CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THẨM đỊNH DỰ ÁN đẦU TƯ Ở TỔNG CÔNG TY XÂY DỰNG TRONG đIỀU KIỆN PHÂN CẤP QUẢN LÝ đẦU TƯ 1.1 PHÂN CẤP QUẢN LÝ đẦU TƯ VÀ THẨM đỊNH DỰ ÁN đẦU TƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1.1 Khái niệm và vai trò của công tác thẩm định dự án đầu tư Thẩm định dự án đầu tư là công việc được tiến hành trong hoạt động đầu tư theo phương thức dự án ở tất cả các quốc gia trên thế giới. Tuỳ theo đặc thù, điều kiện kinh tế xã hội cũng như thể chế kinh tế của mỗi nước mà quan niệm cũng như cách thức tổ chức thẩm định dự án đầu tư có sự khác biệt. Ngay cả trong một nước, với các chủ thể thẩm định khác nhau thì quan niệm về thẩm định dự án đầu tư cũng không hoàn toàn đồng nhất. Ở nhiều nơi trên thế giới, quan niệm về thẩm định dự án đầu tư đi cùng với việc phân tích lợi ích và chi phí của một dự án [55, tr 9].
Ngày nay, quan niệm về thẩm định dự án đầu tư cũng như các phương pháp phân tích lợi ích và chi phí của dự án càng được hoàn thiện để thích ứng với nhu cầu lớn hơn trong việc lựa chọn các dự án đầu tư tốt nhất. Quan niệm về thẩm định dự án đầu tư thường gắn với vai trò quan trọng của dự án đặc biệt là các dự án đầu tư phát triển trong việc phân bổ nguồn sản xuất cho các lĩnh vực và các hoạt động khác nhau trong nền kinh tế. Khi nghiên cứu về công tác thẩm định dự án đầu tư trên cơ sở khoa học, tác giả luận án đã tổng kết những khái niệm cũng như cách hiểu của các nhà nghiên cứu và các tổ chức trên thế giới về công tác thẩm định dự án đầu tư. Theo mục tiêu đầu tư, thẩm định dự án đầu tư được hiểu là “quá trình một cơ quan chức năng (nhà nước hoặc tư nhân) xem xét xem một dự án có đạt được các mục tiêu kinh tế và xã hội đã đề ra và đạt được những mục tiêu đó một cách có hiệu 9 quả hay không” 53, tr 156.
đây là định nghĩa của Ngân hàng thế giới (WB) đưa ra đối với công tác thẩm định dự án đầu tư. Với định nghĩa này, công tác thẩm định dự án đầu tư nhằm giúp đưa dự án đi theo đúng hướng, tạo nền móng cho việc thực hiện dự án đầu tư có hiệu quả. Theo mục đích quản lý, thẩm định dự án đầu tư được hiểu là việc xem xét, phân tích, đánh giá dự án đầu tư trên các nội dung cơ bản nhằm giúp cho việc ra quyết định đầu tư. Thẩm định dự án đầu tư được xem như một công cụ quản lý để góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư.
Thẩm định dự án đầu tư giúp tham mưu cho các cấp có thẩm quyền ra quyết định đầu tư [13-16]. Người có thẩm quyền quyết định đầu tư ra quyết định trên cơ sở kết quả thẩm định. Do vậy, công tác thẩm định dự án đầu tư có vai trò quan trọng trong quy trình lập, thẩm định và phê duyệt dự án. Công tác thẩm định giúp cho việc kiểm tra, kiểm soát, đánh giá sự tuân thủ theo pháp luật của dự án, của các chủ thể tham gia vào hoạt động đầu tư, giúp cho việc sàng lọc, lựa chọn dự án đầu tư có hiệu qủa.
Nếu xem xét dự án đầu tư theo quá trình từ chuẩn bị đầu tư, thực hiện đầu tư, vận hành khai thác dự án khi đó công tác thẩm định dự án đầu tư sẽ được tiến hành với nhiều công việc từ thẩm định dự án đầu tư để ra quyết định đầu tư, thẩm định thiết kế kỹ thuật, thẩm định tổng dự toán, thẩm định kế hoạch đấu thầu, thẩm định kết quả đấu thầu và thẩm định quyết toán vốn đầu tư. Trên góc độ kỹ thuật, thẩm định dự án đầu tư được xem là một trong những kỹ thuật phân tích dự án. Trong cuốn Thẩm định dự án đầu tư, tác giả Vũ Công Tuấn cho rằng: “ Thẩm định dự án đầu tư là hoạt động chuẩn bị dự án được thực hiện bằng kỹ thuật phân tích dự án đã được thiết lập để ra quyết định thoả mãn các quy định về thẩm định của nhà nước” 57, tr 59. Theo ông, thẩm định dự án đầu tư là một trong những kỹ thuật để phân tích, đánh giá dự án.
Quan niệm về thẩm định dự án của ông cũng đồng nghĩa với quan niệm của các nước trên thế giới khi tiến hành thẩm định. Thẩm định dự án gắn liền với kỹ thuật phân tích, đánh giá dự án trong đó đặc biệt là phân tích chi phí và lợi ích của dự án. Theo nội dung chi tiết của dự án, thẩm định dự án đầu tư là việc tiến hành xem xét một cách toàn diện trên các nội dung của dự án từ pháp lý, công nghệ kỹ thuật, 10 kinh tế tài chính, tổ chức quản lý thực hiện đến hiệu quả của dự án. Quan điểm này cho rằng thẩm định dự án cần có kỹ thuật và các phương pháp cụ thể đối với từng nội dung của dự án.
đối với các dự án đầu tư xây dựng ở Việt nam, theo Luật Xây dựng (2003) và Nghị định số 16/2005/Nđ-CP ngày 07/02/2005 về Quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình 16, thẩm định dự án đầu tư bao gồm hai nội dung là thẩm định phần thuyết minh và thẩm định phần thiết kế cơ sở. Từ những phân tích trên đây, tác giả luận án cho rằng khái niệm về thẩm định dự án đầu tư cần được xây dựng và hiểu thống nhất trên cơ sở khoa học. Trong quá trình xây dựng cần phải xác định rõ phạm vi, bản chất cũng như mục đích của công tác thẩm định dự án. Trước nhu cầu đổi mới nền kinh tế của các nước đang phát triển, sự gia tăng đáng kể nguồn cho đầu tư cũng như yêu cầu lớn trong việc xem xét, đánh giá dự án đòi hỏi cần phải nhận thức đầy đủ về công tác thẩm định dự án.
Việc xây dựng khái niệm về “thẩm định dự án đầu tư để ra quyết định đầu tư” cần được đặt trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế đang diễn ra mạnh, chính phủ của các nước đều có những thay đổi đáng kể trong các chính sách về đầu tư nhằm tạo môi trường thông thoáng hấp dẫn, tăng tính cạnh tranh trong việc thu hút các nguồn. Trên cơ sở khoa học, khái niệm về thẩm định dự án đầu tư cần được bao quát, không xem xét riêng cho một chủ thể cũng như một nguồn vốn cụ thể nào. điều này là cần thiết và phù hợp với thông lệ quốc tế, với tiến trình của công cuộc đổi mới kinh tế của các nước đang phát triển trong đó có Việt nam đặc biệt cần quan tâm đến xu hướng vận động khách quan của nền kinh tế thị trường đó là sự đa dạng hoá các nguồn vốn đầu tư, sự chuyển đổi mô hình hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) và sự phân cấp quản lý đầu tư ngày càng mạnh mẽ. Trên tinh thần đó, tác giả đã mạnh dạn xây dựng khái niệm khoa học về thẩm định dự án đầu tư để ra quyết định đầu tư.
Việc xây dựng khái niệm này của tác giả đã chia sẻ quan điểm về thẩm định dự án đầu tư của các nhà nghiên cứu trước đây cũng như các tổ chức trên thế giới. Theo tác giả, khái niệm về thẩm định dự án đầu tư để ra quyết định đầu tư được diễn đạt như sau “ Thẩm định dự án đầu tư là quá trình xem xét, phân tích, đánh giá dự án một cách khách quan, khoa học và toàn diện trên các nội dung, lựa chọn dự án để quyết định đầu tư.” 11 Về cơ sở khoa học, khái niệm thẩm định dự án đầu tư của tác giả được nhìn nhận với nội dung như sau: Thứ nhất, thẩm định dự án đầu tư để ra quyết định đầu tư là công việc cần thiết được tiến hành trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư. Thẩm định dự án đầu tư là một quá trình tạo ra sản phẩm. Khác biệt với các sản phẩm khác đây là sản phẩm “tư vấn” có được từ trí tuệ và kinh nghiệm của cán bộ thẩm định.
Trong quá trình thực hiện cần phải nhận thức được tầm quan trọng của công tác thẩm định dự án, không nên quan niệm đây chỉ là một thủ tục hợp pháp hoá dự án để được phê duyệt, cấp vốn, vay vốn hoặc nhận được tài trợ. Thứ hai, nhiệm vụ của thẩm định dự án đầu tư là tiến hành kiểm tra, xem xét, phân tích, đánh giá dự án và đưa ra kết luận, kiến nghị. Việc phân tích, đánh giá dự án phải đảm bảo được tính hợp pháp, khách quan, toàn diện, chuẩn xác và kịp thời. Thứ ba, mục tiêu của thẩm định dự án đầu tư là phục vụ cho việc ra quyết định đầu tư.
Quyết định đầu tư chỉ được phê duyệt trên cơ sở của kết quả thẩm định dự án. Với những nội dung trên, theo tác giả bản chất của công tác thẩm định dự án đầu tư chính là kỹ thuật phân tích, đánh giá và lựa chọn dự án. Công tác thẩm định dự án đầu tư nhằm kiểm tra, phân tích, đánh giá làm sáng tỏ một loạt các vấn đề có liên quan đến tính khả thi trong quá trình thực hiện dự án trong mối liên hệ mật thiết với các thông tin có thể có và các giả thiết về môi trường trong đó dự án sẽ hoạt động, từ đó dự tính những kết quả mà dự án sẽ đem lại để có được những quyết định đầu tư đúng đắn. 2, tr 29Sản phẩm của công tác thẩm định dự án đầu tư chính là Báo cáo thẩm định (cùng với các văn bản xử lý có liên quan) trong đó phải nêu được những nhận xét và kiến nghị cụ thể đối với từng nội dung của dự án.
Với bản chất và mục tiêu đó, công tác thẩm định dự án đầu tư đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành và thực hiện dự án đầu tư. để góp phần quản lý tốt hoạt động đầu tư và xây dựng cần thiết phải quản lý tốt công tác chuẩn bị đầu tư trong đó có lập, thẩm định và phê duyệt dự án đầu tư. Thẩm định dự án đầu tư là một yêu cầu không thể thiếu và là cơ sở để quyết định đầu tư. Thẩm định dự án đầu tư là một công cụ quản lý góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư.