LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com : LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MôC LôC më ®Çu 1 Ch−¬ng I: Tõ lÞch sö gi¸o dôc ®¹i häc Mü ®Õn sù ra ®êi cña th− viÖn ®¹i häc Mü 1.1 Kh¸i qu¸t vÒ nÒn gi¸o dôc ®¹i häc Mü 13 1.1 Nh÷ng tiÒn ®Ò cña gi¸o dôc ®¹i häc trong tiÕn tr×nh h×nh thµnh quèc 13 gia, d©n téc Mü 1.2 Sù ra ®êi vµ nh÷ng ®Æc ®iÓm chñ yÕu cña c¸c tr−êng ®¹i häc ®Çu tiªn 20 ë Mü 1.2 C¸c th− viÖn ®¹i häc ®Çu tiªn ë Mü 37 1.1 Nguån gèc cña c¸c th− viÖn ®Çu tiªn 37 1.2 Ph©n bè th− viÖn ®¹i häc Mü theo ngµnh häc giai ®o¹n tr−íc 1876.3 C¸c kiÓu kiÕn tróc th− viÖn ®Çu tiªn 51 1.4 Mét sè ®Æc ®iÓm chÝnh cña th− viÖn ®¹i häc Mü giai ®o¹n tr−íc n¨m 55 1876. Ch−¬ng II: C¸C GIAI §O¹N PH¸T TRIÓN Th− viÖn ®¹i häc Mü tõ 1876 ®Õn nay 2.1 Th− viÖn ®¹i häc Mü trong giai ®o¹n tõ 1876 ®Õn 1939.1 Sù ph¸t triÓn cña gi¸o dôc ®¹i häc ë Mü tr−íc nh÷ng ®ßi hái cña c«ng 59 cuéc c«ng nghiÖp hãa vµ ph¸t triÓn n−íc Mü 2.2 Sù ph¸t triÓn cña hÖ thèng th− viÖn ®¹i häc Mü vÒ nguån lùc vµ quy 65 m« trong giai ®o¹n 1876 – 1939 2.3 Qu¶n lý vµ nghiÖp vô th− viÖn giai ®o¹n 1876 – 1939 69 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Th− viÖn ®¹i häc Mü trong giai ®o¹n tõ 1939 ®Õn nay 78 2.1 C¬ së kinh tÕ - xP héi vµ gi¸o dôc ®¹i häc 78 2.2 Ng©n s¸ch vµ quy m« cña hÖ thèng th− viÖn ®¹i häc Mü tõ n¨m 1939 82 ®Õn nay 2.3 C¸nh m¹ng c«ng nghÖ th«ng tin vµ liªn th«ng trong th− viÖn ®¹i häc 88 Mü giai ®o¹n tõ n¨m 1939 ®Õn nay 2.4 Qu¶n lý th− viÖn vµ chuÈn th− viÖn tõ n¨m 1939 ®Õn nay 100 2.1 Tæ chøc qu¶n lý vµ c¸c m« h×nh th− viÖn 100 2.2 ChuÈn th− viÖn (Standard) 107 2.5 Nh©n viªn th− viÖn 111 2.6 Nh÷ng bµi häc kinh nghiÖm rót ra tõ lÞch sö th− viÖn ®¹i häc Mü 118 Ch−¬ng III: VËn dông mét sè kinh nghiÖm cña th− viÖn ®¹i häc Mü vµo viÖc ph¸t triÓn vµ hoµn thiÖn hÖ thèng th− viÖn ®¹i häc ViÖt Nam 3.1 Vµi nÐt vÒ lÞch sö th− viÖn ViÖt Nam 126 3.1 Sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn th− viÖn ViÖt Nam tõ ®Çu ®Õn n¨m 1945 126 3.2 Sù ph¸t triÓn cña th− viÖn ViÖt Nam tõ n¨m 1945 ®Õn nay 129 3.2 Thùc tr¹ng cña th− viÖn ®¹i häc ViÖt Nam hiÖn nay 132 3.1 Quy m« cña c¸c th− viÖn ®¹i häc 132 3.1 C¸c th− viÖn thuéc Liªn hiÖp Th− viÖn §¹i häc khu vùc phÝa B¾c 133 3.2 C¸c th− viÖn thuéc Liªn hiÖp Th− viÖn §¹i häc khu vùc phÝa Nam 139 3.2 §Æc ®iÓm vµ c¸c ho¹t ®éng chÝnh cña mét sè th− viÖn ®¹i häc tiªu 141 biÓu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 Ph−¬ng h−íng ®æi míi th− viÖn ®¹i häc ViÖt Nam tõ nh÷ng kinh 146 nghiÖm cña th− viªn ®¹i häc Mü 3.1 Nh÷ng vÊn ®Ò ¶nh h−ëng tíi th− viÖn tõ thùc tr¹ng cña nÒn gi¸o dôc 146 ®¹i häc ViÖt Nam 3.2 Qu¸ tr×nh ®æi míi th− viÖn ®¹i häc ViÖt Nam vµ c¸c ®Ò xuÊt hoµn 152 thiÖn qu¸ tr×nh nµy 3.1 Tæ chøc l¹i c¸c th− viÖn ®¹i häc 152 3.2 Thµnh lËp Liªn hiÖp Th− viÖn §¹i häc ViÖt Nam, thùc hiÖn liªn 155 th«ng th− viÖn vµ chia sÎ nguån lùc th«ng tin 3.3 T¨ng c−êng ®Çu t− cña nhµ n−íc vµ thùc hiÖn xP héi ho¸ th− viÖn ®¹i häc 160 3.4 §Èy m¹nh øng dông c«ng nghÖ th«ng tin.5 ChuÈn ho¸ nghiÖp vô, n©ng cao chÊt l−¬ng ®éi ngò c¸n bé th− viÖn.
Tổng quan luận án
Đề tài luận án tiến sĩ: "Lịch sử hình thành và phát triển hệ thống thông tin thư viện đại học Mỹ, định hướng vận dụng một số kinh nghiệm vào thư viện đại học Việt Nam". Tác giả: Nguyễn Huy Chương. Người hướng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Văn Hồng và PGS. TS. Phan Văn. Cơ sở đào tạo: Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.
Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, văn bản luận án chỉ rõ trong xã hội hiện đại, thông tin giữ vai trò là nguồn tài nguyên quan trọng đối với mọi mặt của đời sống xã hội và nền sản xuất vật chất. Nền giáo dục đại học đòi hỏi một hệ thống thư viện phát triển hoàn thiện nhằm phục vụ sự nghiệp đào tạo. Mỹ là quốc gia có nền kinh tế và hệ thống đại học phát triển ở mức cao, trong đó công tác thông tin thư viện đã trở thành bộ phận cấu thành cơ bản phục vụ đào tạo chuyên gia. Đối với Việt Nam, công cuộc cải cách giáo dục căn bản và toàn diện đòi hỏi chuyển hóa quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo của sinh viên. Thực trạng giáo dục đại học trong nước vẫn đang trong giai đoạn phát triển chậm, nhiều quy trình và công nghệ giáo dục còn lạc hậu so với thế giới. Khi sinh viên chuyển từ phương thức tiếp thu thụ động sang tự nghiên cứu độc lập, sáng tạo, vai trò của thư viện trở nên quyết định. Do đó, việc nghiên cứu lịch sử phát triển của thư viện đại học Mỹ nhằm rút ra các bài học kinh nghiệm có thể vận dụng vào thực tiễn Việt Nam là yêu cầu cấp thiết.
Mục tiêu nghiên cứu của luận án là làm rõ quá trình hình thành và phát triển của hệ thống thư viện đại học Mỹ trước yêu cầu và dưới ảnh hưởng của nền giáo dục đại học trong bối cảnh biến chuyển kinh tế - xã hội Mỹ qua từng giai đoạn lịch sử, từ đó rút ra các bài học kinh nghiệm để xây dựng hệ thống thư viện đại học Việt Nam.
Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định cụ thể:
- Phân tích và lý giải nguyên nhân ra đời, tiến trình phát triển, các bước ngoặt mang tính lịch sử của hệ thống thư viện đại học Mỹ trên các bình diện: tổ chức quản lý, chuyên môn nghiệp vụ, tài chính, cơ sở vật chất và đội ngũ cán bộ.
- Khảo sát và xem xét hệ thống thư viện đại học Việt Nam trên một số khía cạnh như một sự đối chứng, so sánh với các con đường phát triển của thư viện đại học Mỹ, tạo cơ sở đề xuất các giải pháp khoa học cho quá trình đổi mới.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống thông tin thư viện đại học Mỹ trong tiến trình lịch sử và hệ thống thư viện đại học Việt Nam trong tương quan đối chứng.
- Phạm vi thời gian: Toàn bộ quá trình hình thành và phát triển của thư viện đại học Mỹ từ thời kỳ thuộc địa của Hoàng gia Anh thế kỷ XVII (khởi đầu từ năm 1636), qua thời kỳ chiến tranh giành độc lập, nội chiến, đến thời kỳ hiện đại.
- Phạm vi nội dung: Các giai đoạn phát triển, các yếu tố tác động trực tiếp đến thư viện, đặc điểm hình thành dân tộc, văn hóa, chính trị, kinh tế - xã hội Mỹ chi phối giáo dục đại học và thư viện; đồng thời khảo sát thực trạng và định hướng đổi mới hệ thống thư viện đại học tại Việt Nam.
Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án
Tác giả luận án đã tiến hành tổng thuật tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài:
Tại Việt Nam, nguồn tư liệu về lịch sử thư viện đại học Mỹ rất tản mạn. Các bài viết đăng tải trên Tạp chí Thông tin thư viện, Tập san Thư viện - Thư mục, Tạp chí Tin học - Điện tử, Tạp chí Tin học và đời sống... chỉ tiếp cận vấn đề một cách manh mún, thuần túy đi sâu vào các thao tác nghiệp vụ kỹ thuật như: bảng phân loại Dewey, bảng phân loại Thư viện Quốc hội Mỹ, quy tắc biên mục theo chuẩn ISBD, khổ mẫu MARC, chỉ số Cutter, xây dựng kho mở, hoặc các chuẩn mới như MARC-XML, Dublin Core. Trong giai đoạn 1993 - 2003, các nhóm học viên Việt Nam theo học chương trình Thạc sĩ Thông tin Thư viện tại Boston đã thực hiện một số khảo sát tại các trường như: Đại học Boston, Boston College, Đại học Harvard, Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), Trường Cao học Khoa học Thông tin và Thư viện Simmons. Tuy nhiên, các tài liệu này mới dừng lại ở dạng báo cáo thực tập, ghi nhận thực trạng ban đầu, chưa khái quát hóa lý luận và chưa định hình khả năng vận dụng vào Việt Nam. Luận án khẳng định tính đến thời điểm nghiên cứu, chưa có công trình chuyên khảo nào về lịch sử hệ thống thông tin thư viện đại học Mỹ được công bố tại Việt Nam.
Trên thế giới (Mỹ, Pháp), các bài báo trên các tạp chí chuyên ngành như College and Research Libraries News, Journal of Communication, Reference and Adult Services Division, Leaders in American Academic Librarianship, Bibliothèque de France... chủ yếu phản ánh các góc nhìn cá nhân hoặc vấn đề chuyên môn ở từng thời điểm. Về sách chuyên khảo, nổi bật có các công trình:
- Cuốn The Academic Library: its context, its purpose and its operation (1998) của John Budd: Khảo cứu tổng thể 10 chương về các khía cạnh cơ bản như khái niệm, so sánh mô hình, văn hóa, cơ cấu tổ chức, người sử dụng, lịch sử giáo dục, nguồn kinh phí, thông tin điện tử, vai trò của nhà nước và cán bộ thư viện.
- Cuốn The University Library in the United States: its Origins and Development của Arthur Hamlin: Tiếp cận theo hai mảng lớn gồm biên niên 5 thời kỳ (thời kỳ thuộc địa, 1790-1876, 1876-1920, 1920-1946, sau Thế chiến II) và các khía cạnh hoạt động chủ chốt (bộ sưu tập, tài chính, hợp tác, vai trò nhà nước, hệ thống biên mục, công nghệ).
- Cuốn Khái quát về lịch sử nước Mỹ của Howard Cincotta: Cung cấp bức tranh toàn cảnh về tiến trình lịch sử, thể chế và xã hội Mỹ.
Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Các học giả nước ngoài nêu trên tiếp cận vấn đề từ lập trường tư sản, chưa gắn kết toàn diện sự phát triển của thư viện với những quy luật và cơ sở kinh tế - xã hội rộng lớn. Luận án khắc phục khoảng trống này bằng cách hệ thống hóa toàn bộ tiến trình lịch sử thư viện đại học Mỹ dưới góc nhìn duy vật lịch sử, phân tích mối quan hệ hữu cơ giữa cải cách đại học và đổi mới thư viện, đồng thời giải quyết bài toán thực tiễn đặt ra cho thư viện đại học Việt Nam.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Cơ sở lý thuyết và khung phân tích của luận án dựa trên thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận khoa học lịch sử. Các khái niệm và luận điểm then chốt bao gồm:
- Mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, giữa cơ sở kinh tế và kiến trúc thượng tầng: Sự phát triển của giáo dục đại học và thư viện đại học bị quy định bởi điều kiện kinh tế - xã hội, nhu cầu của thị trường lao động và nền sản xuất vật chất.
- Khái niệm về thư viện đại học: Không chỉ là nơi lưu giữ và cung cấp sách báo thông thường mà là cơ quan quản lý tri thức, là "con tim của trường đại học" (trích dẫn quan điểm của Allan Mc Carter), gắn bó hữu cơ với hoạt động đào tạo và nghiên cứu khoa học.
- Tư tưởng triết học và chính trị: Phân tích ảnh hưởng của học thuyết John Locke về quyền tự nhiên và khế ước xã hội đến Tuyên ngôn Độc lập Mỹ; ảnh hưởng của chủ nghĩa thực dụng trong văn hóa, kinh tế và phương thức tổ chức đại học Mỹ.
Phương pháp nghiên cứu thực tế được tác giả sử dụng phối hợp:
- Phương pháp logic và lịch sử: Đây là phương pháp chủ yếu và giữ vai trò trung tâm. Phương pháp lịch sử giúp tái hiện tiến trình phát triển cụ thể của thư viện qua các thời kỳ; phương pháp logic giúp vạch ra bản chất, quy luật vận động nội tại và các bước ngoặt của hệ thống.
- Phương pháp so sánh: Sử dụng để so sánh đối chiếu giữa các giai đoạn lịch sử của thư viện Mỹ, đồng thời đối sánh kinh nghiệm của Mỹ với bối cảnh thực tiễn của Việt Nam.
- Phương pháp định tính và định lượng: Đánh giá định tính các chủ trương, mô hình quản lý kết hợp với phân tích định lượng dựa trên các số liệu thống kê.
- Phương pháp tổng hợp, phân tích, thống kê: Xử lý các nguồn dữ liệu thống kê về ngân sách, cơ cấu nguồn thu và mạng lưới thư viện.
- Phương pháp khảo sát thực tế: Tiếp cận qua quan sát thực tế và kinh nghiệm học tập chuyên ngành thông tin thư viện tại Mỹ của chính tác giả.
Nguồn tư liệu nghiên cứu: Dựa vào các tài liệu xuất bản chính thức của Mỹ qua các thời kỳ (đặc biệt sau thập niên 1950), sách chuyên khảo lưu trữ tại các trung tâm thư viện lớn ở Việt Nam, cùng các nguồn tài liệu cập nhật do các đồng nghiệp quốc tế cung cấp và dữ liệu thực tế tại các trường đại học Boston, Harvard, Simmons.
Nội dung chính theo từng chương
Chương I: Từ lịch sử giáo dục đại học Mỹ đến sự ra đời của thư viện đại học Mỹ
Chương I phân tích nguồn gốc hình thành quốc gia Mỹ và sự xuất hiện của các cơ sở giáo dục đại học, từ đó lý giải sự ra đời tất yếu của hệ thống thư viện đại học giai đoạn trước năm 1876:
Nước Mỹ hình thành từ làn sóng di dân đa chủng tộc, trải qua các thời kỳ thuộc địa với ba vùng chính (New England, miền Trung, miền Nam). Sau Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 và cuộc chiến tranh giành độc lập, nhà nước tư sản non trẻ đã quan tâm phát triển giáo dục. Trước năm 1776, toàn xứ thuộc địa chỉ thành lập được 9 trường đại học:
| Tên trường | Năm thành lập |
|---|---|
| Trường Đại học Harvard | 1636 |
| Trường Đại học William và Mary | 1693 |
| Trường Đại học ở Connecticut (Yale) | 1701 |
| Trường Đại học Philadelphia (Trường Tổng hợp Pennsylvania) | 1740 |
| Trường Đại học New Jersey (Princeton) | 1746 |
| Trường Đại học King (Columbia) | 1754 |
| Trường Đại học đảo Rhode (Brown) | 1764 |
| Trường Đại học Queen (Rutgers) | 1766 |
| Trường Đại học Dartmouth | 1769 |
Sau cách mạng độc lập, chính phủ dùng công quỹ hỗ trợ đại học: năm 1792, cơ quan lập pháp dành 1.500 bảng để xây dựng lại thư viện Columbia; Đại học Georgia được cấp đặc ân năm 1785 và mở năm 1795 như một trường công lập đầu tiên. Dưới ảnh hưởng của phong trào Khai sáng (tiêu biểu là Benjamin Franklin và Thomas Jefferson), chương trình đào tạo dần thoát ly lối kinh viện kinh điển của châu Âu để tích hợp các môn khoa học tự nhiên thực tiễn, vật lý Newton, tư tưởng của David Hume, Adam Smith. Đại học Tổng hợp Virginia do Jefferson thiết lập chia thành 8 khoa độc lập, sinh viên được tự do lựa chọn môn học. Cuộc tranh luận năm 1828 giữa báo cáo đổi mới của Đại học Yale và trường phái duy trì kinh điển bảo thủ của Đại học Princeton đã xác lập xu thế hiện đại hóa chương trình giảng dạy.
Về quản trị và tài chính, các trường đại học Mỹ tồn tại dưới hai hệ thống công lập và dân lập. Quản lý đại học là cơ chế phức tạp, chịu sự chi phối giữa Hội đồng trường và bộ máy điều hành; ngân sách dựa lớn vào học phí và nguồn tài trợ xã hội.
Về thư viện, sách và thư viện ra đời như đòi hỏi tất yếu của quá trình tích lũy và chuyển giao tri thức. Các thư viện đại học đầu tiên có nguồn gốc từ tài trợ cá nhân (tiêu biểu như sách hiến tặng của John Harvard). Giai đoạn trước 1876, các thư viện có quy mô nhỏ, phục vụ hạn chế, cơ sở vật chất đơn sơ, kiến trúc phụ thuộc vào tòa nhà chung và chịu sự chi phối chặt chẽ của các giáo phái hoặc ngành học hẹp.
Chương II: Các giai đoạn phát triển thư viện đại học Mỹ từ 1876 đến nay
Chương II phân tích hai giai đoạn phát triển lớn với hai mốc bước ngoặt lịch sử: năm 1876 và năm 1939.
Giai đoạn 1876 - 1939: Sau cuộc Nội chiến (1861-1865), kinh tế tư bản Mỹ tăng tốc mạnh mẽ, xuất hiện các tập đoàn độc quyền như Rockefeller và Morgan. Năm 1876 được luận án xác định là bước ngoặt đầu tiên với sự hội tụ của nhiều biến đổi nền tảng:
- Sự xuất hiện mô hình thư viện nghiên cứu trong các trường đại học.
- Melvil Dewey công bố hệ thống phân loại thập phân mang tính cách mạng nghiệp vụ.
- Hiệp hội Thư viện Mỹ (ALA) được thành lập.
- Giám đốc Thư viện Đại học Harvard là Wilson tiến hành cải cách căn bản, đưa thư viện thành bộ phận hữu cơ của quy trình giáo dục mới, kích thích tính chủ động tự học của sinh viên và giảng viên.
- Hàng loạt trường cao đẳng chuyển đổi thành các trường đại học tổng hợp, thúc đẩy nguồn lực, quy mô bộ sưu tập và kỹ thuật quản lý kho sách mở.
Giai đoạn từ 1939 đến nay: Mốc 1939 là kết quả tổng hòa các biến chuyển kinh tế, công nghiệp của Mỹ trước thềm Thế chiến II và Chiến tranh Lạnh. Thư viện đại học nhận nguồn đầu tư lớn nhằm phục vụ mục tiêu chiến lược quốc gia. Giai đoạn này chứng kiến cuộc cách mạng công nghệ thông tin và xu thế liên thông thư viện: tự động hóa biên mục, mạng máy tính, chuẩn trao đổi dữ liệu. Về ngân sách, số liệu khảo sát của Keller giai đoạn 1980 - 1993 phản ánh biến động tài chính tại các trường:
| Nguồn tài chính | Công lập (1980-1981) | Công lập (1992-1993) | Dân lập (1980-1981) | Dân lập (1992-1993) |
|---|---|---|---|---|
| Học phí | 12,9% | 18,0% | 36,6% | 41,2% |
| Liên bang | 12,8% | 10,8% | 18,8% | 14,9% |
| Bang | 45,6% | 36,8% | N/A | N/A |
| Sản phẩm và dịch vụ | 19,6% | 23,4% | 23,3% | 23,2% |
Tỷ trọng hỗ trợ từ chính quyền liên bang và bang suy giảm, buộc các thư viện phải tối ưu hóa quản lý và tăng cường xã hội hóa. Công tác quản lý thư viện chuyển sang áp dụng các chuẩn nghiệp vụ thống nhất (Standards), quản lý tri thức, nâng cao tiêu chuẩn chuyên môn của nhân viên thư viện. Các bài học kinh nghiệm rút ra gồm: gắn kết thư viện với đào tạo - nghiên cứu, tiêu chuẩn hóa nghiệp vụ, tăng cường chia sẻ liên thông và đa dạng hóa nguồn tài chính.
Chương III: Vận dụng một số kinh nghiệm của thư viện đại học Mỹ vào việc phát triển và hoàn thiện hệ thống thư viện đại học Việt Nam
Chương III điểm lại lịch sử thư viện Việt Nam (giai đoạn trước 1945 và từ 1945 đến nay), đồng thời phân tích thực trạng hệ thống thư viện đại học trong nước:
- Khảo sát quy mô mạng lưới tại hai miền: các thư viện thuộc Liên hiệp Thư viện Đại học khu vực phía Bắc và Liên hiệp Thư viện Đại học khu vực phía Nam. Đánh giá hoạt động của một số thư viện tiêu biểu cho thấy còn nhiều tồn tại: quy mô nhỏ, nguồn tài liệu nghèo nàn, công nghệ lạc hậu, hoạt động đơn lẻ, thiếu liên thông và thiếu nhân lực chất lượng cao.
- Phân tích những vấn đề của giáo dục đại học Việt Nam tác động đến thư viện: phương pháp giảng dạy nặng tính thụ động, cơ chế quản lý phân tán.
Trên cơ sở các bài học rút ra từ hệ thống thư viện đại học Mỹ, tác giả đề xuất 6 nhóm giải pháp định hướng đổi mới:
- Tổ chức lại các thư viện đại học: Chuyển đổi từ mô hình giữ sách truyền thống sang trung tâm quản trị tri thức tích hợp dịch vụ thông tin.
- Thành lập Liên hiệp Thư viện Đại học Việt Nam: Thúc đẩy liên thông thư viện toàn quốc, chia sẻ nguồn lực thông tin và phối hợp bổ sung tài liệu.
- Tăng cường đầu tư của nhà nước và thực hiện xã hội hóa thư viện đại học: Tranh thủ nguồn ngân sách nhà nước kết hợp huy động nguồn lực từ các tổ chức xã hội, doanh nghiệp và cựu sinh viên.
- Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin: Tự động hóa quy trình nghiệp vụ, triển khai phần mềm quản lý và số hóa tài nguyên.
- Chuẩn hóa nghiệp vụ, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ thư viện: Áp dụng các chuẩn phân loại, biên mục quốc tế và đổi mới chương trình đào tạo cán bộ thông tin - thư viện ở các cấp học.
- Xây dựng thư viện hạt nhân: Thiết lập các thư viện trung tâm quy mô lớn tại các đại học trọng điểm đóng vai trò đầu mối điều phối mạng lưới khu vực.
Kết quả và những đóng góp mới
Về mặt lý luận, luận án làm rõ sự biến đổi bản chất của thư viện trong trường đại học. Từ một bộ phận mang chức năng giữ sách và cho mượn sách giản đơn, thư viện đã chuyển hóa thành cơ quan quản lý tri thức, giữ vai trò quyết định đối với chất lượng đào tạo và nghiên cứu khoa học. Luận án khẳng định mối quan hệ hữu cơ: nền giáo dục đại học gắn liền với thị trường lao động và nghiên cứu khoa học tất yếu đòi hỏi hoạt động thư viện phải trở thành một bộ phận của chính quy trình đào tạo.
Về mặt thực tiễn, luận án mang lại các đóng góp cụ thể:
- Khái quát hóa một cách có hệ thống tiến trình lịch sử hình thành và phát triển của thư viện đại học Mỹ trong mối liên hệ với lịch sử chính trị, văn hóa, kinh tế - xã hội Mỹ qua các thời kỳ.
- Đưa ra phương án phân kỳ lịch sử khoa học với hai mốc bước ngoặt năm 1876 và năm 1939, phản ánh đúng logic vận động nội tại của giáo dục và kỹ thuật thư viện.
- Cung cấp nguồn thư mục tham khảo phong phú, tạo điều kiện cho giới nghiên cứu trong nước tiếp cận tư liệu toàn diện về thư viện đại học Mỹ.
- Cung cấp căn cứ thực tiễn và bài học kinh nghiệm để những nhà quản lý giáo dục, lãnh đạo thư viện đại học Việt Nam đổi mới tư duy quản trị, chuẩn hóa nghiệp vụ, ứng dụng tin học và thiết kế mô hình liên thông chia sẻ tài nguyên.
- Đề xuất các gợi ý cụ thể cho các cơ sở đào tạo chuyên ngành thông tin - thư viện tại Việt Nam nhằm đưa các kiến thức về chuẩn hóa, liên kết mạng lưới và quản trị hiện đại vào chương trình đào tạo từ trung cấp đến đại học và sau đại học.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Về mặt hạn chế, luận án tiếp cận đối tượng trên bình diện lịch sử tổng thể của một quốc gia rộng lớn, do đó một số nội dung về mô hình thư viện chuyên ngành hẹp hoặc các sắc thái vùng miền chưa được phân tích sâu. Ngoài ra, việc vận dụng các bài học kinh nghiệm từ mô hình Mỹ vào Việt Nam còn chịu sự ràng buộc bởi tốc độ cải cách của giáo dục đại học trong nước và mức độ phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam qua từng thời kỳ.
Về hướng nghiên cứu tiếp, trên cơ sở các nội dung do tác giả gợi mở, các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào:
- Khảo cứu sâu cơ chế vận hành pháp lý và kỹ thuật công nghệ của Liên hiệp Thư viện Đại học trong điều kiện hạ tầng thông tin Việt Nam.
- Đánh giá thực nghiệm hiệu quả của mô hình thư viện hạt nhân tại các đại học quốc gia và đại học vùng.
- Nghiên cứu việc chuyển đổi chương trình đào tạo nhân lực ngành thông tin - thư viện đáp ứng yêu cầu số hóa và quản lý tri thức hiện đại.
Giá trị tham khảo
Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với nhiều nhóm đối tượng:
- Các nhà hoạch định chính sách giáo dục và quản lý đại học: Cung cấp góc nhìn về cơ chế vận hành, quản trị tài chính, chính sách xã hội hóa và vai trò của thư viện đối với chất lượng giáo dục đại học. Phần đáng tham khảo nhất là cơ cấu nguồn tài chính và mô hình quản lý trong Chương I và Chương II.
- Ban giám đốc và cán bộ thư viện các trường đại học: Tham khảo các kinh nghiệm thực tế về chuẩn hóa nghiệp vụ, quy trình quản lý kho sách, kỹ thuật biên mục, ứng dụng tin học hóa và phương thức liên kết chia sẻ tài nguyên được trình bày ở Chương II và Chương III.
- Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Thông tin - Thư viện và Lịch sử: Nguồn dữ liệu phong phú về lịch sử thư viện thế giới, các mốc phát triển nghiệp vụ (chuẩn Dewey, ALA, chuẩn hóa chức danh) cùng hệ thống danh mục tài liệu tham khảo giá trị phục vụ nghiên cứu và giảng dạy.
Câu hỏi thường gặp
1. Luận án phân kỳ lịch sử thư viện đại học Mỹ qua những giai đoạn nào và dựa trên những mốc thời gian căn bản nào?
Luận án phân chia lịch sử thư viện đại học Mỹ thành ba giai đoạn chính dựa trên hai mốc bước ngoặt lịch sử:
- Giai đoạn trước năm 1876: Bắt đầu từ khi thành lập Đại học Harvard (1636), trải qua thời kỳ thuộc địa và sau độc lập, thư viện phát triển sơ khai theo mô hình phục vụ giảng dạy kinh điển.
- Giai đoạn 1876 - 1939: Khởi đầu từ bước ngoặt năm 1876 (xuất hiện thư viện nghiên cứu, bảng phân loại Dewey, thành lập ALA, cải cách tại Harvard) gắn với công cuộc công nghiệp hóa cho đến trước Thế chiến II.
- Giai đoạn từ 1939 đến nay: Bắt đầu từ mốc 1939 khi Mỹ chuẩn bị tiềm lực cho chiến tranh và bước vào kỷ nguyên siêu cường, đặc trưng bởi tự động hóa, công nghệ thông tin, chuẩn hóa và liên thông thư viện toàn quốc.
2. Trước khi giành độc lập năm 1776, xứ thuộc địa Mỹ đã thành lập được những trường đại học nào?
Theo Bảng 1 của luận án, có 9 trường đại học được thành lập trong thời kỳ thuộc địa: Đại học Harvard (1636), Đại học William và Mary (1693), Đại học Connecticut/Yale (1701), Đại học Philadelphia/Pennsylvania (1740), Đại học New Jersey/Princeton (1746), Đại học King/Columbia (1754), Đại học đảo Rhode/Brown (1764), Đại học Queen/Rutgers (1766) và Đại học Dartmouth (1769).
3. Bản chất chức năng của thư viện đại học đã biến đổi ra sao theo luận điểm lý luận của tác giả?
Theo tác giả, từ sự phát triển và biến đổi phương pháp đào tạo đại học, thư viện đã chuyển hóa sâu sắc về chất: từ một bộ phận đơn thuần giữ sách, bảo quản sách và cho mượn sách trở thành cơ quan quan trọng thực hiện chức năng quản lý tri thức, gắn bó hữu cơ với hoạt động đào tạo và nghiên cứu khoa học của nhà trường.
4. Dữ liệu tài chính trong giai đoạn 1980 - 1993 phản ánh xu hướng gì trong cơ cấu nguồn thu của các trường đại học Mỹ?
Theo Bảng 2 trích dẫn từ nghiên cứu của George Keller, tỷ trọng nguồn thu từ học phí tăng lên ở cả hai khối trường (công lập tăng từ 12,9% lên 18,0%; dân lập tăng từ 36,6% lên 41,2%). Ngược lại, nguồn hỗ trợ từ chính quyền liên bang giảm ở cả công lập (12,8% xuống 10,8%) và dân lập (18,8% xuống 14,9%), ngân sách bang cấp cho công lập cũng giảm mạnh từ 45,6% xuống 36,8%, buộc các trường phải đẩy mạnh xã hội hóa và tìm kiếm nguồn thu từ sản phẩm, dịch vụ.
5. Tác giả đề xuất những nhóm giải pháp nào để đổi mới hệ thống thư viện đại học Việt Nam?
Tác giả đề xuất 6 nhóm giải pháp: tổ chức lại các thư viện đại học theo hướng quản lý tri thức; thành lập Liên hiệp Thư viện Đại học Việt Nam để liên thông chia sẻ nguồn lực; tăng cường đầu tư nhà nước kết hợp xã hội hóa; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin; chuẩn hóa nghiệp vụ và nâng cao chất lượng cán bộ; và xây dựng mô hình thư viện hạt nhân tại các trung tâm giáo dục lớn.
Kết luận
Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Huy Chương là công trình khảo cứu lịch sử hệ thống thông tin thư viện đại học Mỹ từ nguồn gốc thuộc địa năm 1636 đến thời kỳ hiện đại. Nghiên cứu đã làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa biến đổi kinh tế - xã hội, cải cách đại học và sự phát triển của hệ thống thư viện, xác định hai mốc bước ngoặt then chốt vào năm 1876 và năm 1939. Từ việc đúc kết các bài học về quản lý tri thức, chuẩn hóa nghiệp vụ, tự động hóa và liên thông chia sẻ nguồn lực, tác giả đã xây dựng hệ thống giải pháp định hướng quá trình hoàn thiện thư viện đại học Việt Nam. Công trình cung cấp cơ sở khoa học và nguồn tư liệu giá trị phục vụ mục tiêu đổi mới căn bản giáo dục đại học, chuyển từ phương thức truyền thụ thụ động sang năng lực tự đào tạo và nghiên cứu độc lập của sinh viên.