CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA TỔ CHỨC HẠCH TOÁN KẾ TOÁN TRONG CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP CÓ THU 1. Khái niệm và đặc điểm hoạt động của đơn vị sự nghiệp công lập có thu 1. Khái niệm đơn vị sự nghiệp công lập có thu Đơn vị sự nghiệp công lập có thulà các đơn vị do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thành lập hoạt động trong các lĩnh vực y tế, giáo dục đào tạo, văn hóa, thể thao… Nguồn kinh phí hoạt động của các đơn vị này chủ yếu là do Ngân sách Nhà nước cấp. Ngoài ra, gắn với các chức năng hoạt động, các đơn vị này được phép khai thác các nguồn thu để trang trải một phần chi phí hoặc toàn bộ chi phí thường xuyên của đơn vị.
Đơn vị sự nghiệp công lập có thu là đơn vị dự toán độc lập có con dấu và tài khoản riêng, có tổ chức bộ máy kế toán theo qui định của Luật Kế toán. Các đơn vị này ngoài việc thực hiện nhiệm vụ chính trị, chuyên môn được giao còn là nơi sáng tạo ra những sản phẩm đặc biệt ở dạng vật chất hoặc phi vật chất. Những sản phẩm này mang tính đặc biệt vì đòi hỏi phải có sự bù đắp hao phí đã bỏ ra trong quá trình hoạt động, song không xuất phát từ mục tiêu lợi nhuận đơn thuần mà nhằm phục vụ con người và xã hội. Do vậy đơn vị sự nghiệp công lập có thu có vị trí và vai trò quan trọng trong xã hội.
Đặc điểm hoạt động của đơn vị sự nghiệp công lập có thu Đơn vị sự nghiệp công lập có thu có các đặc điểm cơ bản sau đây: - Là đơn vị thụ hưởng kinh phí từ ngân quỹ Nhà nước trên cơ sở luật pháp theo nguyên tắc không bồi hoàn lại trực tiếp. Các khoản chi phí để thực hiện các nhiệm vụ này được trả lại thể hiện thông qua các lợi ích xã hội do đơn vị đó mang lại. - Được Nhà nước đầu tư cơ sở vật chất, đảm bảo kinh phí hoạt động thường xuyên để thực hiện nhiệm vụ chính trị, chuyên môn được giao. Khoản kinh phí của các ĐVSNCLCT phải được sử dụng cho các mục đích đã được hoạch định trước, 5 theo dự toán được duyệt cho các nhiệm vụ cụ thể và được cơ quan cấp kinh phí duyệt quyết toán chi ngân sách hàng năm theo chế độ quy định.
- Khoản thu của các ĐVSNCLCT không vì mục đích lợi nhuận. - Các ĐVSNCLCT được phép thu một số khoản theo qui định của Nhà nước: phí, lệ phí, thu khác… 1. Phân loại các đơn vị sự nghiệp công lập có thu Có nhiều tiêu chí phân loại ĐVSNCLCT. Cụ thể: *Xét theo lĩnh vực hoạt động: - ĐVSNCLCT hoạt động trong lĩnh vực y tế - ĐVSNCLCT hoạt động trong lĩnh vực giáo dục đào tạo - ĐVSNCLCT hoạt động trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật - ĐVSNCLCT hoạt động trong lĩnh vực thể dục thể thao - ĐVSNCLCT hoạt động trong lĩnh vực kinh tế * Phân loại các ĐVSNCLCT theo mức độ đảm bảo chi phí hoạt động: Nghị định 16/2015/NĐ-CP đã đưa ra công thức để phân loại ĐVSN dựa vào mức tự đảo bảo chi phí hoạt động: Mức tự đảm bảo chi phí hoạt Tổng số nguồn thu sự nghiệp = X 100 động thường xuyên của đơn vị Tổng số chi hoạt động thườngxuyên Căn cứ vào nguồn thu sự nghiệp và mức tự đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên, ĐVSN được chia thành 3 loại: -ĐVSNCLCT không tự đảm bảo chi tiêu hoạt động thường xuyên: là đơn vị có nguồn thu sự nghiệp thấp hoặc không có nguồn thu, chưa tự trang trải được toàn bộ chi tiêu hoạt động thường xuyên, kinh phí hoạt động thường xuyên do NSNN bảo đảm toàn bộ, có mức tự đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên được tính dưới 10%.
6 - ĐVSNCLCT có nguồn thu sự nghiệp, tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động thường xuyên, phần còn lại được NSNN cấp, có mức tự đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên của đơn vị được tính từ 10% đến dưới 100%. - ĐVSNCLCT có nguồn thu sự nghiệp, tự đảm bảo toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên, ngân sách Nhà nước không phải cấp chi phí đảm bảo hoạt động thường xuyên cho đơn vị, có mức tự đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên của đơn vị được tính lớn hơn hoặc bằng 100%. Việc phân loại đơn vị sự nghiệp như trên được ổn định trong 3 năm, sau thời hạn 3 năm sẽ xem xét và phân loại lại cho phù hợp. * Phân loại các ĐVSNCLCT theo ngạch quản lý: - Các ĐVSNCLCT trực thuộc TW quản lý - Các ĐVSNCLCT trực thuộc địa phương quản lý * Xét trên góc độ quản lý tài chính, có thể chia các ĐVSNCLCT theo hệ thống dọc thành các đơn vị dự toán sau: (chỉ dành cho ĐVSNCLCT trực thuộc Bộ, Ngành, địa phương) - Đơn vị dự toán cấp I: Là đơn vị trực tiếp nhận kinh phí NS cấp hàng năm từ cơ quan tài chính, phân bổ NS cho các đơn vị dự toán cấp dưới.
Các đơn vị cấp I chịu trách nhiệm trước Nhà nước về tổ chức thực hiện công tác kế toán và quyết toán NS của cấp mình với các cấp trực thuộc. Đơn vị dự toán cấp I quan hệ trực tiếp với cơ quan tài chính (Bộ, Sở, phòng Tài chính). - Đơn vị dự toán cấp II: là đơn vị trực thuộc đơn vị dự toán cấp I có nhiệm vụ quản lý kinh phí ở cấp trung gian, là cầu nối giữa đơn vị dự toán cấp I và cấp III trong một hệ thống. Đơn vị cấp II nhận dự toán NS từ đơn vị cấp I và phân bổ cho đơn vị dự toán cấp III trực thuộc.
Đơn vị cấp II có nhiệm vụ tổ chức thực hiện công tác kế toán, quyết toán NS của cấp mình và cấp dưới trực thuộc. - Đơn vị dự toán cấp III: là đơn vị trực tiếp sử dụng vốn NS để thực hiện nhiệm vụ được giao. Đơn vị dự toán cấp III nhận KPNS từ đơn vị cấp II hoặc cấp I 7 (trong trường hợp không có cấp II). Đơnvị cấp III tổ chức thực hiện công tác kế toán, quyết toán NS của đơn vị mình và đơn vị dự toán cấp dưới (nếu có).
Cơ chế quản lý tài chính và nội dung quản lý tài chính trong Đơn vị sự nghiệp công lập có thu Cơ chế quản lý tài chính trong các ĐVSNCLCT được hiểu là cơ chế theo đó các đơn vị sự nghiệp công được trao quyền tự quyết định, tự chịu trách nhiệm về các khoản thu, khoản chi của đơn vị mình nhưng không vượt quá mức khung do Nhà nước quy định. Hiện cơ chế quản lý tài chính đối với các ĐVSNCLCT đang thực thi theo Nghị định 16/2015/NĐ-CP ngày 14/02/2015 của Chính phủ qui định cơ chế tự chủ của đơn vị công lập. Cụ thể: - Thủ trưởng đơn vị được quyết định một số mức chi quản lý, chi hoạt động nghiệp vụ cao hoặc thấp hơn mức chi do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quy định. - Căn cứ tính chất công việc, thủ trưởng đơn vị được quyết định phương thức khoán chi phí cho từng bộ phận, đơn vị trực thuộc.
- Quyết định đầu tư xây dựng, mua sắm mới và sửa chữa lớn tài sản thực hiện theo qui định của pháp luật và qui định tại Nghị định này. -ĐVSNCLCT được phép xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ cho chính đơn vị. Tuy nhiên, Nghị định này qui định trong khi chưa ban hành hoặc sửa đổi Nghị định qui định cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công trong từng lĩnh vực, các đơn vị sự nghiệp công được tiếp tục thực hiện cơ chế tự chủ theo qui định tại Nghị định số 43/2006/NĐ-CP và các Nghị định hiện hành về tự chủ trong các lĩnh vực. Công tác quản lý tài chính trong ĐVSNCLCT bao gồm ba khâu công việc: + Thứ nhất, lập dự toán thu, chi ngân sách Nhà nước trong phạm vi được cấp có thẩm quyền giao hàng năm.
8 + Thứ hai, tổ chức chấp hành dự toán thu, chi tài chính hàng năm theo chế độ, chính sách của Nhà nước + Thứ ba, quyết toán thu, chi ngân sách Nhà nước. Lập dự toán thu chi ngân sách trong đơn vị sự nghiệp công lập có thu: Lập dự toán ngân sách là quá trình phân tích, đánh giá giữa khả năng và nhu cầu các nguồn tài chính để xây dựng các chỉ tiêu thu chi ngân sách hàng năm một cách đúng đắn, có căn cứ khoa học thực tiễn. Căn cứ để lập dự toán bao gồm: - Phương hướng, chủ trương nhiệm vụ của đơn vị - Chỉ tiêu, kế hoạch có thể thực hiện được - Kinh nghiệm thực hiện các năm trước - Khả năng ngân sách Nhà nước cho phép - Khả năng cấp vật tư của Nhà nước và của thị trường - Khả năng tổ chức quản lý và kỹ thuật của đơn vị Phương pháp lập dự toán: Việc lập dự toán được tiến hành theo phương pháp lập dự toán từ cấp cơ sở, từ dưới lên trên. Theo phương pháp này thì các đơn vị cơ sở sẽ căn cứ vào số liệu quyết toán thu chi của đơn vị mình trong năm kế hoạch, tính toán khả năng biến động theo các căn cứ đã nêu ở trên để lập dự toán thu chi.
Dự toán kinh phí hoạt động của ĐVSNCLCTsau khi lập xong được gửi lên cơ quan quản lý cấp trên theo qui định hiện hành. Tổ chức chấp hành dự toán thu chi trong đơn vị sự nghiệp công lập có thu: Chấp hành dự toán là quá trình sử dụng tổng hợp các biện pháp kinh tế tài chính, hành chính nhằm biến các chỉ tiêu thu chi ghi trong dự toán ngân sách của đơn vị thành hiện thực. Trên cơ sở dự toán ngân sách được giao, các ĐVSNCLCT tổ chức triển khai thực hiện, đưa ra các biện pháp cần thiết đảm bảo hoàn thành tốt 9 nhiệm vụ thu chi được giao đồng thời phải có kế hoạch sử dụng kinh phí ngân sách theo đúng mục đích, chế độ, tiết kiệm và có hiệu quả. * Để theo dõi quá trình chấp hành dự toán thu chi, các ĐVSNCLCT cần tiến hành theo dõi chi tiết, cụ thể từng nguồn thu, từng khoản chi trong kỳ của đơn vị.
Đối với kinh phí hoạt động thường xuyên: trong quá trình thực hiện, ĐVSNCLCT được điều chỉnh các nội dung chi, các nhóm mục chi trong dự toán chi được cấp có thẩm quyền giao cho phù hợp với tình hình thực tế của đơn vị, đồng thời gửi cơ quan quản lý cấp trên và KBNN nơi đơn vị mở tài khoản để theo dõi, quản lý, thanh toán và quyết toán.