Chương 1 MỘT SO VAN DE LÝ LUẬN VE HÌNH THUC CHINH THE NHA NUOC I.HÌNH THỨC CHÍNH THE NHÀ NƯỚC 1. Khái niệm Hình thức nhà nước là thuật ngữ chuyên ngành Luật hiến pháp và của một số ngành khoa học xã hội khác, nhằm khái quát hoá mô hình nhà nước thông qua những đặc điểm thể hiện nội dung của các yếu tố cấu thành là các bộ phận tạo ra bộ máy nhà nước và mối quan hệ qua lại giữa chúng với nhau. Hình thức nhà nước là một vấn đề quan trọng của việc t6 chức va hoạt động cua nha nước. Việc cơ cau tổ chức các cơ quan nhà nước, xác định quyên, nghĩa vụ của từng cơ quan, mối quan hệ giữa chúng với nhau, nguồn gốc quyền lực nhà nước đều phụ thuộc vào vấn đề chính thể và cơ cấu lãnh thé nhà nước.
Ngược lại, những van dé chính thé, co cấu lãnh thé nhà nước lại có tác động đến cơ cấu, quyền hạn và mối quan hệ giữa các cơ quan nhà nước với nhau. Với tầm quan trọng như vậy nên chính thể cũng như cơ cấu lãnh thé nhà nước bao giờ cũng được quy định trong văn bản có hiệu lực pháp lý cao nhất của nha nước, đó là hiển pháp. Hiến pháp có thế dành một chương riêng nói về chính thể cũng như cơ cấu lãnh thổ nhà nước. Hoặc có thể không có chương riêng, nhưng trong những quy định của hiến pháp cũng chi rõ hình thức chính thé và cơ cau lãnh thô của nhà nước, tức là mô hình nhà nước.
9 Nghiên cứu về hình thức nhà nước là một van dé rất khó, ngay từ thời cô đại Platon - nhà triết học vĩ đại của thời kỳ nay đã từng cho rang nhà nước là hình ảnh thu nhỏ của con người. Trong tác phẩm “Nền cộng hoa” Platon đã chia ra 5 loại hình thức nhà nước. Đó là hình thức quý tộc, danh vọng, tài phiệt, dân chủ và chuyên chế. Ông cho rằng nhà nước lý tưởng là nhà nước quý tộc do các triết gia điều khiển.
Trong đó yếu tổ tối thượng là lý tính được nhập thể vào con người triết gia - nhà cai trị và lý trí của người dân điều khiển các dục vọng của họ[13, tr 65]. Arixtot là người đầu tiên phân biệt ba loại chính quyền: một chính quyên có thể do một, một số hay nhiều người cai trị. Nhưng loại nào cũng có thê tốt hoặc xấu. Một chính quyền là tốt khi nó cai trị vì lợi ích chung của toàn dân và theo luật pháp.
Một chính quyền là xấu khi nó cai trị vì lợi ích hay sở thích riêng của những người cai trị và không theo luật pháp. Theo Arixtot, các hình thức chính quyền chân chính gồm có chế độ quân chủ (chính phủ của một người), chế độ quý tộc (chính phủ của số ít) và chế độ dân chủ (chính phủ của SỐ đông). Lý tưởng của Arixtot là một cá nhân xuất sắc cai trị thì van hơn, nhưng không may khi kiếm được những người như vậy. Cho nên ông ủng hộ chế độ quý tộc, trong chế độ quý tộc việc cai trị do một nhóm người có trình độ, tài năng, và năng lực lãnh đạo hơn những người khác đảm nhiệm[13, tr 89-90].Locke trong tác phẩm “Khảo luận thứ hai về chính quyền” đã vẽ ra một bức tranh nhà nước khác với luận thuyết Chúa tế trong xã hội của Hobbes.
Chúa tế của Hobbes là tuyệt đôi. Locke đồng ý rằng phải có một “quyền lực tối cao”, nhưng ông thận trọng đặt nó trong tay cơ quan lập pháp, là đại diện cho ý muốn của đa số dân chúng. Ông nhắn mạnh tầm quan trọng của sự phân chia quyền lực, chủ yếu để những người thi hành luật va bao vệ luật không phải là những người làm luật, vì * họ có thé miễn chước cho ban thân họ việc tuân thu những luật họ làm ra, và thích nghi luật, cả trong việc làm luật và thi hành luật, cho phù hợp với 10 loi ích riêng của họ”. Vi vay co quan hành pháp ở dưới luật, cả cơ quan lập pháp cũng không phải tuyệt đối, mặc dù nó là “tối cao”, vì quyền lập pháp được coi như một sự uỷ thác.
Chủ nghĩa Mác phân chia lịch sử hình thành và phát triển xã hội loài người thành năm hình thái kinh tế - xã hội, nhưng chỉ có bốn hình thái có nhà nước là: chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản và xã hội chủ nghĩa, ứng với mỗi hình thái này là một kiểu nha nước. Các nhà nước thuộc cùng một kiểu có thể có bản chất giống nhau, song hình thức của chúng lại rất đa dang phụ thước vào hoàn cảnh lịch sử cụ thẻ, truyền thống, phong tục tập quán và đặc diém tâm lý dân tộc của mỗi nước. Trong triết học, hình thức và nội dung là một cặp phạm trù phản ảnh mối quan hệ qua lại giữa hai mặt của hiện tượng tự nhiên và xã hội. Nếu nội dung là toàn bộ những yếu 6, những mat, những quá trình tao nên sự vật thì hình thức là phương thức ton tại và phát triển của sự vật, là hệ thống các mối liên hệ tương đối bền vững giữa các yếu tô của sự vật đó.
Trong mối quan hệ giữa nội dung và hình thức thì nội dung là mặt chủ đạo, năng động và quyết định của khách thể, còn hình thức là mặt tương đối ổn định của khách thé, thay đổi tuỳ theo sự thay đổi của nội dung. Nhưng hình thức cũng có sự tác động ngược lại nội dung. Khi hình thức thích ứng với nội dung thì thúc đây sự phát triển của nội dung, và ngược lại khi hình thức không thích ứng thì nó kìm hãm sự phát triển của nội dung. Mọi sự vật hiện tượng đều có hình thức tồn tại của nó.
Nội dung và hình thức liên quan mật thiết với nhau, không có nội dung thì không có hình thức và không có hình thức nào tôn tại không có nội dung. Nghiên cứu nha nước cũng như nghiên cứu các sự vật hiện tượng khác, doi hỏi chúng ta phải hiéu được nội dung và hình thức cua nó. Nha nước là một 1] hiện tượng xã hội, cũng giông như các hiện tượng xã hội khác đêu phải có hình thức thể hiện. So với hình thức tổ chức và hoạt động của nhà nước được phân theo tiêu chí cấu trúc lãnh thổ, tức là theo chiều dọc địa bàn hoạt động của các cơ quan nhà nước, thì hình thức chính thể đi sâu vào cơ cấu tổ chức theo chiêu ngang.
Nếu mô hình nhà nước được phân theo chiều dọc, nhà nước được tô chức thành các cơ quan nhà nước trung ưong và các cơ quan nhà nước địa phương thì mô hình nhà nước theo hình thức chính thé được phân thành các cơ quan nhà nước thực hiện các chức năng khác nhau: cơ quan thực hiện chức năng lập pháp, cơ quan thực hiện chức năng hành pháp và các cơ quan thực hiện chức năng xét xử. Các hoạt động của nhà nước được chia thành ba lĩnh vực: lập pháp, hành pháp và tư pháp. Trong khoa học pháp lý, chính thể được gọi là mô hình tổ chức bộ máy nhà nước. Hay nói cách khác, chính thể phải dựng nên một bộ xương cho cơ thể nhà nước.
Đây là vẫn đề quan trọng, góp phần tạo nên cơ sở hoạt động của nhà nước sau này. Vi vậy chính thé là van dé cơ bản nhất của mỗi bản hiến pháp - đạo luật cơ bản của nhà nước. Nhiệm vụ quan trọng nhất của mỗi bản hiến văn là phải lựa chọn cho nhà nước một mô hình tô chức cơ cấu thích hợp. Hình thức chính thể là mô hình tổ chức hoạt động của nhà nước được phân tích dưới giác độ tô chức, hoạt động và mối quan hệ giữa các cơ quan nhà nước trung ương với nhau và giữa các cơ quan nha nước trung ương với nhân dân.
Nguyễn Đăng Dung thì chính thể được định nghĩa như sau: “Chính thê là xét mô hình tô chức nhà nước dưới giác độ cách thức thành lập, cơ cau tô chức và mối quan hệ giữa các cơ quan cau thành nên bộ may nha nước. Trước hét là môi quan hệ giữa co quan quyên lực 12 = nha nước cao nhất của quốc gia với nhân dân” [1, tr 56]. Hình thức chính thê theo Giáo trình Lý luận nhà nước và pháp luật — Trường Dai học Luật Hà Nội là: a diel tổ chức và trình tự dé lập ra các cơ quan tối cao của nhà nước và xác lập những mối quan hệ cơ bản của các cơ quan đó”[14, tr 56] Còn theo Giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật — Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội thì hình thức chính thé “là hình thức tổ chức các cơ quan quyên lực tối cao, cơ cấu trình tự thành lập và mối liên hệ của chúng với nhau cũng như mức độ tham gia của nhân dân vào việc thiết lập các cơ quan nay”[15, tr58]. Khi xác định hình thức chính thé, trước hết người ta thường dựa vào cách thức thành lập ra nguyên thủ quốc gia và nhiệm vụ quyền hạn của nguyên thủ quốc gia.
Rồi sau đó đến cách thức tổ chức và mối quan hệ giữa các cơ quan nhà nước khác, mà chủ yếu là của các cơ quan lập pháp và hành pháp. Chúng ta có thể đưa ra một quy trình cho việc xác định chính thể của bất kỳ nhà nước nào. Căn cứ vào người đứng đầu nhà nước - nguyên thủ quốc gia để xác định nhà nước đó thuộc về quân chủ hay cộng hoà. Nếu nguyên thủ quốc gia được hình thành theo nguyên tắc truyền ngôi thì đấy là chính thể quân chủ, nếu nguyên thủ quốc gia được hình thành bằng con đường bau cử thì là chính thé cộng hoà.
Hiện nay trên thé giới có hai loại chính thé co bản đó là chính thé quân chủ và chính thé cộng hoà. Mỗi dạng chính thé đó lại được chia thành nhiều dạng khác nhau như chính thể quân chủ chuyên chế, chính thể quân chủ hạn chế, chính thể cộng hoà quý tộc, chính thể cộng hoà dân chủ. Sau đây chúng ta sẽ xem xét những nét khái quát nhất về từng dạng chính thể cơ bản đó. Cac dang chính thé co bản của nhà nước tư sản 1.
Hình thức chính thé quân chu 13 Chinh thé quân chủ là một loại hình tổ chức nhà nước trong đó quyền lực được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác trong cùng một dòng họ. Chính thể quân chủ hay còn có thể được gọi la chế độ quân chủ là hình thức tô chức quyên lực nhà nước lâu đời nhất.