoá phát sinh trong quá trình sản xuất và cấu thành nên giá thành sản phẩm xây lắp. Thực chất chi phí là sự dịch chuyển vốn, dịch chuyển của các yếu tố sản xuất vào đối tượng tính giá (sản phẩm công trình và hạng mục công trình). Về mặt lượng chi phí sản xuất phụ thuộc vào hai yếu tố: - Khối lượng sức lao động và tư liệu sản xuất được chia ra trong một thời kỳ nhất định. - Giá cả tư liệu sản xuất đã tiêu hao trong quá trình sản xuất và tiền lương của một đơn vị lao động đã hao phí.
Phân loại chi phí sản xuất xây lắp Xuất phát từ các mục đích và yêu cầu của quản lý, chi phí sản xuất cũng được phân loại theo những tiêu thức khác nhau. Phân loại chi phí sản xuất là việc sắp xếp chi phí sản xuất vào từng loại, từng nhóm khác nhau theo những đặc trưng nhất định. Phân loại chi phí sản xuất xây lắp theo mục đích, công dụng của chi phí (phân loại theo khoản mục chi phí) Theo cách phân loại này, căn cứ vào mục đích công dụng của chi phí sản xuất để chia ra các khoản mục khác nhau. Mỗi khoản mục chi phí bao gồm những chi phí có cùng mục đích công dụng, không phân biệt chi phí đó có nội dung kinh tế như thế nào.
Do vậy, cách phân loại này còn gọi là phân loại chi phí theo khoản mục.