Chương 1 KHÁI QUÁT ĐẶC TRƯNG VĂN HÓA VÙNG TÂY BẮC 1. ĐỊNH VỊ VÙNG VĂN HÓA TÂY BẮC 1.Vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên 1. Vị trí địa lí và địa hình Vùng Tây Bắc là vùng núi phía Tây Bắc nước ta có đường biên giới chung với Trung Quốc và Lào. Đây là một trong 3 tiểu vùng của Bắc Bộ Việt Nam (2 tiểu vùng kia là vùng Đông Bắc và Đồng bằng sông Hồng).
Vùng Tây Bắc gồm 6 tỉnh với diện tích trên 5,64 triệu ha, bao gồm các tỉnh: Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Lào Cai, Yên Bái và Hòa Bình. Phía Tây của vùng này giáp với một số tỉnh của nước Lào; phía bắc giáp với tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), phía đông có thế lấy sông Hồng làm ranh giới phân chia với vùng Đông Bắc. Đây là vùng núi non hiểm trở, một địa bàn chiến lược trọng yếu về kinh tế và quốc phòng của Việt Nam. Cả vùng có 3 hệ thống sông chính, đó là hệ thống sông Hồng, sông Đà và sông Mã.
Trục sông Đà cũng là trục quốc lộ 6 xuyên qua ba tỉnh Lai Châu, Sơn La, Hòa Bình, là con đường thủy – bộ thông thương chính của cả vùng Tây Bắc. Sông Đà (Nậm Tè) chảy từ Vân Nam vào Mường Tè từ độ cao gần 1000m rồi trườn qua cao nguyên đá vôi và đá phiến. Ngược lại, quốc lộ 6 xuất phát từ thị xã Hà Đông vùng châu thổ Bắc bộ lại men theo các dãy núi cao lưu vực sông Đà, vượt lên đến tận Điện Biên- Mường Lay, với các con dốc: dốc Cun, Mộc Châu, Pha Đin… Trục thủy bộ từ lâu đã hình thành các thị trấn, thị xã, tạo nên trục dân cư: Hòa Bình, Mộc Châu, Yên Châu, Mường La. Thuận Châu, Tuần Giáo, Mường Thanh… 9 Trục sông Thao (sông Hồng- Nậm Tao) vốn là con đường thông thương nội địa vừa thông thương quốc tế với vùng Vân Nam (Trung Quốc).
Trục giao thông này cũng tạo nên một số đô thị lớn nhỏ, ít nhiều ảnh hưởng đến phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của vùng như: Yên Bái. Lào Cai, Cam Đường, Bảo Thắng… Địa hình Tây Bắc hiểm trở, có nhiều khối núi và dãy núi cao chạy theo hướng Tây Bắc-Đông Nam. Dãy Hoàng Liên Sơn dài tới 180 km, rộng 30 km, với một số đỉnh núi cao trên từ 2800 đến 3000 m. Dãy núi Sông Mã dài 500 km, có những đỉnh cao trên 1800 m.
Giữa hai dãy núi này là vùng đồi núi thấp lưu vực sông Đà (còn gọi là địa máng sông Đà). Ngoài sông Đà là sông lớn, vùng Tây Bắc chỉ có sông nhỏ và suối gồm cả thượng lưu sông Mã. Trong địa máng sông Đà còn có một dãy cao nguyên đá vôi chạy suốt từ Phong Thổ đến Thanh Hóa, và có thể chia nhỏ thành các cao nguyên Tà Phình, Mộc Châu, Nà Sản. Cũng có các lòng chảo như Điện Biên, Nghĩa Lộ, Mường Thanh.
Lịch sử hình thành vùng Tây Bắc bắt đầu từ cách đây 500 triệu năm. Thuở ban đầu, vùng này là biển và chỉ có một số đỉnh ở dãy Hoàng Liên Sơn và dãy Sông Mã là nổi lên trên mặt biển. Biển liên tục rút ra xa rồi lại lấn vào suốt hàng trăm triệu năm. Trong quá trình ấy, đã có những sự sụt lún mạnh, góp phần hình thành các tầng đá phiến và đá vôi.
Vào cuối đại Cổ sinh (cách đây chừng 300 triệu năm), dãy Hoàng Liên Sơn và dãy Sông Mã đã được nâng hẳn lên. Địa máng sông Đà lúc đó vẫn chìm dưới biển. Cho đến cách đây 150 triệu năm, chu kỳ tạo núi Indochina làm cho hai bờ địa máng từ từ tiến lại gần nhau, khiến cho trầm tích trong địa máng uốn lên thành những nếp uốn khổng lồ, đồng thời làm cho tầng đá vôi có tuổi cổ hơn lại trồi lên trên tầng đá phiến, tạo thành những cao nguyên đá vôi ngày nay. Trong quá trình tạo núi, còn có sự xâm nhập của macma.
Kết quả là, vùng Tây Bắc được nâng lên với một biên độ đến 1000 mét. 10 Do sự phân hóa về địa hình, đặc biệt là hệ thống núi trùng điệp và sông ngoài dày đặc cùng với sự phân bố của các tộc người từ xa xưa đã hình thành nên ba dạng sinh thái tộc người điển hình. Đó là: dạng sinh thái người thung lũng, dạng sinh thái người rẻo cao, dạng sinh thái người rẻo giữa. Khí hậu và cảnh quan thiên nhiên Tây Bắc Tây Bắc là vùng đất có nhiều tiềm năng phát triển du lịch với cảnh quan thiên nhiên mang vẻ đẹp nguyên sơ và hùng vĩ.
Thiên nhiên đã ban tặng cho vùng Tây Bắc cảnh núi non vừa hùng vĩ, hoang sơ nhưng cũng rất hữu tình. Nằm ở vùng núi cao trên 1000m so với mực nước biển, Tây Bắc có nền khí hậu á nhiệt đới núi thấp xen kẽ ôn đới, quanh năm mát mẻ, xứ sở sương mù Tây Bắc đẹp và nên thơ với các địa danh du lịch như Sa Pa, Mộc Châu, Sơn La… Sông suối Tây Bắc dày đặc nhưng phân bố không đều, có nơi thì sẵn nước nhưng có nơi cực kì khan hiếm, do đó dân cư cũng phân bố không đồng đều theo nguồn nước. Vùng lòng chảo rộng lớn mật độ dân cư khoảng 40-50 người/km2 nhưng ngược lại vùng cao nguyên thì chỉ khoảng 20người/km2. Vùng cư trú của đồng bào còn là nơi tiếp cận với rừng rậm nhiệt đới và á nhiệt đới.
Sự giàu có về tài nguyên rừng đã cung cấp cho nhu cầu trong cuộc sống của người dân Tây Bắc. Rừng Tây Bắc hình thành từ rất lâu nên thẳm động- thực vật rất phong phú. Đây là vùng rừng núi có quan hệ gần gũi với hệ thực vật lớn trên thế giới như hệ Vân Nam- Hymalaya, hệ Nam Trung Hoa, hệ Ấn Độ- Mã Lai. Về chủng loại có đến 100 họ, 500 loại gỗ lớn, 30 loại tre nứa……Cây rừng có đủ loại ở vùng nhiệt đới, á nhiệt đới và ôn đới.
Từ xưa, bản mường của bà con đã dựng lên bằng những nguyên liệu lấy từ rừng. Gỗ, tre từ hàng ngàn năm đã giúp họ dựng lên những ngôi nhà sàn vững chắc. Có thể nói, gỗ, tre giúp họ giải quyết đầy đủ các nhu cầu từ việc dựng căn nhà ở cho đến các vật dụng sinh hoạt, đồ trang sức…Từ những vật 11 dụng đan nát để đựng rau cỏ, thức ăn, vải vóc đều được đan bằng nan tre nứa. Trong khuân khổ của một nền kinh tế tự nhiên, công cụ lao động của họ phải lấy từ gỗ, tre ở rừng về để chế tác: cán thuổng, bắp cày, cái bừa, gậy chọc lỗ….Cùng với sông suối, rừng là nguồn cung cấp thức ăn hàng ngày cho người dân, nuôi sống con người từ khi lọt lòng đến lúc về già.
Có thể nói rừng có vai trò vô cùng quan trọng, là đối tương săn bắt, hái lượm và nương rẫy của các dân tộc nơi đây. Từ những đặc điểm địa hình đồi núi hiểm trở, đồng bào phải cư trú trên các vùng khí hậu rất phức tạp. Khí hậu vùng Tây Bắc chia thành 2 mùa rõ rệt: Mùa nóng, mùa mưa ở Tây Bắc bắt đầu từ tháng 5, 6 đến tháng 10. Đặc điểm nổi bật mùa này là thời tiết oi bức, mưa to kéo dài và độ ẩm cao.
Khi thời tiết chuyển dần vào mùa nóng, người ta có thể cảm nhận sự oi ả và sau đó bắt đầu có sấm sét, mưa lớn từng cơn, thỉnh thoảng lại có những cơn dông mãnh liệt. Sau đó lượng mưa tăng dần và chuyển hẳn sang mùa mưa thực sự. Mưa của Tây Bắc là mưa của núi rừng, kéo dài đến hàng tuần và có vùng đến hàng tháng. Người Thái gọi loại mưa này là “mưa nước chảy trên máng”.
Nước chảy trên máng không ngớt thì mưa không ngớt hạt, xen vào đó là những trận mưa xối xả gây ra hiện tượng xói mòn ghê gớm (khu vực thượng nguồn sông Đà và Hoàng Liên Sơn). Nhiều vùng còn có mưa đá, đỉnh cao của mùa mưa vào tháng 6, 7 và 8. Mùa rét, hanh khô ở Tây Bắc bắt đầu từ tháng 10, 11 đến tháng 4, 5, đặc điểm thời tiết lạnh sau chuyển sang hanh khô, mưa ít. Từ tháng 11 trở đi trời bắt đầu trở lạnh, về mùa này nhiệt độ khoảng 5-7oC, có nhiều nơi ban đêm xuống 0 hoặc dưới 0oC.
Vì đọ ẩm ở thung lũng lớn và suối bốc hơi mạnh bởi vậy thường gây ra hiện tượng sương mù dày đặc. Những tháng rét, gió mùa đông bắc tràn về mạnh, có tháng đến 3-4 đợt, nhiệt độ tụt xuống đột ngột. 12 Sau đợt lạnh thường xuất hiện sương muối ở nhiều nơi: vùng chân đèo Pha Đin, vùng Mường La, Mộc Châu, Sơn La… Do cấu trúc địa hình như vậy nên vùng Tây Bắc bị che khuất cả hai luồng gió mùa chính. Luồng nào khi đến vùng này đều gây hiệu ứng phơn làm biến tính.
Mùa đông của vùng khô lạnh hơn hơn, mùa hè gió Tây khô héo(gió Lào). Khi có gió Lào thổi, nhiệt độ cao nhất trong ngày thường vượt quá 37oC và độ ẩm nhất trong ngày thường giảm xuống dưới 50%. Gió tây thổi từ tây qua đông dãy Trường Sơn gây ra gió khô nóng chủ yếu ở khu vực miền Trung nước ta, thường xảy ra vào tháng 4, 5 và 6 hàng năm, thành từng đợt, kéo dài trong nhiều ngày. Thời tiết trong những ngày này rất khô, độ ẩm có khi xuống 30%, và nóng, nhiệt độ có khi lên tới 43oC, bầu trời không một gợn mây, trời nắng chói chang, gió lại thổi đều đều như quạt lửa, cây cỏ héo khô, ao hồ cạn kiệt, con người và gia súc bị ngột ngạt, Ở các thung lũng khuất gió mùa khô kéo dài, lượng mưa năm giảm.
Mùa khô thường từ 4-5 tháng. Lượng mưa thường dưới 1.500 mm, có nơi chỉ đạt 1. Cảnh quan thiên nhiên vùng Tây Bắc rất đa dạng, phân hóa theo độ cao. Vùng núi cao phía bắc giáp dãy Hoàng Liên Sơn có cảnh quan của vùng ôn đới do địa hình cao, ít ảnh hưởng gió mùa, còn vùng núi thấp ở phía nam mang cảnh đặc trưng của vùng nhiệt đới gió mùa.
Thành phần động thực vật phong phú và đa dạng, rừng nhiệt đới gió mùa chiếm ưu thế, trong rừng có những loài cây cận nhiệt và ôn đới (đào, lê, mận,…) và các loài thú lông dày (gấu, chồn,…). Giá trị lớn nhất của cảnh quan thiên nhiên vùng Tây Bắc đó là khai thác du lịch, đưa vẻ đẹp hoang sơ, thơ mộng đến với khách du lịch. Chính những đặc trưng của cảnh quan nơi đây đã tạo nên diện mạo, sắc thái văn hóa riêng cho vùng Tây Bắc. Đến với cao nguyên Mộc Châu với vẻ đẹp lung linh của những đồng cỏ, đồi chè ngút ngàn, tận hưởng luồng không khí mát lành.