CHƯƠNG 1 TỎNG QUAN VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI, QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN BẢO HIỂM TIỀN GỬI TRÊN THẾ GIỚI 1. Một số khái niệm về bảo hiểm tiền gửi 1. Bảo hiểm tiền gửi Theo tài liệu "Xây dựng hệ thống BHTG hiệu quả" của Diễn đàn ổn định tài chính (Financial Stability Forum) tháng 9/2001: “BHTG là một sự đảm bảo rằng số dư tiền gửi và lãi cộng dồn của các tài khoản tiền gửi nhất định khi các ngân hàng có khoản tiền gửi đó lâm vào tình trạng phá sản và mất khả năng thanh toán sẽ được thanh toán ” [7].
Theo Luật về BHTG của nhiều nước trên thế giới và cả Luật BHTG của Việt Nam thì khái niệm bảo hiểm tiền gửi được hiểu như sau: Bảo hiểm tiền gửi là sự bảo đảm hoàn trả tiền gửi cho người được bảo hiểm tiền gửi trong hạn mức trả tiền bảo hiểm khi tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi lâm vào tình trạng mất khả năng chi trả tiền gửi cho người gửi tiền hoặc phá sản. Người gửi tiền thuộc đối tượng được bảo hiểm Quan niệm chung của đa số các nước thực hiện chính sách BHTG trên thế giới cho rằng người gửi tiền được bảo hiểm là khách hàng có tiền gửi thuộc đối tượng được bảo hiểm tại tổ chức tham gia BHTG. Những người gửi tiền này không phải đóng góp tài chính cho tổ chức BHTG nhưng có quyền yêu cầu tổ chức BHTG thanh toán tiền gửi, kể cả tiền lãi tích lũy trên tiền gửi đó trong hạn mức chi trả tiền BHTG (nếu chi trả tiền BHTG có xác định hạn mức), hoặc thanh toán toàn bộ tiền gửi (nếu chỉ trả tiền BHTG không xác định giới hạn). Luật bảo hiểm tiền gửi Việt Nam giải thích: “Người được bảo hiểm tiền gửi là cá nhân có tiền gửi được bảo hiểm tại tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi” [14, tr.
Tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi Luật BHTG của nhiều nước trên thế giới quy định tổ chức tham gia BHTG là các ngân hàng và các trung gian tài chính phi ngân hàng có hoạt động huy động tiền gửi theo quy định của pháp luật. Các tổ chức này khi được tham gia BHTG có trách nhiệm đóng góp tài chính cho tổ chức BHTG và được quyền yêu cầu tổ chức BHTG chi trả tiền bảo hiểm cho người gửi tiền tại tổ chức đó trong trường hợp tổ chức này mất khả năng thanh toán hoặc cơ quan có thẩm quyền chấm dứt hoạt động. Luật bảo hiểm tiền gửi của Việt Nam quy định: “Tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi là tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài thành lập và hoạt động theo Luật các tổ chức tín dụng được nhận tiền gửi của cá nhân”[14, tr. Tổ chức bảo hiểm tiền gửi Tổ chức BHTG là đối tác nhận đóng góp tài chính từ tổ chức tham gia BHTG và có trách nhiệm thực hiện chi trả tiền bảo hiểm tới người có tiền gửi thuộc đối tượng được bảo hiểm tại tổ chức tham gia BHTG khi tổ chức đó chấm dứt hoạt động và mất khả năng thanh toán.
Ngoài ra, tổ chức bảo hiểm tiền gửi còn thực hiện một số vai trò, chức năng vận hành hoạt động BHTG theo các quy định của Nhà nước và thực hiện các nhiệm vụ khác có liên quan đến các hoạt động BHTG, đồng thời góp phần bảo vệ hệ thống các trung gian tài chính và đảm bảo an toàn hoạt động ngân hàng. Luật BHTG Việt Nam giải thích: “Tổ chức bảo hiểm tiền gửi là tổ chức tài chính Nhà nước, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, thực hiện chính sách bảo hiểm tiền gửi, góp phần duy trì sự ổn định của hệ thống các Tổ chức tín dụng, bảo đảm sự phát triển an toàn, lành mạnh của hoạt động ngân hàng”[14, tr. Cơ chế bảo hiểm tiền gửi Từ “Cơ chề” là chuyển ngữ của từ “mécanisme” trong tiếng pháp, từ điển Le Petit Larousse (1999) giảng nghĩa “mécanisme” là “cách thức hoạt động của một tập hợp các yếu tố phụ thuộc vào nhau ”. Còn theo từ điển Tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học biên soạn và xuất bản năm 2000 thì “Cơ chế là cách thức mà theo đó một quá trình được thực hiện” [1, tr.
Vì vậy, “Cơ chế bảo hiểm tiền gửi ” được hiểu là cách thức tổ chức và vận hành hoạt động bảo hiểm tiền gửi trong khuôn khổ pháp luật cho phép nhằm đạt được các mục tiêu cụ thể của quốc gia. Cách thức tổ chức và vận hành đó phải có sự liên hệ, phối hợp của các bên có liên quan tới hoạt động bảo hiểm tiền gửi như: Tổ chức BHTG; tổ chức tham gia BHTG; Người gửi tiền; Cơ quan quản lý Nhà nước về BHTG, Cơ quan giám sát. Khái quát về quá trình hình thành và phát triển Bảo hiểm tiền gửi trên thế giới Hoạt động tài chính, ngân hàng luôn gắn liền với sự nhạy cảm và tiềm ẩn rủi ro, chính vì vậy mỗi quốc gia cần phải có tổ chức đứng ra bảo vệ người gửi tiền trong trường hợp ngân hàng xảy ra đổ vỡ để ổn định tình hình an n inh xã hội. Trong thực tế, khi các quốc gia chưa hình thành tổ chức BHTG thì họ cũng đã sử dụng công cụ “bảo vệ ngầm”.
Hình thức “bảo vệ ngầm” là việc Ngân hàng Trung Ương (NHTW) hay Chính phủ không cam kết công khai trước công chúng về việc đảm bảo hoàn trả tiền gửi cho người gửi tiền nếu xảy ra hiện tượng đóng cửa ngân hàng và ngân hàng đó không có khả năng thanh toán cho người gửi tiền. Tuy nhiên, việc bảo vệ ngầm đó không thực sự mang lại lợi ích cho quốc gia cũng như không mang lại niềm tin của công chúng đối với hệ thống tài chính ngân hàng, vì vậy hệ thống BHTG công khai đã ra đời. Nguồn gốc ra đời của BHTG xuất phát từ hoạt động “bảo vệ tiền gửi công khai”. Bảo vệ tiền gửi công khai là chính sách đảm bảo tất cả hoặc một 11 phần tiền gửi cùng với tiền lãi nhập gốc trên tài khoản tiền gửi sẽ được thanh toán cho người gửi tiền khi ngân hàng đổ bể theo hợp đồng hoặc cam kết công khai.
Việc bảo hiểm tiền gửi công khai đầu tiên được thành lập ở Mỹ với tên gọi “Chương trình bảo hiểm trách nhiệm ngân hàng” được thực hiện ở New York vào năm 1829. “Trách nhiệm” được hàm ý trong chương trình này muốn đề cập đến tiền gửi ngân hàng và chứng chỉ tiền gửi. Tiếp theo chương trình này, từ năm 1831 đến 1858 các bang tiếp theo là Vermont, Indiana, Michigan, Ohio và Iowa đã triển khai chương trình BHTG với hai mục đích là: i) bảo vệ cộng đồng khi có ngân hàng đổ bể; ii) bảo vệ người gửi tiền cá thể và người giữ các công cụ huy động tiền gửi. Các tổ chức BHTG này đều hoạt động rất thành công và đã có tác dụng rất lớn đối với hệ thống ngân hàng Mỹ thời kỳ đó.
Trong giai đoạn 1930 - 1933, nước Mỹ phải đối mặt với khủng hoảng tài chính, mỗi năm có hơn 1.000 Ngân hàng thương mại (NHTM) ngừng hoạt động, đỉnh cao là năm 1933 có 4.000 NHTM phải ngừng hoạt động [11]. Hiện tượng đổ vỡ ngân hàng trở nên phổ biến và số lượng ngân hàng mất khả năng chi trả ngày càng tăng dẫn tới niềm tin của công chúng vào hệ thống ngân hàng bị sụp đổ, nền kinh tế Mỹ bị rơi vào cuộc khủng hoảng trầm trọng. Trước tình hình đó, tổng công ty BHTG liên bang Mỹ (FDIC) đã ra đời vào 01/01/1934. Đây là mô hình tổ chức BHTG công khai đầu tiên trên thế giới.
Nhận thức rõ vai trò quan trọng của hoạt động BHTG đối với hệ thống ngân hàng cũng như nền kinh tế, Hiệp hội BHTG quốc tế (IADI) đã được thành lập ngày 05/6/2002 tại Thụy Sỹ theo sáng kiến của Ngân hàng thế giới, Quỹ tiền tệ Quốc tế, Cộng đồng tài chính Quốc tế. Mục tiêu hoạt động của IADI là góp phần bảo đảm sự ổn định của hệ thống tài chính quốc tế, đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong lĩnh vực BHTG, khuyến khích giao lưu quốc tế giữa các tổ chức thực hiện hoạt động BHTG và các tổ chức liên quan, tăng 12 cường phối hợp khi xảy ra khủng hoảng tài chính trên toàn cầu. Tính đến năm 2013 đã có 72 tổ chức BHTG trong tổng số 113 tổ chức BHTG trên thế giới là thành viên của IADI. Việc gia tăng mạnh số lượng tổ chức BHTG trong thời gian gần đây khẳng định xu hướng rõ ràng là các nhà hoạch định chính sách đã coi tổ chức BHTG như một công cụ hữu hiệu để ngăn ngừa rủi ro, ngăn ngừa khủng hoảng, bảo vệ người gửi tiền và giảm gánh nặng xử lý đổ vỡ cho ngân sách Quốc gia.
Vai trò của bảo hiểm tiền gửi Là sản phẩm của nền kinh tế thị trường và chỉ xuất hiện trong nền kinh tế thị trường, vai trò của BHTG xuất phát từ bản chất của của hoạt động tài chính luôn gắn liền với yếu tố niềm tin và mang tính nhạy cảm, lan truyền cao. Trong hoạt động ngân hàng, nếu niềm tin của người gửi tiền vào ngân hàng bị khủng hoảng thì nó không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động của một TCTD đơn lẻ mà còn tác động đến toàn bộ nền kinh tế. Vai trò của BHTG được thể hiện rõ nét qua các khía cạnh sau đây: 1. Đối với người gửi tiền - Tạo niềm tin cho người gửi tiền Để thu hút được vốn trong dân tức là người dân cần có hành động gửi tiền vào các ngân hàng thay vì cất giữ dưới dạng vàng, bất động sản hoặc cất giữ ở nhà thì người dân cần phải có niềm tin đối với hệ thống tài chính ngân hàng.
Khi biết có tổ chức BHTG thay mặt Chính phủ để bảo vệ tiền gửi của họ thì người gửi tiền sẽ yên tâm hơn khi gửi tiền vào ngân hàng. - Bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền Mặc dù mỗi quốc gia có mô hình tổ chức BHTG khác nhau nhưng tất cả hoạt động BHTG đều hướng tới mục tiêu đầu tiên là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền, tiếp sau đó mới là các mục tiêu khác của quốc gia. Hoạt động BHTG nhằm mục đích bảo vệ những người gửi tiền nhỏ 13 vì họ là những người bị bất lợi trong việc tiếp cận thông tin. Bảo vệ quyền lợi người gửi tiền còn là giải quyết nhanh chóng và đảm bảo an toàn tiền gửi của người gửi tiền tại ngân hàng khi ngân hàng gặp rủi ro, mất khả năng thanh toán, hoặc ngân hàng bị phá sản.