Chương 1: Một số vấn đề chung về hình phạt tù trong luật hình sự. Chương 2: Các quy định về hình phạt tù trong Bộ luật Hình sự 1999 và thực tiễn áp dụng. Chương 3: Yêu cầu và những giải pháp hoàn thiện các quy định về hình phạt tù trong Bộ luật Hình sự 2015 và nâng cao hiệu quả áp dụng. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HÌNH PHẠT TÙ TRONG LUẬT HÌNH SỰ 1.
Khái niệm, đặc điểm, mục đích và căn cứ của hình phạt tù trong luật Hình sự 1. Khái niệm hình phạt tù Hệ thống pháp luật là một chỉnh thể thống nhất cấu thành bởi các ngành luật khác nhau. Gắn liền với những ngành luật đó là những trách nhiệm pháp lý khác nhau và có những chế tài khác nhau. Gắn liền với luật Hình sự là biện pháp trách nhiệm Hình sự và chế tài, cụ thể ở đây là các hình phạt.
Hình phạt là biện pháp cƣỡng chế đặc thù của ngành luật Hình sự đƣợc áp dụng cụ thể với ngƣời thực hiện tội phạm. “Trong tất cả các biện pháp đấu tranh phòng và chống tội phạm thì hình phạt là biện pháp nghiêm khắc nhất, đƣợc áp dụng phổ biến nhất và có lịch sử lâu đời nhất” [59, tr. “Trong Khoa học luật Hình sự Liên xô trƣớc đây và nga ngày nay có các quan điểm coi hình phạt hoặc là biện pháp cƣỡng chế của Nhà nƣớc do Tòa án nhân danh Nhà nƣớc áp dụng đối với ngƣời có lỗi trong việc thực hiện tội phạm nhằm mục đích ngăn ngừa chung và ngăn ngừa riêng (Natasev, A.A, …); Hoặc là sự trừng trị, tức là gây cho ngƣời có tội những sự đau đớn và những sự tƣớc đoạt do luật định mà ngƣời đó phải chịu (Ddemeentrev X.I); Hoặc là một trong các biện pháp đấu tranh chống tội phạm mà nội dung của nó là kết hợp thuyết phục với cƣỡng chế(Karpetx)” [6, tr. Trong PLHS nƣớc ta từ sau Cách mạng tháng 8 năm 1945 đến trƣớc năm 1999 thì khái niệm hình hình phạt chƣa có một văn bản nào ghi nhận chính thức, khái niệm hình phạt chỉ đƣợc nghiên cứu nhƣ là một khái niệm có tính chất khoa học trên các tạp chí khoa học, tạp chí chuyên ngành hoặc trong các giáo trình của các trƣờng đại học.
Các nhà nghiên cứu luật Hình sự ở nƣớc ta cũng đƣa ra một số quan niệm về hình phạt có tính thống nhất về cơ bản, nhƣng cũng có một số điểm khác nhau nhất định, chẳng hạn nhƣ một nhà luật học cho rằng: 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Hình phạt là biện pháp nhà nƣớc nghiêm khắc nhất đƣợc quy định trong luật Hình sự, do Tòa án áp dụng cho chính ngƣời đã thực hiện tội phạm, nhằm trừng trị và giáo dục họ, góp phần vào việc đấu tranh và phòng chống tội phạm, bảo vệ chế độ và trật tự xã hội cũng nhƣ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân [16, tr. Còn có nhà luật học việt nam khác có quan điểm khác: Hình phạt là biện pháp cƣỡng chế nghiêm khắc nhất do luật quy định đƣợc Tòa án nhân dân nhân danh Nhà nƣớc quyết định trong bản án đối với ngƣời có lỗi trong việc thực hiện tội phạm và đƣợc thể hiện ở việc tƣớc đoạt hoặc hạn chế các quyền và lợi ích do pháp luật quy định đối với ngƣời bị kết án [56, tr. Một nhà luật học Việt Nam lại định nghĩa: Hình phạt là biện pháp cƣỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nƣớc đƣợc quyết định trong bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của Tòa án để tƣớc bỏ hay hạn chế quyền, tự do của ngƣời bị kết án theo các quy định của pháp luật Hình sự [4, tr. Năm 1999 khi Bộ luật Hình sự đƣợc ban hành thì khái niệm hình phạt mới lần đầu tiên đƣợc quy định một cách rõ ràng, cụ thể.
Đây là lần đầu tiên trong lịch sử lập pháp Việt Nam ghi nhận khái niệm hình phạt tại một điều luật cụ thể trong Bộ luật Hình sự. Việc Bộ luật Hình sự năm 1999 dành một điều quy định khái niệm về hình phạt là một bƣớc tiến trong công tác lập pháp. Bộ luật Hình sự năm 1999 quy định: “Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người phạm tội. Hình phạt được quy định trong Bộ luật Hình sự và do Tòa án quyết định” [26, Điều 26].
Khái niệm này là sự tiếp thu những kết quả nghiên cứu về hình phạt trong trong lý luận luật Hình sự nƣớc ta. Hình phạt cũng là một dấu hiệu để phân biệt hành vi phạm tội với những hành vi không phải là tội phạm. Theo luật Hình sự Việt Nam, hệ thống hình phạt bao gồm: hình phạt chính và hình phạt bổ sung. Các hình phạt chính gồm có: cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com không giam giữ, trục xuất, tù có thời hạn, tù chung thân, tử hình; các hình phạt bổ sung gồm có: cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm một công việc nhất định, cấm cƣ trú, tƣớc một số quyền công dân, thu tịch tài sản, phạt tiền, trục xuất (phạt tiền, trục xuất khi không áp dụng là hình phạt chính).
Danh mục các hình phạt đƣợc quy định tại điều 28 Bộ luật Hình sự năm 1999 đƣợc sắp xếp theo thứ tự từ nhẹ nhất là cảnh cáo đến nặng nhất là tử hình. Đặc điểm của hệ thống hình phạt trong Bộ luật Hình sự nƣớc ta thể hiện tính đa dạng, thể hiện đƣợc các nguyên tắc của việc quyết định hình phạt trong nhiều trƣờng hợp khác nhau. “Hệ thống hình phạt thể hiện tính nhân đạo sâu sắc của Nhà nƣớc ta không phải nhằm để trả thù, làm nhục hình hay để chà đạp nhân phẩm của con ngƣời” [14, tr. Hình phạt tù nằm trong hình phạt chính bao gồm hình phạt tù có thời hạn và tù chung thân và cũng đƣợc sắp xếp theo thứ tự từ nhẹ đến nặng, có mức độ nghiêm khắc phù hợp với các thang bậc mức độ nghiêm trọng, nguy hiểm khác nhau của các loại tội phạm.
Hình phạt tù đƣợc quy định nhƣ vậy nhằm phản ánh sự đánh giá chính thức của Nhà nƣớc về mức độ nặng nhẹ của của từng loại hình phạt, ngoài ra nó còn thể hiện mục đích của hình phạt là trừng trị, giáo dục, cải tạo ngƣời phạm tội, đồng thời đáp ứng đƣợc yêu cầu phòng ngừa, giáo dục chung ngƣời phạm tội. Có thể khái quát khái niệm về hình phạt tù nhƣ sau: Hình phạt tù là hình phạt tước quyền tự do của người bị kết án, buộc họ phải cách ly cuộc sống bình thường của xã hội, sống trong môi trường riêng biệt có sự kiểm soát chặt chẽ của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền. Hình phạt tù bao gồm hình phạt tù có thời hạn và tù chung thân. Đặc điểm hình phạt tù 1.1 Đặc điểm chung Với tƣ cách là một loại hình phạt trong hệ thống hình phạt, hình phạt tù có đầy đủ những đặc điểm chung của hình phạt, cụ thể là: Hình phạt tù là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước.
Cƣỡng chế là thuộc tính của pháp luật nói chung, V.Lêin cũng đã từng nói 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com “Pháp luật không có gì hết, nếu thiếu bộ máy bảo đảm cưỡng chế sự tuân theo các quy định của pháp luật” [49, tr. Trong đấu tranh phòng chống và phòng ngừa tội phạm thì hình phạt tù là biện pháp cƣỡng chế nghiêm khắc nhất, đƣợc áp dụng phổ biến và có lịch sử lâu đời. “Hình phạt với tính chất là trách nhiệm hình sự được Nhà nước sử dụng như là một công cụ, phương tiện quan trọng để trừng trị, giáo dục, cải tạo người phạm tội” [63, tr. Tính cƣỡng chế của hình phạt tù là dùng quyền lực Nhà nƣớc bắt buộc mọi ngƣời phải tuân theo, hình phạt tù đƣợc bảo đảm bằng sức mạnh của quyền lực Nhà nƣớc.
Tính nghiêm khắc của hình phạt tù đƣợc thể hiện ở việc hạn chế những quyền tự do của ngƣời bị kết án, ngoài ra khi bị áp dụng hình phạt tù đều để lại hậu quả pháp lý nhất định cho ngƣời bị kết án đó là án tích. Sau khi chấp hành xong hình phạt theo bản án, ngƣời bị kết án phải mang án tích trong một thời gian nhất định theo quy định của pháp luật, trong khoảng thời gian này nếu ngƣời bị kết án phạm tội mới có thể bị coi là tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm và coi đây là những tình tiết tăng nặng trách nhiệm Hình sự áp dụng đối với ngƣời phạm tội khi Tòa án quyết định hình phạt. “Tình tiết có án tích sẽ là đặc điểm về nhân thân bất lợi cho người có đặc điểm đó trong nhiều hoạt động của đời sống xã hội cũng như khi có hành vi phạm pháp hay phạm tội” [16, tr. Với tƣ cách là một hình phạt Hình sự, tính nghiêm khắc của hình phạt tù còn thể hiện ngoài hình phạt chính này, ngƣời phạm tội có thể bị áp dụng các hình phạt bổ sung nhƣ cấm cƣ trú, cấm làm những nghề, công việc hoặc cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định… Đây là biện pháp hỗ trợ cho hình phạt tù nhằm xử lý một cách triệt để đối với ngƣời phạm tội trong một số trƣờng hợp để đạt đƣợc mục đích tối đa của hình phạt, thể hiện sự nghiêm minh của pháp luật và tính phải chịu hình phạt khi thực hiện hành vi bị coi là tội phạm, từ đó để răn đe, giáo dục công dân có ý thức chấp hành pháp luật.
Mức độ cƣỡng chế cần thiết và hợp pháp của hình phạt tù trƣớc hết đƣợc xác định thông qua mức độ của tính nguy hiểm cho xã hội của tội phạm dƣới những điều kiện xã hội đã cho, trong mức độ của tính nguy hiểm chủ quan của hành vi của ngƣời phạm tội, sự phủ định các nghĩa vụ cơ bản của xã hội đƣợc khách quan hóa. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Hình phạt tù được quy định trong Bộ luật Hình sự và do Tòa án áp dụng. Nguyên tắc cơ bản của luật hình sự đã tồn tại từ lâu, đó là nguyên tắc không có tội phạm nếu không có luật định và nguyên tắc không có hình phạt nếu không có luật định có giá trị tuyệt đối, đƣợc áp dụng đối với tất cả các loại tội phạm và hình phạt, không có ngoại lệ [45, tr. Xuất phát từ nguyên tắc nêu trên, Việt Nam không cho phép áp dụng hiệu lực hồi tố của đạo luật hình sự.