Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HÌNH PHẠT BỔ SUNG 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ CỦA HÌNH PHẠT BỔ SUNG 1. Quan niệm chung về hình phạt Để thực hiện nhiệm vụ đấu tranh phòng và chống tội phạm, mỗi nhà nước thường sử dụng đồng thời nhiều biện pháp khác nhau về chính trị, kinh tế - xã hội, giáo dục và pháp lý. Các biện pháp này đan xen, hỗ trợ nhau và tùy thuộc vào yêu cầu cụ thể của công tác đấu tranh phòng và chống tội phạm trong từng thời kỳ lịch sử mà biện pháp này hay biện pháp kia được đặt lên hàng đầu.
"Trong tất cả các biện pháp đấu tranh phòng và chống tội phạm thì hình phạt là biện pháp nghiêm khắc nhất, được áp dụng phổ biến nhất và có lịch sử lâu đời nhất" [87, tr. Hình phạt nói chung, HPC và HPBS nói riêng, nhìn dưới góc độ triết học có mối quan hệ nội tại, tương tác với nhau. Đây là mối quan hệ giữa cái riêng và cái chung, trong đó HPC và HPBS là những cái riêng, còn hình phạt là cái chung. "Cái chung là phạm trù dùng để chỉ những mặt, những bộ phận, những thuộc tính giống nhau được lặp lại ở các sự vật, hiện tượng hay quá trình riêng lẻ khác nhau" [31, tr.
Như vậy, với tư cách là cái chung, phạm trù hình phạt bao giờ cũng được đặt trong quan hệ với HPC và HPBS với tư cách là những cái riêng. Hình phạt là hình phạt chung của những HPC và HPBS, không thể có hình phạt nằm ngoài các HPC và HPBS, độc lập với HPC và HPBS. Chính vì lý lẽ đó, chúng tôi cho rằng, muốn hiểu được khái niệm HPC hoặc HPBS với các mặt khác nhau của nó thì nhất thiết phải nhận thức được khái niệm chung về hình phạt. Hình phạt là một phạm trù pháp lý và xã hội phức tạp, mang tính khách quan, gắn liền với sự xuất hiện của nhà nước và pháp luật, vì thế nó được nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau như triết học, thần học, giáo dục học, đạo đức học, tâm lý học, tội phạm học, khoa học LHS.
Trong lĩnh vực khoa học LHS, hình phạt là một trong những đối tượng nghiên cứu chủ yếu, trong đó việc làm sáng tỏ khái niệm hình phạt là một vấn đề hết sức 13 quan trọng. Tuy vậy, về vấn đề này trong khoa học LHS trong và ngoài nước từ trước đến nay vẫn còn tồn tại những quan điểm khác nhau. Nhìn chung, các quan điểm đó có thể được chia thành hai loại: 1) coi hình phạt là công cụ trừng trị, trả thù người phạm tội, lấy sự khắc nghiệt của hình phạt làm điều răn cho người phạm tội; 2) coi hình phạt là công cụ pháp lý cần thiết để đấu tranh phòng chống tội phạm, cải tạo giáo dục người phạm tội [21, tr. Quan điểm coi hình phạt là sự trả thù của nhà nước dựa theo học thuyết trừng trị (Vergeltungstheorie) hay còn gọi là học thuyết hình phạt tuyệt đối (Absolute Straftheorie) do Immanuel Kant (1724-1804) [93, tr.
234-246] và sau đó là Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) chủ trương. Trong tác phẩm "Luân lý siêu hình", I. Kant cho rằng, sự bất công do hành vi của người phạm tội gây ra phải được đền bù bằng hình phạt, thông qua đó trật tự pháp luật bị xâm phạm được khôi phục [110]. Việc áp dụng hình phạt nhằm đảm bảo công lý, công bằng.
Kant đòi phải "thực hiện nguyên tắc "ân oán ngang bằng": Đối với tội giết người phải tử hình, đối với tội hiếp dâm-cần thiến kẻ hiếp dâm, tội làm nhục - cần công khai hôn tay người bị làm nhục v. Như vậy, cơ sở pháp lý và ý nghĩa của hình phạt theo học thuyết hình phạt tuyệt đối, chỉ nằm ở sự trừng trị, trả thù, có nghĩa là bằng việc áp dụng hình phạt, sự bất công mà người phạm tội đã có lỗi gây ra được đền bù công bằng. Người phạm tội là người làm điều ác, mang nợ đối với xã hội nên cần phải trả bằng hình phạt, họ là kẻ thù của xã hội chứ không phải là thành viên của xã hội, vì vậy hình phạt chỉ có mục đích tự thân trừng trị, trả thù, chứ tuyệt đối không có mục đích phòng ngừa tội phạm. Haus, một học giả người Bỉ: "Các học thuyết tuyệt đối có cơ sở duy nhất là nguyên tắc trừng trị.
Tòa án muốn rằng cái tốt được thưởng bằng cái tốt, và cái xấu bị trừng trị bởi cái xấu. Vì vậy, hình phạt là hợp pháp, khi nó trừng phạt người vi phạm pháp luật đạo đức, và rằng nó có bổn phận duy trì trật tự đạo đức" [99]. Hegel lại coi hình phạt là sự phủ định của sự phủ định (Negation der Negation). Hegel cho rằng, tội phạm là sự phủ định các quyền, nên hình phạt là công cụ để phủ định tội phạm, nhằm khôi phục lại các quyền đã bị vi phạm.
Hình phạt là sự trừng trị, trả thù của nhà nước, là điều ác trả bằng điều ác. Theo 14 ông, hình phạt chỉ có mục đích tự thân, không có mục đích cải tạo, răn đe, phòng ngừa chung [85, tr. Do có quan điểm coi hình phạt là công cụ trừng trị, trả thù của nhà nước, nên hình phạt được các học giả định nghĩa như là "sự đau đớn về thể chất hoặc tinh thần hoặc sự bất lợi nhất định nào đó dành cho người có hành vi phạm tội theo một bản án hoặc quyết định của tòa án" [3, tr. Ferri, một học giả người Italia đã quan niệm hình phạt là "sự tổn hại về thể chất hoặc tinh thần trừng trị sự xâm phạm trật tự của một xã hội nhất định" [103, tr.
Giáo sư Rossi, một học giả người Bỉ, đã coi hình phạt "đúng nghĩa, là một sự đau đớn mà quyền lực xã hội buộc chủ thể của tội phạm do luật quy định phải chịu. Hình phạt cần phải là sự đau đớn, nặng, nhẹ, ít quan trọng" [107, tr.Haus cũng đồng quan điểm với giáo sư Rossi khi định nghĩa "hình phạt là sự đau đớn mà người ta làm cho chủ thể của hành vi phạm pháp chịu đau khổ vì nguyên nhân của hành vi này; đó là tổn hại mà người phạm tội phải chịu bởi vì anh ta đã làm một điều ác" [99]. Như vậy, những người ủng hộ học thuyết trừng trị nhìn thấy ở yếu tố trừng trị như là sự phản ứng đối với tội phạm, là biểu hiện của sự phản đối về mặt đạo lý đối với những hành vi nhất định xâm phạm các quy tắc xã hội đã được thiết lập. Theo cách tiếp cận này, hình phạt không cần có mục tiêu phòng ngừa tội phạm trong tương lai.
Theo tiến trình phát triển của xã hội, bên cạnh các học thuyết trừng trị hay là học thuyết hình phạt tuyệt đối xuất hiện các học thuyết về phòng ngừa tội phạm hay còn gọi là học thuyết hình phạt tương đối (relative Straftheorien) do Cesare Beccaria (1738-1794) khởi xướng, sau đó là Jeremy Bentham (1748-1832), P. Theo học thuyết này, hình phạt không hướng vào việc trả thù người phạm tội mà chỉ nhằm phòng ngừa tội phạm trong tương lai. Do không có học thuyết nào là phù hợp, vượt trội để biện minh cho sự tồn tại của hình phạt, nên có nhiều học giả đã hợp nhất hai loại học thuyết trên thành học 15 thuyết liên hợp (Vereinigungstheorie), mà những người đại diện xuất sắc là A. Theo học thuyết này, hình phạt không chỉ có mục đích trừng trị mà còn có mục đích phòng ngừa tội phạm.
Với nhận thức về hình phạt như trên, nên trong khoa học LHS nước ngoài có những định nghĩa về khái niệm hình phạt như: "Hình phạt là sự trừng trị được luật quy định để phòng ngừa và trấn áp hành vi cấu thành tội phạm gây tổn hại đến trật tự xã hội.; sự trừng trị buộc người phạm tội phải chịu trong lĩnh vực hình sự thuộc quyền của thẩm phán hình sự, chiểu theo quy định của pháp luật" [98, tr. 602]; "Hình phạt là sự đền bù của hành vi trái pháp luật nghiêm trọng bằng việc trừng trị các điều ác được làm thích ứng với mức độ của sự bất công và lỗi. Nó là sự khiển trách công khai hành vi trái pháp luật, qua đó khôi phục lại công lý. Ngoài ra, hình phạt cần phải mở rộng sự tác động tích cực vào người phạm tội.
Trong khoa học LHS Liên Xô trước đây và Liên bang Nga ngày nay có các quan điểm coi hình phạt hoặc là biện pháp cưỡng chế của nhà nước do tòa án nhân danh nhà nước áp dụng đối với người có lỗi trong việc thực hiện tội phạm nhằm mục đích ngăn ngừa chung và ngăn ngừa riêng (Natasev A.); hoặc là sự trừng trị, tức là gây cho người có tội những sự đau đớn và những sự tước đoạt do luật định mà người đó phải chịu (Đementrev X.I); hoặc là một trong các biện pháp đấu tranh chống tội phạm mà nội dung của nó là kết hợp thuyết phục với cưỡng chế (Karpetx) [10, tr. Ở Việt Nam, trên cơ sở tiếp thu những thành tựu của khoa học LHS trên thế giới, các nhà nghiên cứu LHS luôn đi theo tư tưởng tiến bộ, nhân đạo về hình phạt, nên đã đưa ra những quan niệm về hình phạt mà về cơ bản là thống nhất, mặc dù trong mỗi quan niệm đó có những sự khác nhau nhất định, chẳng hạn như: Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nhà nước nghiêm khắc nhất được quy định trong luật hình sự, do tòa án áp dụng cho chính người đã thực hiện tội phạm, nhằm trừng trị và giáo dục họ, góp phần vào việc đấu tranh phòng và chống tội phạm, bảo vệ chế độ và trật tự xã hội cũng như các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân [26, tr. 29]; 16 Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất do luật quy định được tòa án nhân dân nhân danh nhà nước quyết định trong bản án đối với người có lỗi trong việc thực hiện tội phạm và được thể hiện ở việc tước đoạt hoặc hạn chế các quyền và lợi ích do pháp luật quy định đối với người bị kết án [88, tr. 110]; "Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của nhà nước được quyết định trong bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của tòa án để tước bỏ hay hạn chế quyền, tự do của người bị kết án theo các quy định của pháp luật hình sự" [8, tr.