CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN BÁN HÀNG VÀ XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH 1. Đặc điểm hoạt động kinh doanh thương mại Hoạt động kinh doanh thương mại là hoạt động lưu thông phân phối hàng hóa trên thị trường buôn bán của từng quốc gia riêng biệt hoặc giữa các quốc gia với nhau, hay nói cách khác là quá trình lưu chuyển hàng hóa từ nơi sản xuất đến nơi tiêu dùng. Đặc điểm khác biệt giữa doanh nghiệp kinh doanh thương mại và doanh nghiệp sản xuất là doanh nghiệp kinh doanh thương mại không trực tiếp tạo ra sản phẩm, mà chỉ thừa hưởng kết quả từ chính doanh nghiệp sản xuất tạo ra. Kinh doanh thương mại có những đặc điểm như sau: - Về hoạt động: Hoạt động kinh tế của kinh doanh thương mại là lưu chuyển hàng hóa.
Lưu chuyển hàng hóa có 2 hoạt động chính là mua hàng và bán hàng. Ngoài ra còn nhiều hoạt động khác như lưu trữ, bảo quản hay gia công chế biến. - Về hàng hóa: Hàng hóa trong kinh doanh thương mại gồm các loại vật tư, sản phẩm có hình thái vật chất và phi vật chất mà doanh nghiệp mua về với mục đích để bán thu về lợi nhuận. - Phương thức luân chuyển hàng hóa: Được thực hiện theo 2 phương thức chủ yếu là bán buôn và bán lẻ.
Ngoài ra còn các phương thức khác như: Bán thẳng, bán qua kho, gửi bán qua đại lý, ký gửi, trả chậm trả góp… - Tổ chức kinh doanh: Tổ chức kinh doanh thương mại có thể theo nhiều mô hình khác nhau như tổ chức công ty bán buôn bán lẻ, công ty kinh doanh tổng hợp, công ty môi giới, công ty xúc tiến thương mại. - Sự vận động hàng hóa: Sự vận động hàng hóa trong kinh doanh thương mại không giống nhau, tùy thuộc vào nguồn hàng. Kinh doanh thương mại là lĩnh vực hoạt động chuyên nghiệp trong khâu lưu thông hàng hóa, là cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng. Kinh doanh thương mại thúc đẩy việc ứng dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật công nghệ mới vào sản xuất, thúc đẩy sản xuất, đáp ứng trọn vẹn nhu cầu người tiêu dùng.
Nguyễn Thị Hương KTDNA – K17 Khóa luận tốt nghiệp 4 Học viện Ngân hàng 1. Khái quát chung về kế toán bán hàng và xác định kết quả kinh doanh 1. Khái niệm và đặc điểm về hoạt động bán hàng, xác định kết quả kinh doanh Khái niệm về hoạt động bán hàng và xác định kết quả kinh doanh Bán hàng là khâu cuối cùng của quá trình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, là quá trình thực hiện giá trị của sản phẩm, hàng hóa. Đây là quá trình doanh nghiệp chuyển giao quyền sở hữu sản phẩm, hàng hóa gắn với phần lợi ích hoặc rủi ro cho khách hàng đồng thời được khách hàng thanh toán hoặc chấp nhận thanh toán.
Đặc biệt trong nền kinh tế thị trường bán hàng được hiểu theo nghĩa rộng hơn: bán hàng là quá trình kinh tế bao gồm nhiều khâu từ việc nghiên cứu thị trường, xác định nhu cầu khách hàng nhằm đạt hiệu quả kinh doanh cao nhất. Kết quả kinh doanh là kết quả cuối cùng về các hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp trong một kỳ kế toán nhất định, hay kết quả kinh doanh là biểu hiện bằng tiền phần chênh lệch giữa tổng doanh thu và tổng chi phí của các hoạt động kinh tế đã được thực hiện. Kết quả kinh doanh được biểu hiện bằng lãi khi doanh thu lớn hơn chi phí, hoặc lỗ khi doanh thu thấp hơn chi phí. Qua khái niệm trên, ta thấy hoạt động bán hàng và xác định kết quả kinh doanh có quan hệ mật thiết với nhau.
Bán hàng diễn ra xuyên suốt trong quá trình hoạt động của doanh nghiệp, cùng với đó thì xác định kết quả kinh doanh là mục đích cuối cùng của doanh nghiệp, là cơ sở để đề ra phương hướng trong kỳ tiếp theo, hay xác định nghĩa vụ của doanh nghiệp đối với nhà nước. Đặc điểm về hoạt động bán hàng và xác định kết quả kinh doanh Quá trình bán hàng có những đặc điểm chính sau đây: - Có sự thỏa thuận, trao đổi giữa bên mua và bên bán: Bên bán đồng ý bán và nhận thanh toán, bên mua đồng ý mua và chấp nhận thanh toán tiền. - Có sự thay đổi quyền sở hữu sản phẩm, hàng hóa. Bên bán chuyển giao quyền sở hữu hàng hóa cho bên mua.
- Trong quá trình bán hàng, bên bán sẽ cung cấp cho bên mua một lượng hàng nhất định, đồng thời bên mua trả cho bên bán khoản tiền tương ứng gọi là doanh thu bán hàng. Số doanh thu này là cơ sở để xác định kết quả kinh doanh của doanh nghiệp. Nguyễn Thị Hương KTDNA – K17 Khóa luận tốt nghiệp 5 Học viện Ngân hàng 1. Các phương thức bán hàng Đối với các doanh nghiệp thương mại nội địa Doanh nghiệp thương mại nội địa là các doanh nghiệp thực hiện nghiệp vụ mua bán hàng hóa và cung ứng hàng hóa dịch vụ trong nước.
Tùy vào kế hoạch tiêu thụ hàng hóa, các doanh nghiệp thương mại nội địa có thể thực hiện theo các phương thức sau: Phương thức bán buôn Bán buôn hàng hóa là phương thức bán hàng cho các doanh nghiệp sản xuất, doanh nghiệp thương mại để tiếp tục đưa vào quá trình sản xuất hoặc được chuyển bán. Đặc trưng của phương thức này là kết thúc nghiệp vụ bán hàng, hàng hóa vẫn nằm trong lĩnh vực lưu thông, chưa đi vào lĩnh vực tiêu dùng và số lượng hàng bán mỗi lần thường lớn và nhiều hình thức thanh toán. Giá bán biến động tùy thuộc vào số lượng hàng bán và phương thức thanh toán. Bán buôn có hai phương thức bán hàng cơ bản, đó là: Bán buôn qua kho và bán buôn không qua kho (vận chuyển thẳng).
- Phương thức bán buôn hàng hóa qua kho: Bán buôn hàng hóa qua kho là phương thức bán hàng hóa xuất trực tiếp từ kho của mình. Bán buôn hàng hóa qua kho có thể thực hiện dưới hai hình thức: + Bán buôn hàng hóa qua kho theo hình thức giao hàng trực tiếp: Theo hình thức này, bên mua đến kho của doanh nghiệp thương mại để nhận hàng. Doanh nghiệp thương mại xuất kho hàng hóa giao trực tiếp cho đại diện bên mua. Sau khi đại diện bên mua nhận đủ hàng, thanh toán tiền hoặc chấp nhận nợ, hàng hóa được xác định là tiêu thụ.
+ Bán buôn hàng hóa qua kho theo hình thức chuyển hàng: Theo hình thức này, căn cứ vào hợp đồng đã ký kết, doanh nghiệp xuất kho hàng hóa, chuyển hàng đến kho của bên mua theo thời gian và địa điểm quy định trong hợp đồng. Khi nào được bên mua kiểm nhận, thanh toán thì số hàng chuyển giao mới được coi là tiêu thụ. - Phương thức bán buôn hàng hóa vận chuyển thẳng: Doanh nghiệp thương mại sau khi mua hàng, không đưa về nhập kho mà chuyển bán thẳng cho bên mua. Ưu điểm là tiết kiệm được chi phí lưu kho, thúc đẩy nhanh sự vận động của hàng hóa.
Phương thức này có thể thực hiện theo hai hình thức: Nguyễn Thị Hương KTDNA – K17 Khóa luận tốt nghiệp 6 Học viện Ngân hàng + Bán buôn hàng hóa vận chuyển thẳng theo hình thức giao hàng trực tiếp: Theo hình thức này, doanh nghiệp sau khi mua hàng, giao trực tiếp cho khách hàng của mình tại nơi mua hàng. Sau khi đại diện bên mua ký nhận đủ hàng, bên mua thanh toán tiền hàng hoặc chấp nhận nợ, hàng hóa được xác nhận là tiêu thụ. + Bán buôn hàng hóa vận chuyển thẳng theo hình thức chuyển hàng: Theo hình thức này, doanh nghiệp sau khi mua hàng, vận chuyển hàng giao cho bên mua ở địa điểm đã được thỏa thuận. Khi bên mua thanh toán hoặc giấy báo của bên mua đã nhận được hàng và chấp nhận thanh toán thì hàng hóa chuyển đi được xác định là tiêu thụ.
Phương thức bán lẻ Bán lẻ là phương thức bán hàng hóa trực tiếp cho người tiêu dùng. Đặc trưng của phương thức bán lẻ là kết thúc nghiệp vụ bán hàng thì sản phẩm rời khỏi lĩnh vực lưu thông đi vào lĩnh vực tiêu dùng, giá trị sử dụng của sản phẩm được thực hiện. Số lượng mỗi lần bán thường nhỏ, giá bán thường ổn định, thường thanh toán ngay và bằng tiền mặt. Bán lẻ có thể thực hiện dưới các hình thức sau: - Hình thức bán lẻ thu tiền tập trung: Là hình thức bán hàng trong đó nghiệp vụ thu tiền tách rời nghiệp vụ giao hàng cho người mua.
- Hình thức bán lẻ thu tiền trực tiếp: Ở hình thức này, nhân viên bán hàng trực tiếp thu tiền của khách và giao hàng cho khách. - Hình thức bán lẻ tự phục vụ: Theo hình thức này được áp dụng phổ biển ở các siêu thị, khách hàng tự chọn lấy hàng hóa, mang đến quầy thu tiền để tính tiền và thanh toán tiền hàng. - Hình thức bán trả góp: Theo hình thức này, người mua được trả tiền mua hàng thành nhiều lần. Doanh nghiệp thương mại, ngoài số tiền thu theo giá bán thông thường còn thu thêm ở người mua một khoản lãi do trả chậm.
- Hình thức bán hàng tự động: Bán hàng tự động là hình thức bán lẻ hàng hóa trong đó, các doanh nghiệp sử dụng máy bán hàng tự động chuyên dùng cho một vài loại hàng hóa nào đó (thường là đồ uống) đặt ở các nơi công cộng. Phương thức bán hàng đại lý, ký gửi Phương thức bán hàng qua đại lý, ký gửi là phương thức bán hàng trong đó doanh nghiệp giao hàng cho cơ sở đại lý, ký gửi để các cơ sở này trực tiếp bán hàng. Bên nhận Nguyễn Thị Hương KTDNA – K17 Khóa luận tốt nghiệp 7 Học viện Ngân hàng làm đại lý, ký gửi sẽ trực tiếp bán hàng, thanh toán tiền hàng và hưởng hoa hồng đại lý hoặc chênh lệch giá. Số hàng chuyển giao cho các cơ sở đại lý, ký gửi được coi là hàng gửi bán, vẫn thuộc quyền sở hữu của doanh nghiệp.
Khi nhận thông báo về số hàng đã bán được, doanh nghiệp mới mất quyền sở hữu về số hàng này. Phương thức hàng đổi hàng Theo phương thức này, người bán đem vật tư, hàng hóa của mình để đổi lấy vật tư, hàng hóa của người mua. Nếu là trao đổi hàng hóa tương tự thì không được coi là giao dịch tạo doanh thu và ngược lại. Trong trường hợp này, doanh nghiệp vừa là người bán hàng, lại vừa là người mua hàng.
Phương thức trả chậm, trả góp Đây là phương thức bán hàng thu tiền nhiều kỳ, người mua sẽ thanh toán một phần giá trị hàng ngay tại thời điểm mua, và thanh toán phần tiền còn lại trong các kỳ tiếp theo đồng thời phải chịu tiền lãi trên số tiền trả chậm đó theo quy định.