lời mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, danh mục các chữ viết tắt. 5 CHƢƠNG 1 VÀI NÉT VỀ CHÍNH SÁCH VÀ ĐẶC ĐIỂM ODA CỦA LIÊN MINH CHÂU ÂU (EU) 1. Chính sách ODA của EU 1. Một số khái niệm về ODA Có nhiều khái niệm về hỗ trợ phát triển chính thức.
Theo Quy chế quản lý và sử dụng nguồn hỗ trợ phát triển chính thức của Chính phủ Việt Nam, khái niệm ODA được hiểu là “hoạt động hợp tác phát triển giữa Nhà nước hoặc Chính phủ nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam với nhà tài trợ là chính phủ nước ngoài, các tổ chức tài trợ song phương và các tổ chức liên quốc gia hoặc liên chính phủ. Tài chính phát triển chính thức là tất cả các nguồn tài chính mà chính phủ các nước phát triển và các tổ chức đa phương dành cho các nước đang phát triển. Khái niệm ODA được Uỷ ban Hỗ trợ Phát triển (DAC) thuộc Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) chính thức sử dụng từ những năm 1960 để chỉ các khoản vay song phương (giữa các chính phủ) hoặc đa phương (từ các tổ chức cho các chính phủ), nó bao gồm các khoản cho không (bao gồm cả hỗ trợ kỹ thuật); các khoản cho vay ưu đãi; các đóng góp bằng hiện vật; tín dụng của nước cung cấp hàng hoá và tiền bồi thường chiến tranh. Đến nay, theo tổ chức này, ODA được định nghĩa chính thức là “dòng tài chính chính thức được quản lý nhằm mục tiêu thúc đẩy phát triển kinh tế và phúc lợi ở các nước đang phát triển, trong đó có một phần viện trợ không hoàn lại chiếm tối thiểu 25%” [48].
Thông qua thoả thuận, dòng vốn ODA bao gồm các khoản đóng góp của các cơ quan chính phủ của nước tài trợ, tại tất cả các cấp, cho các nước đang phát triển và cho các thể chế đa phương. 6 Trên cơ sở đó, kể từ khi ra đời vào những năm 1950, các nước thành viên của EU với phần lớn là thành viên của OECD, đã liên tục phát triển mối quan hệ của mình với thế giới thông qua một loạt các chính sách chung về hỗ trợ phát triển chính thức, thương mại và các hiệp định chính thức về thương mại cũng như hợp tác với từng quốc gia hoặc khu vực. Cho đến nay, EU là một trong những nhà cung cấp ODA hàng đầu thế giới. Sự phân bổ ODA của EU tập trung vào các lĩnh vực: mối quan hệ giữa thương mại và phát triển, hỗ trợ cho hợp tác và hội nhập khu vực, hỗ trợ chính sách kinh tế vĩ mô, vận tải, an ninh lương thực, phát triển nông thôn, nâng cấp cơ sở hạ tầng, đặc biệt ở những nơi có quản lý và luật lệ tốt cũng như vấn đề dân chủ và nhân quyền.
Hơn 1/5 hỗ trợ của EU nằm dưới sự quản lý của Ủy ban châu Âu (EC). Vài thập kỷ gần đây, ODA của EU đều tăng. Năm 2003, đóng góp của EC cho hỗ trợ chính thức đạt 6,3 tỷ euro (tăng 20% so với năm 2000). Năm 2004, EU đã tăng nguồn vốn ODA lên 2,9% so với năm 2003, đạt 42,9 tỷ USD.
Các nước thành viên EU có mức tăng, giảm ODA trong năm 2004 khác nhau, nhưng tỷ lệ tăng bình quân chung của cả EU là 7,1%. Theo báo cáo năm 2006 của OECD, EU hiện cung cấp 46,9 tỷ euro, chiếm 56,67% tổng mức hỗ trợ phát triển chính thức toàn cầu (bao gồm cả Uỷ ban Châu Âu (EC) và các nước thành viên). Năm 2006 được coi là năm kỷ lục trong hoạt động hỗ trợ ra bên ngoài của EC với số vốn cam kết đạt 48 tỷ euro, chiếm 0,42% GNI, vượt mục tiêu đề ra cho năm 2006 [37]. EU cũng đã quyết định tăng thêm 25 tỷ USD hỗ trợ phát triển chính thức cho các nước đang phát triển vào năm 2010.
Quyết định này thể hiện sự ủng hộ mạnh mẽ của EU đối với việc thực hiện các mục tiêu phát triển thiên niên kỷ (MDGs) và sẽ đưa các nước EU tới gần mục tiêu dành 0,7% GDP cho hỗ trợ phát triển vào năm 2015. Để đạt được mục tiêu này, EU đã yêu cầu 15 nước thành viên cũ tăng hỗ trợ ODA lên mức 0,51% và 10 nước thành viên mới dành 0,17% GDP cho hỗ trợ phát triển. Với những chỉ tiêu này, hỗ trợ phát triển chính thức của toàn EU sẽ đạt mức 0,56% tổng GDP của vào năm 2010 và đạt 0,7% vào năm 2015 [37]. 7 Mục đích chính trong hoạt động hỗ trợ của EU là giúp các nước thực thi cải cách kinh tế, xã hội và chính trị.
Theo các số liệu của EC, EU đã có các cam kết nhằm xóa đói giảm nghèo, thúc đẩy hòa bình và phát triển bền vững tại hơn 160 quốc gia trên toàn thế giới. Với mục tiêu xoá đói giảm nghèo và đạt được các mục tiêu nhiên niên kỷ, các hoạt động hỗ trợ phát triển chính thức của EU được thực hiện thông qua các chính sách cụ thể trong khuôn khổ chiến lược hỗ trợ phát triển của EU. Đồng thuận châu Âu về Phát triển (European Consensus on Development) Chính sách phát triển của Liên minh Châu Âu đã được chính thức xác định trong “Đồng thuận về phát triển của châu Âu”, tuyên bố về chính sách này được Hội đồng, Nghị viện và Ủy ban thông qua vào tháng 12 năm 2005 phản ánh quyết tâm của EU trong việc đóng góp vào giảm nghèo trên thế giới. Đồng thời, nó mang lại cho EU một tầm nhìn chung về phát triển và đặt ra chính sách để hướng dẫn thi hành tầm nhìn này của Ủy ban Châu Âu.
Có thể nói, Hài hoà, Điều phối và Lồng ghép là mối quan tâm chủ yếu của EU (gồm các quốc gia thành viên và EC). EU đã đi tiên phong trong việc đề ra các chính sách phát triển, kể từ khi thực hiện Công ước Lomé đầu tiên (1975). Hơn nữa, theo Hiệp ước Liên minh Châu Âu, các quốc gia thành viên và Uỷ ban bắt buộc phải cộng tác với nhau và phối hợp các hoạt động hợp tác phát triển cùng với nhiều vấn đề khác. Yêu cầu này ngày càng quan trọng khi EU mở rộng, kết nạp thêm 10 nước thành viên mới năm 2004 và 2 nước thành viên mới nữa năm 2007 là những nước cũng hoạt động tích cực trong lĩnh vực hợp tác phát triển.
EU luôn đi đầu trong việc tham gia vào các nỗ lực quốc tế nhằm nâng cao hiệu quả viện trợ thông qua sự phối hợp và hài hòa hóa tốt hơn với các cơ quan quốc tế và các nhà tài trợ khác trong hợp tác phát triển. EU cũng là một thành viên tích cực trong xây dựng chương trình nghị sự quốc tế nhằm nâng cao hiệu quả viện trợ. Trong quá trình chuẩn bị Hội nghị Monterrey, vào tháng 3 năm 2002 Hội đồng Châu Âu đã đồng ý thực hiện những hành động 8 cụ thể về điều phối chính sách và hài hoà hoá các thủ tục trước năm 2004. Sự cam kết này được khẳng định thêm thông qua một số cam kết tương tự trong Đồng thuận Monterrey.
Đáp lại cam kết chính trị đó, tháng 6 năm 2002, các nước thành viên EU quyết định yêu cầu EC triển khai những sáng kiến thí điểm ở bốn nước: Maroque, Nicaragua, Mozambique và Việt Nam. EU đã áp dụng những kinh nghiệm thu được từ những sáng kiến thí điểm này để xây dựng Kế hoạch hành động của EU. Kế hoạch hành động này đã được trình bày tại Diễn đàn Cấp cao Paris (Paris HLF) vào tháng 2 năm 2005. EU đã tích cực tham gia Paris HLF và thông qua Tuyên bố Paris về Hiệu quả viện trợ.
Sau đó, ngày 16-12-2005, Hội đồng Châu Âu đã phê chuẩn “Đồng thuận Châu Âu về Phát triển”. Đồng thuận đưa ra cho EU một tầm nhìn chung về giá trị, mục tiêu, nguyên tắc và phương tiện cho phát triển, đồng thời nhấn mạnh hỗ trợ nhiều hơn và tầm quan trọng của hiệu quả viện trợ. Đồng thuận Châu Âu về Phát triển buộc các quốc gia thành viên EU và Uỷ ban Châu Âu cam kết đảm bảo rằng: Tất cả các hỗ trợ nâng cao năng lực cần được thực hiện thông qua các chương trình được điều phối và sử dụng nhiều hơn sự tham gia của nhiều nhà tài trợ; 50% của sự hỗ trợ của các nhà tài trợ sẽ được thực hiện thông qua các hệ thống Chính phủ; Không lập thêm những Ban Quản lý Dự án mới; Số nhiệm vụ không được điều phối giảm 50%. Nội dung chính của Đồng thuận châu Âu về Phát triển thể hiện những cam kết mạnh mẽ của Liên minh Châu Âu trong công cuộc xóa đói giảm nghèo, cung cấp hỗ trợ nhiều hơn và hiệu quả hơn cũng như thúc đẩy chính sách gắn kết phát triển, xây dựng một thế giới hòa bình và công bằng.
Tuyên bố bao gồm 2 nội dung chính: * Nội dung thứ nhất tập trung vào: “Tầm nhìn phát triển Liên minh Châu Âu”. Trong nội dung này, Cộng đồng châu Âu và các nước thành viên 9 được hướng dẫn cụ thể trong các hoạt động hợp tác phát triển tại tất cả các quốc gia đang phát triển. Tuyên bố đặt ra các mục tiêu chung hướng dẫn các hoạt động hợp tác phát triển của EU. Mục tiêu hàng đầu là xóa nghèo trong bối cảnh phát triển bền vững, phù hợp với chương trình nghị sự quốc tế, các mục tiêu phát triển thiên niên kỷ và các mục tiêu khác như nhân quyền và quản lý nhà nước tốt.
Hợp tác phát triển của EU sẽ thúc đẩy các giá trị chung và chủ nghĩa đa phương có hiệu quả. Các giá trị chung bao gồm: tôn trọng nhân quyền, các quyền tự do cơ bản, hòa bình, dân chủ, quản lý nhà nước tốt, bình đẳng giới, pháp quyền, đoàn kết và công bằng. EU cam kết về một bộ nguyên tắc chung về hợp tác phát triển, đó là: quyền làm chủ và quan hệ đối tác, đối thoại chính trị có chiều sâu, sự tham gia của xã hội, bình đẳng giới và quá trình tham gia liên tục hướng tới phòng ngừa sự bất ổn quốc gia. Với mục tiêu hỗ trợ nhiều hơn và hiệu quả hơn, Liên minh Châu Âu cam kết: - Tăng ngân sách hỗ trợ lên tới 0,7% của GNI vào năm 2015, với một mục tiêu trung hạn là 0,56% vào năm 2010; - Thực hiện hỗ trợ phát triển cộng đồng ổn định hơn; - Thực thi và giám sát các cam kết về hiệu quả viện trợ; - Từng bước tăng cường phương thức hỗ trợ ngân sách, tăng cường tính tự chủ; - Tiếp tục xóa nợ và tăng cường giãn nợ; - Tăng cường phối hợp và hỗ trợ lẫn nhau giữa Cộng đồng và các quốc gia thành viên.