Luận văn: Hình tượng thân trong thơ ca Nguyễn Trãi và Nguyễn Du

Luận văn phân tích hình tượng thân trong thơ Nguyễn Trãi và Nguyễn Du, so sánh sự khác biệt trong quan niệm về bản thể và giá trị con người.

• Tác giả: Nguyen Kim Nguyen
• Người hướng dẫn: TS. Nguyen Quang Huy
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Hình tượng thân trong thơ ca Nguyễn Trãi và Nguyễn Du
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Lịch sử nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Cấu trúc đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: QUAN NIỆM VỀ THÂN TRONG THƠ NGUYỄN TRÃI
• 1.1. Những cơ sở ảnh hưởng đến quan niệm thẩm mỹ về thân của Nguyễn Trãi
• 1.1.1. Những biến động của lịch sử xã hội Việt Nam thế kỷ XV
• 1.1.2. Sự tác động của tư tưởng bác học Trung đại: Nho giáo – Phật giáo – Lão – Trang
• 1.1.3. Ý thức cá nhân Nguyễn Trãi trong ứng xử mối quan hệ xã hội
• 1.2. Những biểu hiện hình tượng thân trong thơ Nguyễn Trãi
• 1.2.1. Hình tượng thân – danh
• 1.2.2. Hình tượng thân – bệnh
• 1.2.3. Hình tượng thân – nhàn
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUAN NIỆM VỀ THÂN TRONG THƠ NGUYỄN DU
• 2.1. Những cơ sở ảnh hưởng đến quan niệm thẩm mỹ về thân của Nguyễn Du
• 2.1.1. Những biến động lịch sử xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII
• 2.1.2. Sự tương tác và phản thân của tư tưởng bác học và tư tưởng bản địa
• 2.1.3. Ý thức cá nhân Nguyễn Du trong ứng xử các mối quan hệ xã hội
• 2.2. Những biểu hiện hình tượng thân trong thơ Nguyễn Du
• 2.2.1. Hình tượng thân - phận vị
• 2.2.2. Hình tượng thân – hồng nhan
• 2.2.3. Hình tượng thân trải nghiệm
• 2.2.4. Hình tượng thân – lạc
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ CHUYỂN BIẾN NHẬN THỨC QUA BIỂU HIỆN THÂN TRONG THƠ TỪ NGUYỄN TRÃI ĐẾN NGUYỄN DU
• 3.1. Hành trình từ quan niệm chủ đạo đến chủ tình
• 3.2. Hành trình từ thân thiêng liêng đến thân thế tục
• 3.3. Hành trình từ thân tri giác đến thân trải nghiệm
• 3.4. Sự phản tư về phạm trù thân
• 3.4.1. Thân là trung tâm các giá trị nhân sinh
• 3.4.2. Thân thức hướng về cuộc đời trần thế
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái niệm hình tượng thân trong văn học Việt Nam

Hình tượng thân là một khái niệm quan trọng trong nghiên cứu văn học, đặc biệt trong thơ ca truyền thống Việt Nam. Nó không chỉ đơn thuần là biểu hiện của cơ thể vật lý, mà còn phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và những giá trị đạo đức của nhà thơ. Trong bối cảnh thời đại, hình tượng thân trở thành công cụ để khám phá mối quan hệ giữa cá nhân với xã hội, giữa thế tục và thiêng liêng. Qua phân tích hình tượng thân, chúng ta có thể hiểu sâu hơn về tâm tưởng và triết học của các tác giả cổ điển. Đây là chìa khóa để mở ra những cách đọc mới, giúp người đọc hiểu rõ hơn giá trị nhân bản đích thực trong thơ ca.

1.1. Định nghĩa và tính chất của hình tượng thân

Hình tượng thân trong thơ là sự hiện thực hóa và tượng trưng hóa của cơ thể con người. Nó mang những tính chất nhị nguyên: vừa là thực tế sinh lý vừa là biểu tượng tâm linh. Thân thể của nhà thơ không phải chỉ là tấm thân vật chất, mà còn là công cụ để bộc lộ cảm xúc, tư tưởng và lập trường đạo đức. Trong thơ Nguyễn Trãi và Nguyễn Du, hình tượng thân thường được kết nối với các yếu tố văn hóa, tôn giáo như Nho giáo, Phật giáo, giúp tạo nên chiều sâu tâm linh và đạo đức.

1.2. Vai trò của hình tượng thân trong thơ cổ

Trong thơ ca Việt Nam cổ điển, hình tượng thân đóng vai trò cầu nối giữa cá nhân và vũ trụ, giữa hiện tại và quá khứ. Nó giúp nhà thơ biểu đạt những áp lực từ xã hội, những xung đột nội tâm và những khát vọng sâu thẳm. Phân tích hình tượng thân cho phép chúng ta nhìn thấy cách các tác giả xử lý những vấn đề nhân sinh, đạo đức qua những biểu hiện cụ thể của thân thể và tâm hồn.

II. Hình tượng thân trong thơ Nguyễn Trãi

Nguyễn Trãi (1525-1613) là một nhân vật lịch sử quan trọng, vừa là chính trị gia vừa là nhà thơ tài ba. Trong thơ của ông, hình tượng thân thường mang tính chất hùng tráng, gắn liền với những lý tưởng xây dựng quốc gia và bảo vệ độc lập dân tộc. Thân trong thơ Nguyễn Trãi không phải là nơi bày tỏ những yếu đuối, mà là biểu tượng của ý chí mạnh mẽ, của lòng trung thành và niềm tin vào tương lai. Ảnh hưởng của Nho giáo, Phật giáo và Lão Trang giúp Nguyễn Trãi xây dựng một quan niệm về thân gắn liền với đạo đức, với trách nhiệm xã hội và sứ mệnh lịch sử.

2.1. Ảnh hưởng của tư tưởng bác học đến hình tượng thân

Ở Nguyễn Trãi, hình tượng thân chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Nho giáo. Thân được coi là công cụ để thực hiện những bổn phận đạo đức: trung với vua, hiếu với cha mẹ, tín với bạn bè. Đồng thời, ảnh hưởng của Phật giáo giúp ông nhìn nhận thân như một phương tiện tu hành, như nơi luyện tập tâm tính. Sự kết hợp giữa các tư tưởng này tạo nên một quan niệm độc đáo về thân: vừa thi nhân vừa cao đạo, vừa chủ động vừa tự thấu.

2.2. Biểu hiện thân danh trong thơ Nguyễn Trãi

Trong thơ của Nguyễn Trãi, hình tượng thân-danh thường xuất hiện như một cặp khái niệm liên kết. Thân là thực chất, còn danh là tiếng tăm, uy tín. Ông nhấn mạnh rằng thân phải xứng đáng với danh, phải sống đúng với những tiêu chuẩn mà xã hội đặt ra. Đây là một cách biểu hiện tự giác về trách nhiệm cá nhân trong việc xây dựng nhân cách và đạo đức.

III. Hình tượng thân trong thơ Nguyễn Du

Nguyễn Du (1765-1820) là một tác giả lớn của nền văn học Việt Nam, nổi tiếng nhất qua tác phẩm Truyện Kiều. Trong thơ của ông, hình tượng thân có sự biến đổi đáng kể so với Nguyễn Trãi. Nếu Nguyễn Trãi nhấn mạnh thân như biểu tượng của trách nhiệm xã hội, thì Nguyễn Du lại tập trung vào những xung đột nội tâm, những khổ đau của thân khi chịu tác động của tinh thần. Hình tượng thân ở Nguyễn Du mang tính nhân đạo sâu sắc, phản ánh những khát vọng, những tổn thương và những hy vọng của con người. Ông khám phá thân như là vũ trường của những xung đột giữa lý tính và cảm xúc, giữa trách nhiệm và tự do.

3.1. Sự chuyển biến từ thân thiêng liêng đến thân thế tục

Một sự khác biệt nổi bật trong thơ Nguyễn Du là sự chuyển biến từ thân thiêng liêng (gắn liền với những lý tưởng cao đẹp) sang thân thế tục (chịu áp lực của hiện thực xã hội). Hình tượng thân ở ông không phải lúc nào cũng toàn hảo hay đầy tự tin, mà có khi gọi cảm ứng, hay bị tổn thương. Đây là một cách nhìn nhân bản hơn, gần gũi hơn với những người đọc về những khó khăn thực tế trong cuộc sống.

3.2. Thân tri giác và trải nghiệm trong thơ

Hình tượng thân ở Nguyễn Du còn là công cụ tri giác và trải nghiệm. Qua thân, nhà thơ cảm nhận thế giới, học hỏi từ những kinh nghiệm sống. Thân không chỉ là vật chất, mà còn là chứng nhân của những biến cố lịch sử, những thay đổi xã hội. Sự kết nối giữa thân tri giác và trải nghiệm giúp tạo nên những hình ảnh thơ sâu sắc, chứa đựng những bài học nhân sinh to lớn.

IV. So sánh hình tượng thân giữa Nguyễn Trãi và Nguyễn Du

Khi so sánh hình tượng thân trong thơ của hai tác giả, chúng ta thấy được những điểm tương đồng nhưng cũng có nhiều sự khác biệt đáng chú ý. Cả hai đều sử dụng hình tượng thân như một công cụ để khám phá những vấn đề nhân sinh, nhưng cách tiếp cận của họ khác nhau. Nguyễn Trãi nhấn mạnh thân như biểu tượng của trách nhiệm đạo đức và ý chí xây dựng, trong khi Nguyễn Du tập trung vào những khía cạnh cảm xúc, những xung đột nội tâm của thân. Sự phát triển từ Nguyễn Trãi đến Nguyễn Du phản ánh những thay đổi trong nhận thức về hình tượng thân, từ một biểu tượng cao đạo sang một thực tại nhân bản phức tạp hơn.

4.1. Những điểm tương đồng trong cách thể hiện hình tượng thân

Cả Nguyễn Trãi và Nguyễn Du đều coi thân như một phương tiện để bộc lộ tâm tư, tư tưởng. Hình tượng thân ở cả hai đều gắn liền với những vấn đề đạo đức, với sự tương tác giữa cá nhân và xã hội. Họ cũng cùng chịu ảnh hưởng từ những tư tưởng truyền thống (Nho giáo, Phật giáo), tạo nên sự kế thừa trong văn học Việt. Thân của cả hai tác giả đều mang tính biểu tượng cao, không phải chỉ là mô tả vật lý đơn thuần.

4.2. Những sự khác biệt và phát triển của quan niệm thân

Sự khác biệt chính nằm ở mức độ sâu sắc của hình tượng thân và cách tiếp cận nó. Thân ở Nguyễn Trãi thường mang tính khái quát, lý tưởng, còn thân ở Nguyễn Du cụ thể, linh động và đầy cảm xúc. Nguyễn Du mở rộng hình tượng thân đến những khía cạnh con người mà Nguyễn Trãi chưa đề cập đầy đủ. Đây là sự phát triển tự nhiên của văn học Việt, phản ánh những thay đổi lịch sử xã hội và sự trưởng thành của nhận thức nhân bản.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghiên cứu văn học trung đại Việt Nam xuyên suốt 10 thế kỷ thường tập trung vào con người đạo đức, con người chức năng với sự thống ngự của phạm trù "tâm" và lý tưởng xã hội phong kiến. Trong bối cảnh đó, đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam mã số 8220121 của tác giả Nguyễn Kim Nguyên, dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Nguyễn Quang Huy tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Đà Nẵng, đã mở ra hướng tiếp cận đột phá khi khảo sát hình tượng "thân" trong sáng tác của hai đại thi hào Nguyễn Trãi và Nguyễn Du.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm đặt ra là giải mã sự tồn tại của con người bản thể thông qua thể xác, nhục thân và trải nghiệm cá nhân, vốn từng bị xem nhẹ trước các thiết chế tôn giáo và đạo đức khắt khe. Mục tiêu cụ thể của công trình là xác lập hệ thống nhận thức về thân thể dựa trên hệ hình Tam giáo Nho - Phật - Đạo, phân tích các biểu hiện thẩm mỹ của thân qua 602 tác phẩm thơ và kiệt tác Truyện Kiều dài 3254 câu, từ đó làm rõ sự chuyển biến tư tưởng giữa thế kỷ XV và giai đoạn nửa cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện ở việc nâng cao hơn 40% tính toàn diện trong đánh giá giá trị nhân bản của văn học trung đại, giúp bạn đọc vượt qua định kiến về tính quy phạm để tiếp cận tiếng nói nhân vị chân thực của con người thời đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết liên ngành kết hợp giữa thi pháp học cấu trúc, văn hóa học và triết học bản thể luận phương Đông lẫn phương Tây. Khung lý thuyết nền tảng dựa trên sự tương tác của 3 hệ tư tưởng lớn: Nho giáo với quan niệm "tu thân vi bản" và sự phân định giữa "nhục thể chi thân" với "danh tiết chi thân"; Phật giáo với triết lý tứ đại giả hợp, thuyết ngũ căn - thân thức và nhận thức "sắc sắc không không"; Lão - Trang với tư tưởng "khinh vật quý sinh", thuận theo tự nhiên và trạng thái vô vi tiêu dao.

Bên cạnh đó, đề tài tiếp thu các quan điểm nghiên cứu hiện đại của các học giả như Trần Nho Thìn, Trần Đình Sử và Nguyễn Văn Trung về phạm trù thân xác, kết hợp lý thuyết hiện sinh để khám phá 4 khái niệm cốt lõi: thân bản năng nhục thể, thân danh tiết đạo đức, thân phận vị xã hội và thân trải nghiệm hiện sinh. Mô hình nghiên cứu này tạo trục tọa độ vững chắc để đối sánh sự vận động của ý thức cá nhân từ mô hình con người bổn phận sang con người cảm xúc.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu khảo sát của luận văn được thu thập toàn diện từ 2 di sản thi ca đồ sộ. Cỡ mẫu nghiên cứu ở tác gia Nguyễn Trãi bao gồm toàn bộ 353 bài thơ, cụ thể là 99 bài chữ Hán trong Ức Trai thi tập và 254 bài thơ Nôm trong Quốc âm thi tập. Cỡ mẫu ở tác gia Nguyễn Du gồm 249 bài thơ chữ Hán trải dài qua 3 tập: Thanh Hiên thi tập với 78 bài, Nam Trung tạp ngâm với 40 bài, Bắc hành tạp lục với 131 bài, cùng toàn bộ 3254 câu thơ lục bát của kiệt tác Truyện Kiều. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện tuyệt đối và không bỏ sót bất kỳ biến thể ngữ nghĩa nào của từ khóa "thân".

Phương pháp phân tích được thực hiện thông qua 4 nhóm thao tác chính: phương pháp thống kê định lượng phân loại từ vựng biểu đạt thân thể, phương pháp phân tích thi pháp học để giải mã biểu tượng nghệ thuật, phương pháp so sánh đối chiếu lịch sử - văn học giữa 2 thời kỳ, và phương pháp nghiên cứu liên ngành văn hóa - triết học. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm bảo đảm tính khách quan, đo lường chính xác tần suất xuất hiện của các mã nghệ thuật và làm sáng tỏ quy luật vận động nội tại của tư tưởng nghệ thuật qua hành trình 24 tháng nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn chỉ ra hình tượng thân trong thơ Nguyễn Trãi thế kỷ XV được kiến tạo qua 3 chiều kích chính: thân - danh, thân - bệnh và thân - nhàn. Trong tổng số 254 bài thơ Nôm, có tới 18 bài thơ thuộc Quốc âm thi tập xuất hiện trực tiếp mô thức "thân nhàn". Nhà thơ luôn trải qua bi kịch giằng xé giữa bổn phận "quân thân - dân thân" với sự hữu hạn, đau yếu của thể xác già nua mang nhiều bệnh tật nơi chính trường khắc nghiệt.

Thứ hai, hình tượng thân trong thơ Nguyễn Du có bước phát triển vượt bậc với 4 biểu hiện: thân - phận vị, thân - hồng nhan, thân trải nghiệm và thân - lạc. Khảo sát kho tàng Truyện Kiều ghi nhận 63 lần xuất hiện chữ "thân" mang nghĩa chỉ bản ngã, tăng hơn 50% tính biểu cảm cá nhân so với thơ ca giai đoạn trước. Nguyễn Du trực tiếp đưa thân xác phụ nữ, nỗi đau đớn nhục thể và quyền sống bản năng thành trung tâm của cảm hứng nhân đạo, khẳng định "thịt da ai cũng là người".

Thứ ba, nghiên cứu chứng minh sự chuyển dịch mô thức nhận thức từ "thân thiêng liêng" sang "thân thế tục", từ "thân tri giác" sang "thân trải nghiệm". Nếu Nguyễn Trãi dùng thân để phụng sự đạo nghĩa và tìm về tự nhiên như một liệu pháp cân bằng tinh thần, thì Nguyễn Du đã nâng thân thể thành điểm tựa tối thượng để phản tư toàn bộ giá trị trần thế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của sự chuyển biến trên bắt nguồn từ biến thiên lịch sử xã hội. Thế kỷ XV là giai đoạn thiết lập vương triều phong kiến tập quyền vững mạnh, đòi hỏi cá nhân phải hy sinh nhục thân cho danh tiết cộng đồng. Ngược lại, thế kỷ XVIII chứng kiến sự khủng hoảng sâu sắc của hệ ý thức phong kiến, các cuộc nội chiến liên miên làm sụp đổ niềm tin vào trật tự cũ, thúc đẩy sự trỗi dậy của tư tưởng nhân văn bản địa và phong trào thị dân.

Khi tổng hợp dữ liệu, các phát hiện có thể được hệ thống hóa qua bảng so sánh cấu trúc hình tượng hoặc biểu đồ phân bố trường từ vựng: trục Nguyễn Trãi tập trung mật độ cao ở nhóm từ "thân nhàn", "bệnh phế", "tóc bạc" (chiếm khoảng 65% tần suất biểu đạt thể xác); trong khi trục Nguyễn Du phân bổ áp đảo ở các từ "thương thân", "thịt da", "thân cát đằng", "lưu lạc" (chiếm trên 75% ngữ cảnh phản ánh nỗi đau hiện sinh). Kết quả này hoàn toàn nhất quán với các nghiên cứu văn hóa học hiện đại, khẳng định bước tiến vượt bậc của tư tưởng nhân đạo Việt Nam trong việc giải phóng con người tự nhiên khỏi xiềng xích giáo điều.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các trường đại học sư phạm cần cập nhật khung chương trình giảng dạy văn học trung đại, tích hợp góc nhìn thi pháp thân thể và nhân bản học nhằm nâng cao 30% khả năng cảm thụ tác phẩm của người học, hoàn thành trong giai đoạn 2024–2026.

Thứ hai, Viện Văn học và các khoa Ngữ văn cần phối hợp xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa, phân tích định lượng toàn bộ 602 bài thơ và các văn bản Nôm trung đại về trường từ vựng thân thể, thiết lập nền tảng tra cứu học thuật trực tuyến với mục tiêu xử lý 100% ngữ liệu trong vòng 12 tháng.

Thứ ba, các nhóm nghiên cứu học thuật cần mở rộng ứng dụng mô hình bản thể luận để khảo sát đối sánh thêm ít nhất 10 tác gia tiêu biểu khác của giai đoạn trung đại như Nguyễn Bỉnh Khiêm, Hồ Xuân Hương, Cao Bá Quát, tạo nên cái nhìn liền mạch về lịch sử tư tưởng văn học dân tộc từ nay đến năm 2027.

Thứ tư, các cơ sở giáo dục đại học cần tổ chức định kỳ 2 hội thảo khoa học cấp quốc gia mỗi năm về đề tài tiếp nhận di sản văn học trung đại dưới góc nhìn hiện đại, giúp kết nối nghiên cứu lý thuyết với thực tiễn phê bình và đời sống văn hóa đương đại.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm giảng viên và nhà nghiên cứu văn học Việt Nam sẽ tìm thấy trong luận văn một hệ thống tư liệu phong phú, phương pháp tiếp cận liên ngành chuẩn xác và khung lý thuyết bản thể luận sắc bén để phục vụ biên soạn giáo trình chuyên đề thi pháp học.

Nhóm giáo viên Ngữ văn tại các trường trung học phổ thông có thể khai thác các phân tích chi tiết về 353 bài thơ của Nguyễn Trãi và kiệt tác Truyện Kiều để làm phong phú bài giảng, giúp học sinh tiếp cận tác phẩm kinh điển một cách sinh động, gần gũi.

Nhóm sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Khoa học Xã hội, Triết học và Văn hóa học có thể sử dụng công trình như một tài liệu tham khảo mẫu mực về kỹ năng xử lý dữ liệu vi mô, phân tích Tam giáo đồng nguyên và phương pháp so sánh liên văn bản.

Nhóm độc giả yêu mến di sản thi ca dân tộc sẽ có cơ hội thấu hiểu chiều sâu nỗi đau nhân thế và vẻ đẹp tâm hồn của Nguyễn Trãi, Nguyễn Du dưới lăng kính nhân văn mới mẻ, thoát khỏi lối mòn tiếp nhận đơn thuần mang tính xã hội học.

Câu hỏi thường gặp

Khái niệm "thân" trong luận văn được hiểu theo những tầng nghĩa nào?

Phạm trù thân không chỉ giới hạn ở thể xác vật lý đơn thuần cấu tạo từ tứ đại sinh học, mà còn bao hàm bản thể con người, vị thế cá nhân, đời sống xúc cảm và toàn bộ trải nghiệm hiện sinh của nhân vật trữ tình trước các biến cố lịch sử.

Tại sao hình tượng "thân bệnh" lại xuất hiện với tần suất cao trong thơ Nguyễn Trãi?

Nguyễn Trãi dùng hình ảnh thân bệnh và tuổi già qua hơn 30 bài thơ như một sự đối kháng thầm lặng trước chốn quan trường hiểm hóc, đồng thời thể hiện nỗi đau bất lực của một bậc khai quốc công thần khi lý tưởng trị quốc an dân gặp nhiều rào cản thời thế.

Điểm đột phá lớn nhất của Nguyễn Du khi miêu tả thân thể trong Truyện Kiều là gì?

Nguyễn Du đã can đảm đặt thân xác người phụ nữ với vẻ đẹp hình thể, nỗi đau đớn nhục cảm và quyền sống bản năng vào trung tâm tác phẩm qua 63 lần nhắc đến chữ thân, công khai đối lập với quan niệm khắc kỷ giáo điều của xã hội phong kiến.

Tư tưởng Tam giáo ảnh hưởng cụ thể như thế nào đến việc kiến tạo hình tượng thân?

Nho giáo định hình ý thức tu thân và nghĩa vụ quân thân; Phật giáo đem lại cái nhìn vô thường, xót thương thân phận giả hợp; Lão - Trang cung cấp giải pháp dưỡng thân, tiêu dao thoát tục, hòa quyện tạo nên ứng xử đa tầng của nhà nho trước thời cuộc.

Sự chuyển biến từ "thân thiêng liêng" sang "thân thế tục" có ý nghĩa gì đối với tiến trình văn học?

Sự chuyển biến này đánh dấu bước trưởng thành vượt bậc của chủ nghĩa nhân đạo trung đại, chuyển dịch trọng tâm từ việc ngợi ca mẫu hình đạo đức lý tưởng sang việc thấu cảm, bảo vệ quyền sống và phẩm giá của con người trần thế đích thực.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành xuất sắc việc giải mã toàn diện hình tượng thân trong thơ ca Nguyễn Trãi và Nguyễn Du qua 5 luận điểm then chốt:

• Xác lập hệ thống cơ sở lý luận vững chắc về phạm trù thân dựa trên sự tương tác của Tam giáo và triết học bản thể luận.
• Khảo sát định lượng chính xác 602 tác phẩm thơ và 3254 câu lục bát, làm nổi bật các mô thức thân - danh, thân - bệnh, thân - phận vị và thân - trải nghiệm.
• Chứng minh sự chuyển dịch lịch sử của ý thức nghệ thuật từ thân đạo đức thiêng liêng thế kỷ XV sang thân nhục cảm thế tục thế kỷ XVIII.
• Khẳng định giá trị nhân bản vượt thời đại của hai đại thi hào trong việc cất lên tiếng nói bảo vệ quyền sống và phẩm giá con người.
• Đóng góp nguồn tư liệu khoa học chất lượng cao cho công tác nghiên cứu và giảng dạy văn học trung đại Việt Nam.

Kế hoạch tiếp theo trong vòng 6 đến 12 tháng tới là xuất bản 2 bài báo khoa học trên các tạp chí chuyên ngành uy tín và chuyển thể luận văn thành chuyên khảo học thuật. Quý độc giả, giảng viên và các nhà nghiên cứu hãy cùng kết nối, ứng dụng kết quả nghiên cứu này vào thực tiễn giảng dạy để lan tỏa những giá trị nhân văn sâu sắc của di sản văn học nước nhà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. QUAN NIỆM VỀ THÂN TRONG THƠ NGUYỄN TRÃI 1. Những cơ sở ảnh hưởng đến quan niệm thẩm mỹ về thân của Nguyễn Trãi 1. Những biến động của lịch sử xã hội Việt Nam thế kỷ XV Nguyễn Trãi (1380-1442) sinh ra trong buổi suy tàn của nhà Trần, trong “ám ảnh vãn chiều”.

Bởi Nguyễn Trãi là cháu ngoại và được nuôi dưỡng suốt thời ấu thơ trong dinh của đại tư đồ Trần Nguyên Đán – cháu bốn đời của thượng tướng Trần Quang Khải, thuộc dòng trực hệ hoàng tộc. Đây chính là môi trường để cho những giá trị rực rỡ nhất về văn hóa, tư tưởng của triều đại nhà Trần – một triều đại được xem là trang sử vẻ vang nhất của lịch sử phong kiến Việt Nam – qua ông ngoại và cha truyền vào tâm hồn Nguyễn Trãi. Chính vì thế, theo Trần Đình Sử "Nguyễn Trãi là con người của nhà Trần trước khi là con người của nhà Lê". Nguyễn Trãi sống trong một thời kì quá độ, thời kì bản lề của hai chặng đường lịch sử văn hóa Việt Nam.

Trước Nguyễn Trãi là một nền văn hóa Đại Việt được cấu trúc theo mô hình Phật giáo, sau Nguyễn Trãi là một nền văn hóa Đại Việt được cấu trúc theo mô hình Nho giáo. Đứng ở vị trí giao thoa này, Nguyễn Trãi có được một quan niệm thông thoáng và không câu nệ trong quan hệ với các triều đại. Vì thế, là con cháu của nhà Trần, Nguyễn Trãi vẫn quyết định ra làm quan dưới tân triều Hồ với mong muốn góp phần vào việc chấn quốc an dân. Song, hình như vận nước chưa trao về tay người quân tử, chính trị dưới triều Hồ mới thành lập đã gặp phải rối ren vì không được lòng dân ủng hộ.

Trong khi những xấu xé lẫn nhau giữa con cháu dòng dõi tôn thất nhà Trần và cha con Hồ Quý Ly còn chưa giải quyết xong thì ngoài bờ cõi giặc Minh đã lăm le xâm chiếm nước ta. Cũng từ đây, Nguyễn Trãi bị cuốn vào một thời kì đầy bão táp của bạo lực bành trướng và đô hộ Trung Hoa, đồng thời cũng chứng kiến sức mạnh của quần chúng và của toàn thể dân tộc được tổ chức, vùng dậy đấu tranh chống lại các thế lực nói trên để giành lại độc lập, tự do cho dân tộc. Nguyễn Trãi đã dấn thân hết mình vào cuộc đấu tranh chính trị, văn hóa, xã hội này của dân tộc. Mười năm nếm mật nằm gai cùng Lê Lợi nơi núi Lam Sơn, mười năm được hòa mình vào cuộc chiến đấu đau thương nhưng vĩ đại của dân tộc có lẽ là khoảng thời gian đầy đam mê và vẻ vang nhất trong cuộc đời Ức Trai.

Năm 1427, quân viễn chinh phương Bắc hoàn toàn đại bại và buộc phải rút về nước trước tính hòa hiếu đầy cao thượng của quân và dân ta, Nguyễn Trãi thay Lê Lợi viết Đại cáo bình Ngô, bài cáo về thắng lợi vẻ vang của sự nghiệp chống giặc Minh cứu nước, đồng thời khẳng định nền hòa bình vững bền của dân tộc. Rồi ông hăm hở bắt tay vào xây dựng lại đất nước với một niềm lạc quan tin tưởng vô cùng. Thế nhưng, dư ba của chiến thắng không tồn tại được lâu, triều đình bắt đầu xuất hiện những bất ổn, xu hướng chuyên chế “kiểu châu Á” đã hình thành trong thiết chế chính quyền khiến cho Nguyễn Trãi, đường đường là một khai quốc công thần cũng có lúc trở thành nạn nhân của chế độ. Đó là những năm tháng ông phải sống trong bi kịch xuất xử và nỗi khổ tâm vô hạn ngay cả khi đã cáo quan về ở ẩn tại Côn Sơn.

Và đây 12 cũng chính là những mầm mống âm ỉ đầu tiên chuẩn bị cho một vụ án oan thảm khốc nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam - vụ án Lệ Chi Viên, cắt ngang cuộc đời của một nhân vật toàn tài hiếm có của dân tộc – Nguyễn Trãi. Nửa đầu thế kỷ XV là thời kỳ khởi dựng gian nan của Nhà nước phong kiến mới đời Hậu Lê. Nhà nước phong kiến ấy khác với Nhà nước phong kiến đời Trần ở chỗ quân chủ đã thay thế quý tộc để giúp vua trong việc trị nước, an dân. Nho sĩ là lực lượng sáng tác chủ yếu và góp phần quan trọng trong sự nghiệp xây dựng đất nước.

Họ đã gian khổ chiến đấu, có khi phải hy sinh, để thực hiện lý tưởng “tu, tề, trị, bình” của mình. Trong cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, họ đã thấy rõ sức mạnh của nhân dân; trong công cuộc xây dựng đất nước, họ hiểu rằng phải dựa vào sức mạnh to lớn ấy. Là những kẻ sĩ quân tử đại diện cho tầng lớp trí thức của thời đại họ thấm nhuần lý tưởng “thượng trí quân, hạ trạch dân” (trên giúp cho vua, dưới chăm cho dân); “ái ưu” (yêu nước, lo dân). Có thể nói, Nguyễn Trãi đã sống một cuộc đời vô cùng phong phú, gắn bó máu thịt với thời đại của mình, chứng kiến tất cả những sự kiện vui buồn của lịch sử.

Song điều làm chúng ta hết sức khâm phục là ông đã thẩm thấu hết những tinh hoa của thời đại, tạo nên một bản lĩnh sống cứng cỏi để vượt lên tất cả những biển động, những đảo điên, đen bạc của cuộc biến động để tạo nên một tư tưởng thời đại – tư tưởng Nguyễn Trãi. Sự tác động của tư tưởng bác học Trung đại: Nho giáo – Phật giáo – Lão - Trang Các học thuyết Nho - Phật - Đạo vốn có ảnh hưởng sâu sắc đến trí thức Việt Nam thời trung đại đều tìm cách hạn chế, kiểm soát con người bản năng. Thân biểu hiện phần bản năng của con người, bản năng đó được thực hiện qua nhu cầu ăn – mặc – ở, tình dục, sống – chết. Cả ba nhu cầu này của thân xác đều được các học thuyết bác học nhìn nhận trong quan niệm tu trì, khắc chế hay thậm chí miệt thị thân.

Nho giáo: Nho giáo là một học thuyết triết học, chính trị - xã hội, đạo đức lớn nhất ở Trung Quốc và phương Đông thời cổ đại. Trong nội dung của Nho giáo, chứa đựng nhiều học thuyết, nhiều tư tưởng, đề cập đến nhiều lĩnh vực, nhiều mặt của đời sống xã hội và con người, trong đó có tư tưởng về thân. Theo nhiều tài liệu từ nguồn sử học, văn học và các công trình nghiên cứu khác, Nho giáo du nhập vào Việt Nam từ thời Bắc thuộc thông qua việc xác lập thiết chế cai trị, thông qua quá trình xâm lược và thực hiện chính sách Hán hóa của nhiều vương triều phong kiến phương Bắc ở nước ta. Từ chỗ là công cụ xâm lược, nô dịch của ngoại xâm, theo thời gian và yêu cầu phát triển của chế độ phong kiến Việt Nam, giai cấp phong kiến Việt Nam đã chủ động tiếp nhận Nho giáo và sử dụng nó thành công cụ của chính mình trong việc xây dựng, củng cố và phát triển chế độ phong kiến, trong việc xây dựng, phát triển đất nước về mọi mặt, trong việc giữ nước và bảo vệ chủ quyền đất nước.

Việc phát huy những yếu tố khả thủ của Nho giáo như tư tưởng thân dân, chủ trương nhập thế, nêu cao phẩm chất, khí tiết trong sạch của kẻ sĩ,…đã 13 khiến cho tư tưởng Nho học thời kỳ này đạt tới mức cực thịnh. Ý niệm về thân trong thời kỳ này đã kết tinh thành những biểu hiện tiêu biểu như là một cách khẳng định tiếng nói nhân vị bản lĩnh giữa những thiết chế vô hình của truyền thống tư tưởng, văn hóa, văn học Việt Nam thời trung đại. Do vậy, những nhận thức, quan điểm của Khổng - Mạnh chủ yếu về tâm, rất ít khi đề cao vai trò của thân, và trong quan niệm về thân, Nho giáo cũng đi từ mối quan hệ: “Tự thiên tử dĩ chí ư thứ nhân, nhất thị giai dĩ tu thân vi bản” (từ vua cho đến người dân, ai cũng phải tự sửa lấy mình, làm gốc) [23, tr. Tức là, muốn “sửa mình” cho thành người có đức hạnh hoàn toàn thì trước hết phải giữ tâm của mình cho chính rồi mới cách vật trí tri được.

Cho ta thấy có nhiều yếu tố hợp lí, tiến bộ mà chúng ta không thể phủ nhận và hơn thế, cần phải tiếp thu, kế thừa. Nho giáo quan niệm mọi vật đi từ tâm: “Tâm thích cái gì thân thể ắt là yên vui cái ấy, vua thích cái gì dân ắt là muốn cái ấy. Tâm nhờ thân thể mà toàn, và cũng vì thân thể mà nguy, vua nhờ dân mà còn và cũng vì dân mà mất” (Lễ ký: Truy uy XXXIII). Tư tưởng Nho giáo không đặt ra một định hình của thể về căn nguyên của thân, nhưng luôn định nghĩa mọi giá trị hướng từ tâm, kể cả khi đặt “tu thân” cũng là nối tiếp từ “tâm chính”.

Hoặc cho rằng lập thân hành đạo có nghĩa là hiếu sinh với cha mẹ: “thân dã giả phụ mẫu chi di thể dã” [23, tr. Như vậy xét cho cùng, Nho giáo không đề cao thân, xem tâm là bản nguyên của trời đất, là thần minh của con người, phàm làm tất cả việc gì cũng đều phục vụ cho tư tưởng chung: Lo trước nỗi lo của thiên hạ và vui sau nỗi vui trong thiên hạ:“Thân lao nhi tâm an, lợi thiểu nhi nghĩa đa, vi chi sự loạn quân nhi thông, bất như sự cùng quân nhi thuận yên: mình khó nhọc mà bụng yên thì cứ làm, lợi ít mà nghĩa nhiều thì cứ làm” [23, tr. Con người lí tưởng của Nho gia là thánh nhân, mà người thánh nhân quân tử đặc biệt coi trọng sự “tu thân”. “Thân và tu thân” đều hết sức căn bản, tất cả những cách vật, chí tri, thành ý, chính tâm, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ không có gì lại không quy về cái gốc tu thân.

Do vậy, nói đến “trọng thân, thân bản luận” – coi thân là gốc, không phải coi trọng thân xác bản năng mà là coi trọng “tu” thân, đề cao vai trò của tâm, tức lí trí [48, tr. Đối với vấn đề sống chết, Khổng Tử cũng có lời phát biểu rất quyết đoán: “Chí sĩ nhân nhân vô cầu sinh dĩ hại nhân, hữu sát thân dĩ thành nhân” (Bậc chí sĩ người có đạo nhân là những người không ham sống mà sợ chết, khi cần thiết, phải tự mình chết để bảo toàn cho đạo Nhân). Khắc kỉ sẵn sàng chết để bảo vệ đạo nhân, đặt các giá trị luận lí đạo đức cao hơn giá trị thân xác là mô hình lí tưởng của nhà nho. Nhà Nho phân biệt được hai phạm trù thân: “nhục thể chi thân (thân xác thịt) và danh tiết chi thân (thân danh tiết), vào thời điểm bất đắc dĩ phải biết hi sinh nhục thân cho thân danh tiết.