Tài liệu: Hiệu quả sử dụng vitamin d trong dự phòng hội chứng nhiễm khuẩn

Tài liệu Hiệu quả sử dụng vitamin d trong dự phòng hội chứng nhiễm khuẩn hô hấp tổng hợp lý thuyết và thực hành, phục vụ học tập ngành công nghệ

• Tác giả: Nguyễn Lương Tâm
• Người hướng dẫn: PGS. TS. Đặng Đức Anh
• Trường học: Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương
• Chuyên ngành: Y tế công cộng
• Đề tài: Hiệu quả sử dụng vitamin D trong dự phòng hội chứng nhiễm khuẩn hô hấp cấp do vi rút ở người khỏe mạnh tại cộng đồng huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sỹ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái quát về Vitamin D và tầm quan trọng trong dự phòng bệnh

Vitamin D là một chất dinh dưỡng thiết yếu đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường hệ miễn dịch và dự phòng nhiễm khuẩn đường hô hấp cấp. Nghiên cứu của Nguyễn Lương Tâm tại Hà Nam cho thấy hiệu quả sử dụng vitamin D trong phòng chống các bệnh nhiễm trùng do vi rút. Vitamin D giúp điều hòa phản ứng miễn dịch, tăng cường sản xuất các peptide kháng khuẩn và giảm viêm nhiễm đường hô hấp. Tại Việt Nam, tình trạng thiếu hụt vitamin D khá phổ biến, đặc biệt ở trẻ em và những người sống trong môi trường ít ánh sáng mặt trời. Việc bổ sung vitamin D trong dự phòng không chỉ cải thiện sức khỏe xương mà còn giảm tỷ lệ mắc các bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp do vi rút.

1.1. Thực trạng thiếu hụt Vitamin D trên thế giới và Việt Nam

Theo các tổ chức y tế quốc tế, thiếu hụt vitamin D là vấn đề sức khỏe công cộng toàn cầu. Tại Việt Nam, đặc biệt là khu vực Hà Nam, tỷ lệ thiếu vitamin D trong cộng đồng khá cao do điều kiện khí hậu, thói quen sinh hoạt và chế độ ăn uống. Nghiên cứu cho thấy những người có nồng độ vitamin D thấp dễ bị nhiễm các vi rút gây bệnh hô hấp hơn. Việc bổ sung vitamin D đã được chứng minh làm giảm tỷ lệ mắc bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp, đặc biệt ở trẻ em từ 3-17 tuổi.

1.2. Cơ chế bảo vệ của Vitamin D trong hệ hô hấp

Vitamin D tác động trực tiếp lên hệ miễn dịch thông qua các tế bào miễn dịch và các peptide kháng khuẩn. Nó giúp tăng cường phòng chống nhiễm khuẩn bằng cách kích hoạt các đặc tính kháng vi rút của phế nang và đường hô hấp. Hiệu quả dự phòng được thể hiện qua việc giảm tần suất và mức độ nghiêm trọng của các hội chứng nhiễm khuẩn hô hấp cấp do vi rút. Ngoài ra, vitamin D còn giúp giảm phản ứng viêm quá mức, từ đó bảo vệ các mô và chức năng hô hấp bình thường.

II. Nhiễm khuẩn đường hô hấp cấp do vi rút và các biến chứng

Nhiễm khuẩn đường hô hấp cấp là một trong những vấn đề sức khỏe công cộng quan trọng ở cộng đồng. Các vi rút gây bệnh hô hấp như vi rút cúm, rhinovirus, và các vi rút hô hấp khác có khả năng lây lan nhanh chóng, đặc biệt ở trẻ em và những người có hệ miễn dịch yếu. Nghiên cứu tại huyện Thanh Liêm, Hà Nam đã khẳng định rằng hiệu quả sử dụng vitamin D trong dự phòng hội chứng nhiễm khuẩn hô hấp rõ rệt ở những người tham gia can thiệp. Các triệu chứng của nhiễm trùng đường hô hấp cấp bao gồm ho, sốt, mệt mỏi và có thể dẫn đến các biến chứng nặng nếu không được điều trị kịp thời.

2.1. Đặc điểm của các vi rút gây bệnh hô hấp

Các vi rút đường hô hấp như vi rút cúm, rhinovirus, virus hợp bào hô hấp có khả năng xâm nhập vào tế bào của đường hô hấp trên và dưới. Chúng có protein trên bề mặt như Hemagglutinin (HA) và Neuraminidase (NA) giúp xâm nhập và lây lan. Nhiễm khuẩn hô hấp cấp do vi rút có tính lây lan cao và tỷ lệ mắc bệnh tăng trong mùa đông. Nghiên cứu cho thấy vitamin D có vai trò bảo vệ quan trọng chống lại những vi rút này.

2.2. Nhóm đối tượng dễ bị nhiễm khuẩn hô hấp

Trẻ em từ 3-17 tuổi là nhóm dễ bị nhiễm trùng đường hô hấp cấp do hệ miễn dịch còn non nớt. Những người có nồng độ vitamin D thấp có nguy cơ mắc bệnh cao hơn. Nghiên cứu tại cộng đồng Thanh Liêm chứng minh rằng bổ sung vitamin D giảm đáng kể tỷ lệ mắc nhiễm khuẩn hô hấp. Những điều kiện sống kém vệ sinh, suy dinh dưỡng cũng làm tăng nguy cơ.

III. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả vitamin D trong dự phòng bệnh

Nghiên cứu của Nguyễn Lương Tâm tại xã Thanh Hà, huyện Thanh Liêm trong năm 2014 đã chứng minh hiệu quả sử dụng vitamin D rõ rệt. Trong 12 tháng can thiệp, nhóm trẻ em được bổ sung vitamin D có tỷ lệ mắc nhiễm trùng đường hô hấp cấp thấp hơn so với nhóm đối chứng. Kết quả cho thấy dự phòng bệnh bằng vitamin D có tác dụng bảo vệ trên 50% ở trẻ em. Mối liên quan giữa nồng độ vitamin D trong máu và tỷ lệ mắc bệnh là rõ ràng, người có mức vitamin D cao hơn ít bị nhiễm vi rút hô hấp hơn. Các vi rút gây bệnh được phát hiện qua xét nghiệm PCR dịch ngoáy họng cho thấy nhóm uống vitamin D giảm đáng kể số lần mắc bệnh.

3.1. So sánh hiệu quả giữa nhóm can thiệp và nhóm đối chứng

Tỷ lệ nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở nhóm uống vitamin D thấp hơn nhóm đối chứng 45% trong thời gian 12 tháng can thiệp. Nhóm dự phòng bệnh bằng vitamin D ghi nhận ít triệu chứng hơn như ho, sốt kéo dài. Tỷ lệ mắc vi rút cụ thể cũng giảm, đặc biệt là vi rút cúm và rhinovirus. Kết quả xét nghiệm PCR xác nhận hiệu quả vitamin D trong phòng chống vi rút đường hô hấp.

3.2. Mối liên quan giữa nồng độ vitamin D và tỷ lệ mắc bệnh

Có mối tương quan tuyến tính giữa nồng độ vitamin D trong máu và tỷ lệ mắc bệnh nhiễm trùng. Những người có mức vitamin D cao (trên 30 ng/ml) ít bị nhiễm khuẩn hô hấp cấp hơn 60% so với những người thiếu vitamin D. Nghiên cứu cho thấy hiệu quả dự phòng rõ rệt khi nồng độ vitamin D được duy trì ở mức tối ưu. Bổ sung vitamin D thường xuyên giúp duy trì phòng chống bệnh hô hấp hiệu quả.

IV. Khuyến cáo và ứng dụng thực tiễn vitamin D trong dự phòng

Dựa trên kết quả nghiên cứu, bổ sung vitamin D được khuyến cáo như một biện pháp dự phòng hiệu quả cho nhiễm khuẩn đường hô hấp cấp. Liều lượng khuyến cáo cho trẻ em từ 3-17 tuổi là 600-1000 IU mỗi ngày, có thể tăng cao hơn trong trường hợp thiếu vitamin D. Hiệu quả sử dụng vitamin D được chứng minh qua xét nghiệm nồng độ vitamin D trong máu định kỳ. Các biện pháp dự phòng khác như tăng cường vệ sinh cộng đồng, giáo dục về phòng chống vi rút, và cải thiện dinh dưỡng cũng rất quan trọng. Việc triển khai dự phòng bằng vitamin D tại cộng đồng cần sự phối hợp của các cơ sở y tế, trường học và gia đình.

4.1. Liều lượng và cách sử dụng vitamin D trong dự phòng

Liều lượng vitamin D phòng chống nhiễm khuẩn hô hấp khác nhau theo độ tuổi. Trẻ 3-17 tuổi nên tiêu thụ 600-1000 IU/ngày trong điều kiện bình thường, có thể tăng lên 1000-2000 IU nếu thiếu vitamin D. Bổ sung vitamin D có thể qua thực phẩm (cá béo, trứng, sữa) hoặc supplement. Định kỳ xét nghiệm nồng độ vitamin D giúp đánh giá hiệu quả dự phòng bệnh.

4.2. Vai trò của các cơ sở y tế và cộng đồng

Dự phòng bệnh nhiễm khuẩn hô hấp yêu cầu sự phối hợp chặt chẽ giữa Sở Y tế, trạm y tế địa phương và cộng đồng. Giáo dục sức khỏe về hiệu quả vitamin D trong phòng chống vi rút cần được triển khai rộng rãi. Các biện pháp dự phòng bao gồm bổ sung vitamin D, cải thiện vệ sinh, và tăng cường miễn dịch. Theo kết quả nghiên cứu tại huyện Thanh Liêm, vitamin D là công cụ dự phòng bệnh hiệu quả, chi phí thấp và an toàn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho những ứng dụng tiếp theo của nhóm vitamin này trong đời sống [28], [45], [100]. Nguồn cung cấp và nhu cầu vitamin D của cơ thể Nguồn cung cấp vitamin D của cơ thể Quá trình tổng hợp vitamin D ở da là nguồn cung cấp từ 90- 95% lượng vitamin D cho cơ thể. Vitamin D qua quá trình tổng hợp này sẽ được hấp thu trực tiếp vào máu. Quá trình tổng hợp phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: sắc tố da, người có làn da sẫm màu khi ra ánh nắng sẽ tổng hợp được ít vitamin D hơn so với người có làn da sáng màu; vùng thượng bì, nơi quá trình tổng hợp được thực hiện; chiều dài của bước sóng và số lượng tia cực tím mà da nhận 6 được; nhiệt độ của da, thông thường quá trình biến đổi xảy ra thuận lợi ở nhiệt độ 36,5oC- 37oC.

Quá trình tổng hợp vitamin D cũng chịu tác động của chế độ ăn uống, nếu chế độ ăn thiếu hụt canxi, sẽ làm tăng quá trình dị hóa vitamin D, nên đòi hỏi cơ thể phải tăng quá trình tổng hợp, tránh cho quá trình thiếu hụt vitamin D của cơ thể. Ngoài ra, quá trình tổng hợp vitamin D cũng có sự khác biệt theo nhóm tuổi, khi tăng lên ở ở trẻ em và phụ nữ có thai, trong khi đó lại giảm từ 2- 4 lần ở nhóm người cao tuổi [56], [81], [124]. Một số nghiên cứu còn cho thấy yếu tố mùa cũng đóng một vai trò quan trọng. Vào mùa hè khi cơ thể ở ngoài nắng từ 10- 30 phút hoặc thấy da chuyển màu sẫm hơn là lúc đó đã tổng hợp được trung bình 500µg vitamin D (dao động từ 250- 1250µg vitamin D) [56], [124].

Bên cạnh việc tổng hợp ở da, 5- 10% lượng vitamin D được cơ thể hấp thu từ thực phẩm qua bữa ăn hàng ngày. Thực phẩm chứa rất ít vitamin D. Vitamin D có nguồn gốc động vật chủ yếu từ các loại cá giàu chất dầu như cá hồi, cá tuyết, cá thu, hay cá trích do ở các loài cá này vitamin D được tích tụ trong quá trình ăn những thức ăn có nguồn gốc vi tảo. Trong thực vật, vitamin D có nhiều trong các loại nấm, đặc biệt khi nấm được phơi khô.

Ngoài ra vitamin D cũng được tìm thấy trong các loại tảo. Vi tảo có thể chứa cả vitamin D3 và tiền vitamin D3. Những thực phẩm như cá, nấm hay tảo nói trên có thể cung cấp khoảng 10- 12,5µg vitamin D tùy vào liều lượng ăn uống [88], [124]. Nhu cầu dinh dưỡng vitamin D Liều lượng vitamin D được khuyến cáo phụ thuộc vào điều kiện dinh dưỡng, nhiệt độ, khí hậu và điều kiện hấp thụ canxi và photpho trong cơ thể.

7 Tuy nhiên, theo bảng nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị chung cho người Việt Nam được ban hành kèm theo quyết định số 2615/QĐ- BYT ngày 16 tháng 6 năm 2016 của Bộ trưởng Bộ Y tế, trẻ từ 0- 11 tháng tuổi cần 10µg/ ngày. Trẻ từ 1- 19 tuổi sẽ cần bổ sung 15µg/ ngày. Trong khi đó đối với thanh niên và người trưởng thành từ 20- 49 tuổi sẽ cần 15µg/ ngày. Riêng với phụ nữ có thai, phụ nữ cho con bú và người già từ 50 tuổi trở lên sẽ có nhu cầu bổ sung vitamin D cao hơn, 20µg/ ngày [20].

Dạng hoạt động và vai trò của vitamin D trong cơ thể Dạng hoạt động của vitamin D Vitamin D2 được tích lũy trong da, dưới tác động của ánh sáng mặt trời sẽ chuyển thành vitamin D3. Vitamin D3 hoạt động mạnh hơn vitamin D2 với tỉ lệ 4:3. Một phần nhỏ vitamin D3 (cholescalciferol) được dự trữ trong cơ, mô mỡ, còn phần lớn được vận chuyển tới gan và thận. Tại gan, vitaminD3 bị Hình 1.

Quá trình chuyển hóa Vitamin D3 hydroxyl hóa ở vị trí thứ 25 tạo ra 25- hydroxylcholescalciferol (calcidiol). Tại thận (Nguồn: Dussco và cộng sự, 2005)[56] vitamin D3 bị hydroxyl hóa ở vị trí thứ 1, đồng thời kết hợp với calcidiol tạo thành 1,25dehydro cholescalciferol 8 (calcitriol) (Hình 1. Đây là dạng vitamin D hoạt động mạnh nhất trong cơ thể con người [80], [100]. Vai trò của vitamin D trong cơ thể Ở dạng hoạt động mạnh nhất, vitamin D góp phần tạo điều kiện cho ruột hấp thụ canxi và photpho, chuyển canxi vào xương và kích thích tái hấp thụ photpho ở ống thận, duy trì cân bằng P/Ca++ nội môi.

Sự thay đổi trong hàm lượng vitamin D trong cơ thể sẽ dẫn đên sự thay đổi nồng độ canxi và photpho trong máu [51], [100]. Vitamin D đóng vai trò chủ đạo trong quá trình cốt hóa xương, răng bằng cách tăng khả năng hấp thu và cố định canxi và photpho [100]. Ngoài ra, nhiều mô chứa các bộ phận thụ cảm với vitamin D cũng tham gia vào quá trình chuyển hóa đó là quá trình tập trung canxi trong sữa và tuyến sữa, vận chuyển Ca về phía phôi thai qua nhau thai; sự biệt hóa bạch cầu cần thiết đáp ứng miễn dịch, tổng hợp interferol là một tác nhân chống lại vi rút; tại cơ trong cơ chế co cơ, hay bệnh lý về cơ hay tại thành mạch trong cơ chế giảm huyết áp, huy động Ca++ nội bào. Bên cạnh đó, vitamin D còn tham gia một số chức năng bài tiết của insulin, hormon tuyến cận giáp [100].

Ở một vài phần của não có những bộ phận thụ cảm với sự chuyển hóa vitamin D, tuy nhiên cho đến nay vai trò vẫn chưa rõ ràng và cần được nghiên cứu sâu hơn sau này [80], [100]. Vitamin D và nhiễm khuẩn đường hô hấp cấp Giảm nguy cơ nhiễm khuẩn đường hô hấp cấp Nhiều nghiên cứu đã cung cấp bằng chứng về vai trò của vitamin D trong phòng ngừa hoặc làm giảm nguy cơ viêm đường hô hấp ở những nhóm tuổi khác nhau. Đối với nhóm trẻ em, viêm đường hô hấp nói chung và viêm phổi nói riêng là một trong các bệnh khá thường gặp, đặc biệt là tại các nước đang phát triển [154]. Một số nghiên cứu cho thấy những trẻ được bú mẹ đầy 9 đủ hoặc được tiếp xúc với ánh sáng mặt trời thường xuyên hay bổ sung vitamin D hợp lý có thể giảm tần suất và mức độ nghiêm trọng của bệnh viêm đường hô hấp [33], [42], [86], [97], [175].

Trên cơ sở quan sát thấy những đứa trẻ bị thiếu vitamin D, còi xương có xu hướng mắc viêm đường hô hấp nặng hơn, nghiên cứu của bệnh viện đa khoa Massachusetts (Mỹ) đã được tiến hành nhằm tìm ra mối liên quan giữa liều lượng vitamin D và bệnh viêm đường hô hấp ở trẻ nhỏ. Kết quả ghi nhận trẻ không còi xương, và không ở tình trạng thiếu hụt vitamin D giảm đáng kể nguy cơ viêm đường hô hấp, đặc biệt vào mùa đông so với trẻ có lượng vitamin D thấp hơn bình thường hoặc đang ở tình trạng còi xương. Do đó các tác giả đã khuyên các bà mẹ đang nuôi con và cho con bú nên cho trẻ bú mẹ đủ và uống sữa đều đặn để bổ sung vitamin D một cách tự nhiên nhằm tránh viêm đường hô hấp ở trẻ nhỏ [63]. Gần đây một bằng chứng khác từ nghiên cứu của đại học y khoa Colorado Anschutz, Mỹ cho thấy việc bổ sung vitamin D3 liều cao hàng tháng giúp giảm tỷ lệ mắc viêm đường hô hấp cấp ở những trẻ bệnh cần chăm sóc trong thời gian dài [62].

Bên cạnh đó, một vài nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng trên trẻ em cũng đưa ra những kết quả về hiệu quả của vitamin D trong giảm nguy cơ mắc viêm đường hô hấp ở trẻ em nói chung [55], [65], [68], [91], [106], [107], [116], [125], [156]. Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng được thực hiện trên 744 trẻ em ở Mông Cổ cho thấy việc cho trẻ uống sữa hàng ngày ở nhóm theo dõi đã khiến hàm lượng vitamin D trong máu ở nhóm này có sự khác biệt đáng kể so với nhóm chứng (7 ng/mL so với 19 ng/mL; p< 001) với mức khởi điểm ban đầu ở hai nhóm đều là 7 ng/mL. Trong thời gian theo dõi, tỷ lệ trẻ viêm đường hô hấp cấp ở nhóm được bổ sung sữa ghi nhận thấp hơn so với nhóm trẻ chứng (Trung bình là: 0,45 so với 0,8; p= 0,047) (RR= 0,52 (95% CI: 0,31- 0,89). Khi hiệu chỉnh theo tuổi, giới 10 tính, và tiền sử có thở khò khè, nhóm được bổ sung vitamin D có nguy cơ mắc viêm đường hô hấp giảm một nửa so với nhóm chứng (RR= 0,50 [95%CI: 0,28- 0,88]).

Kết quả tương tự cũng được ghi nhận ở những nhóm trẻ có hàm lượng vitamin D trong máu trên hoặc dưới mức trung bình. Như vậy có thể thấy việc bổ sung Vitamin D đã làm giảm đáng kể nguy cơ mắc viêm đường hô hấp ở trẻ em Mông Cổ đang trong tình trạng thiếu hụt vitamin D, đặc biệt là trong mùa đông [36]. Một nghiên cứu trên 600 học sinh cũng cho thấy vitamin D3 là một giải pháp can thiệp đầy hứa hẹn cho hoạt động phòng chống viêm đường hô hấp trên ở trẻ em [64]. Đối với nhóm tuổi lớn hơn, một vài nghiên cứu phân tích tổng hợp cũng đưa ra những bằng chứng tương tự.

Tác giả Charan và cộng sự năm 2012 sử dụng phương pháp phân tích tổng hợp 5 nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng đã cho thấy các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp thấp hơn đáng kể ở nhóm sử dụng vitamin D so với nhóm chứng [OR= 0,582 (0,417- 0,812) p= 0,001] theo mô hình ngẫu nhiên. Kết quả tương tự khi phân tích trong mô hình cố định. Khi phân tích riêng biệt từng nghiên cứu lâm sàng đối với nhóm trẻ em và người lớn, tác động có lợi của vitamin D cũng được quan sát thấy ở cả hai nhóm phân tích theo mô hình cố định [OR= 0,579 (0,416- 0,805), p= 0,001 và OR= 0,653 (0,472- 0,9040), p= 0,010, tương ứng]. Nghiên cứu đã đưa ra kết luận việc bổ sung Vitamin D đã làm giảm các bệnh viêm đường hô hấp ở các nhóm tuổi khác nhau tuy nhiên cần có những nghiên cứu tiếp theo để cung cấp các bằng chứng mạnh hơn [42].

Sử dụng phương pháp tương tự, tác giả Bergman và cộng sự trong năm 2013 đã tiến hành phân tích tổng hợp 1137 trích dẫn, 11 nghiên cứu bệnh chứng của 5660 bệnh nhân để đưa ra những bằng chứng về mối liên quan giữa vitamin D và bệnh viêm đường hô hấp cấp. Kết quả phân tích đã ghi nhận vitamin D có tác dụng bảo vệ chống lại viêm đường hô hấp (OR= 0,64; 95% CI, 0,49- 0,84). Có khác biệt đáng kể giữa các 11 nghiên cứu (Cohran’ Q p< 0,0001, I(2)= 72%). Tác dụng bảo vệ lớn hơn trong các nghiên cứu sử dụng liều mỗi ngày một lần so với cách kê liều khác (OR= 0,51 vs OR= 0,86, p= 0,01) [33].