phần mở đầu và kết luận, nội dung đề án đƣợc chia thành 04 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài. Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu. Chƣơng 3: Thực trạng công tác hoàn thiện hệ thống báo cáo kế toán của KBNN trong công tác quản lý quỹ Ngân sách Nhà nƣớc Chƣơng 4: Phƣơng hƣớng và giải pháp tiếp tục hoàn thiện hệ thống báo cáo kế toán của KBNN trong công tác quản lý quỹ NSNN. 5 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN HOÀN THIỆN HỆ THỐNG BÁO CÁO KẾ TOÁN CỦA KHO BẠC NHÀ NƢỚC TRONG CÔNG TÁC QUẢN LÝ QUỸ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1.
Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài 1. Sự ra đời của Ngân sách Nhà nước Trong lịch sử tiến hóa và phát triển của xã hội loài ngƣời, Nhà nƣớc xuất hiện trong xã hội có giai cấp, để thực hiện chức năng duy trì trật tự xã hội. Trong thời kỳ đầu của chế độ cộng sản nguyên thủy, xã hội chƣa có giai cấp, nên chƣa có Nhà nƣớc. Quá trình phát triển của lực lƣợng sản xuất, xã hội đã phân chia thành giai cấp và Nhà nƣớc ra đời, đại diện cho quyền lực của giai cấp thống trị.
Muốn duy trì quyền lực này thì phải có quỹ tiền tệ đƣợc hình thành từ sự đóng góp của ngƣời dân, để nuôi dƣỡng bộ máy quyền lực trên, đó chính là thuế. Nguồn tài chính dùng để chi tiêu cho hoạt động của tổ chức bộ máy Nhà nƣớc từ trung ƣơng đến địa phƣơng nhƣ chi quốc phòng, an ninh, xây dựng, phát triển cơ sở hạ tầng, chi về văn hóa, xã hội, y tế, giáo dục, phúc lợi công cộng. Quỹ tiền tệ đƣợc hình thành và sử dụng nhƣ trên chính là Ngân sách Nhà nƣớc. Ngân sách không tách rời Nhà nƣớc, bởi lẽ một Nhà nƣớc ra đời trƣớc hết cần phải có nguồn tài chính để chi tiêu cho mục đích tồn tại ngày càng vững mạnh của mình.
Tất cả các nhu cầu chi tiêu tài chính của 6 Nhà nƣớc đều đƣợc thỏa mãn từ các nguồn thu từ thuế và các nguồn khác nhƣ vay dân, viện trợ… Vì lẽ đó để Ngân sách Nhà nƣớc đƣợc ổn định và phục vụ nhu cầu chi tiêu của Nhà nƣớc một cách tối ƣu, điều cần thiết là phải có kế hoạch thu, chi, phải tập hợp, cân đối các khoản thu, chi của Nhà nƣớc và bắt buộc các khoản thu, chi phải thực hiện theo luật định, nhất là các khoản chi phải theo tiêu chuẫn, định mức, dự toán đƣợc duyệt. Kho Bạc Nhà nước và vai trò của Kho Bạc Nhà nước trong quản lý quỹ NSNN. Việc chuyển sự quản lý từ Ngân hàng Nhà nƣớc về Bộ tài chính của Kho bạc Nhà nƣớc đánh dấu một bƣớc đổi mới trong hệ thống đổi mới Tài chính - Tín dụng và Kho bạc Nhà nƣớc ngày nay đƣợc tiếp nhận với tƣ cách là một chủ thể độc lập tƣơng đối của xã hội. Với sự độc lập tƣơng đối có đƣợc, Kho bạc Nhà nƣớc đã và sẽ phát huy tốt hơn các chức năng vốn có của mình để thể hiện qua các vai trò sau đây: - Quản lý các nguồn vốn Tài chính Nhà nƣớc (quỹ Ngân sách Nhà nƣớc) Việc quản lý quỹ tài chính của Kho bạc nói chung cũng nhƣ việc quản lý quỹ Ngân sách Nhà nƣớc nói riêng là chức năng quan trọng nhất của Kho bạc, chức năng này thể hiện khi Kho bạc Nhà nƣớc tham gia quá trình kế hoạch hóa Ngân sách Nhà nƣớc từ khâu chuẩn bị đến khâu lập chấp hành và quyết toán Ngân sách Nhà nƣớc.
Tổ chức thu chi và quản lý quỹ Ngân sách Nhà nƣớc phải phản ánh đầy đủ vào Ngân sách Nhà nƣớc và đƣợc xử lý chung theo cân đối Ngân sách Nhà nƣớc đảm bảo thu đúng, thu đủ các khoản thu theo luật định, thực hiện nghiêm chỉnh tỉ lệ điều tiết 7 Ngân sách Nhà nƣớc và quỹ Ngân sách từng cấp cũng đƣợc quản lý theo chế độ phân cấp hiện hành. - Vai trò Ngân hàng chính phủ: Với vai trò là Ngân hàng đặc biệt của chính phủ, Kho bạc Nhà nƣớc đứng ra huy động vốn cho Ngân sách Nhà nƣớc dƣới hình thức phát hành tín phiếu, trái phiếu Kho bạc để bù đắp bội chi Ngân sách và để đầu tƣ phát triển. Kho bạc Nhà nƣớc tổ chức mở tài khoản và thực hiện thanh toán không dùng tiền mặt cho các đối tƣợng theo quy định. Ngoài ra việc phát hành tín phiếu, trái phiếu không chỉ nhằm bù đắp thiếu hụt Ngân sách và đầu tƣ phát triển mà còn có tác dụng điều hòa lƣợng tiền mặt trong lƣu thông góp phần ổn định tiền tệ.
- Vai trò tổng kế toán Quốc gia: Để thực hiện tốt chức năng điều hành và quản lý quỹ Ngân sách Nhà nƣớc, hệ thống Kho bạc phải tiến hành phản ánh chính xác kịp thời đầy đủ tình hình biến động của các quỹ Ngân sách Nhà nƣớc theo chế độ kế toán hiện hành. Quá trình tổng kết kế toán Quốc gia giúp Kho bạc và cơ quan Tài chính nắm đƣợc tình hình thực tế của các quỹ Tài chính, tài sản Quốc gia về mặt hiện vật lẫn giá trị, tình hình công nợ của Nhà nƣớc, các khoản chƣa thanh toán và đến hạn thanh toán về nợ gốc lẫn lãi địn h kỳ. Căn cứ vào các số liệu thực tế kế toán Kho bạc tiến hành lập các báo cáo kế toán nhƣ: Báo cáo tiền mặt, báo cáo thu chi Ngân sách, báo cáo các khoản phải thu, phải trả, báo cáo phát hành tín phiếu, trái phiếu, tiến hành phân tích các số liệu kế toán đánh giá tình hình Tài chính Quốc gia. Trong điều kiện kinh tế mở, Kho bạc Nhà nƣớc còn có vai trò trung gian làm “Cầu nối” về mặt Tài chính nhƣ là một định chế trung gian liên 8 kết chặt chẽ với hệ thống Ngân hàng và các tổ chức tiền tệ thực hiện nhiều hoạt động đẩy nhanh tăng trƣởng kinh tế của đất nƣớc.
Cơ sở lý luận về hoàn thiện hệ thống báo cáo kế toán thống kê trong quản lý quỹ Ngân sách Nhà nƣớc. Ngân sách Nhà nƣớc a, Khái niệm ngân sách nhà nước - Theo tự điển bách khoa toàn thƣ về kinh tế của Pháp cho rằng: Ngân sách là một văn kiện đƣợc Nghị viện hoặc Hội đồng thảo luận và phê chuẩn mà trong đó các nghiệp vụ tài chính (thu, chi) của một tổ chức công (Nhà nƣớc, Chính quyền địa phƣơng) hoặc tƣ (Doanh nghiệp, Hiệp hội) đƣợc dự kiến và cho phép. - Quan niệm của Bộ tài chính Pháp: Ngân sách Nhà nƣớc là văn kiện trong đó các khoản thu và các khoản chi hàng năm của Nhà nƣớc đƣợc dự kiến và cho phép là toàn bộ các tài khoản phản ánh tất cả các nguồn thu và tất cả các nhiệm vụ chi của Nhà nƣớc trong một năm dân sự là toàn bộ các tài khoản phản ánh hạn mức kinh phí của một Bộ trong năm dân sự. -Theo đại từ điển kinh tế thị trƣờng của Trung quốc Ngân sách Nhà nƣớc là kế hoạch thu chi hàng năm của Nhà nƣớc đƣợc xét duyệt theo trình tự pháp định.
-Theo tự điển bách khoa toàn thƣ của Nga Ngân sách Nhà nƣớc là bảng liệt kê các khoản thu chi bằng tiền của Nhà nƣớc đƣợc lập ra cho một thời gian nhất định. 9 - Theo luật Ngân sách Nhà nƣớc Việt Nam số 01/2002/QH11 ngày 16 thng 12 năm 2002. Ngân sách Nhà nƣớc là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc trong dự toán đã đƣợc cơ quan Nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định và đƣợc thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của Nhà nƣớc. - Tiếp theo, Luật Ngân sách Nhà nƣớc Việt Nam số 83/2015/QH13 ngày 25/06/2015 của Quốc hội nƣớc CHXHCN Việt Nam quy định: NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc đƣợc dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc.
Nhƣ vậy, hầu hết các Nƣớc điều quan niệm Ngân sách Nhà nƣớc là một kế hoạch hoặc dự toán thu chi của Nhà nƣớc trong một thời gian nhất định thƣờng là một năm. Nhƣ vậy, Ngân sách Nhà nƣớc có đặc trƣng là: - Dự toán hay kế hoạch thu chi bằng tiền phải đƣợc cấp có thẩm quyền thảo luận và quyết định theo một trình tự pháp định và có giá trị pháp quy. - Ngân sách thƣờng tồn tại trong một khoảng thời gian nhất định thƣờng là một năm. Hai đặc trƣng trên là cơ sở để xác định khái niệm về Ngân sách Nhà nƣớc.
b, Đặc điểm Ngân sách Nhà nước Khi bàn về bản chất Ngân sách Nhà nƣớc, có một số ý kiến cho rằng: Ngân sách Nhà nƣớc là “Kế hoạch tài chính cơ bản của Nhà nƣớc” 10 là “Quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của Nhà nƣớc” là “Bộ phận chủ đạo trong hệ thống tài chính”. Cách nhìn nhận nhƣ trên về Ngân sách Nhà nƣớc chƣa thật đầy đủ cả về mặt xác định khái niệm và về mặt tìm hiểu nội dung bản chất của Ngân sách Nhà nƣớc. Đối với Ngân sách Nhà nƣớc, chúng ta thấy rằng các hiện tƣợng biểu hiện của nó rất đa dạng, phong phú nhƣng cũng rất rời rạc. Đó là bảng tổng hợp các khoản thu và các khoản chi của Nhà nƣớc, là mức động viên các nguồn tài chính vào tay Nhà nƣớc, là các khoản cấp phát của Nhà nƣớc cho các nhu cầu tiêu dùng và đầu tƣ.
Bên cạnh đó, cũng không thể phủ nhận là hoạt động của Ngân sách Nhà nƣớc không hề mang tính chất tự phát hoặc nằm ngoài sự kiểm soát của Nhà nƣớc. Ngƣợc lại khi phân tích các hiện tƣợng chúng ta thấy rằng chúng luôn luôn bị ràng buộc bởi những nội dung bên trong hết sức chặt chẽ, cụ thể là: - Các khoản thu của Ngân sách Nhà nƣớc (thuế) phần lớn đều mang tính chất bắt buộc còn các khoản chi lại mang tính chất cấp phát. Đây là một nội dung rất quan trọng có vai trò quyết định sự tồn tại của Ngân sách Nhà nƣớc. Nội dung này xuất phát từ quyền lực của Nhà nƣớc và nhu cầu về tài chính để thực hiện chức năng quản lý điều hành kinh tế, xã hội của Nhà nƣớc.
- Bất kỳ một Nhà nƣớc nào cũng có quyền lập pháp, do nhu cầu chi tiêu của mình, Nhà nƣớc sử dụng quyền đó để quy định hệ thống pháp luật tài chính và thuế khóa bắt mọi pháp nhân và thể nhân phải nộp một phần thu nhập của mình cho Nhà nƣớc với tƣ cách là một chủ thể thực hiện nghĩa vụ đối với Nhà nƣớc.