CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu Giáo dục - Đào tạo đang đứng trước nhiều thách thức và cơ hội. Bên cạnh những thành tựu bước đầu đã đạt được, ngành giáo dục đang phải đối mặt với nhiều vấn đề lớn, trong đó phải kể đến tỉ lệ HS yếu - kém và những hậu quả của nó để lại nếu không được giải quyết kịp thời. Một số đề tài nghiên cứu về PPDH trong những năm gần đây đã đạt được những thành công nhất định trong việc hướng đến đối tượng HS yếu - kém, góp phần nâng cao chất lượng dạy học trong thời đại mới: - Phương pháp bồi dưỡng HS học yếu môn hóa học lấy lại căn bản, khóa luận tốt nghiệp (1996) của sinh viên Trần Thị Hoài Phương (ĐHSP HN) - Phụ đạo HS yếu môn hóa lấy lại căn bản, khóa luận tốt nghiệp (2002) của sinh viên Trần Đức Hạ Uyên (ĐHSP TP.HCM) - Những biện pháp giúp đỡ HS yếu-kém đạt được yêu cầu và có kết quả cao hơn trong học tập môn hóa học ở các trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc- Tác giả Trịnh Văn Thịnh (2005) - Sử dụng bài tập trắc nghiệm khách quan và tự luận trong kiểm tra,đánh giá kiến thức hóa học của HS lớp 12 THPT.Luận văn thạc sĩ (2003)-Phạm Thị Tuyết Mai (ĐHSP HN) - Biên soạn hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan phần các “nguyên tố kim loại”-lớp 12 THPT-Luận văn thạc sĩ 2009- Nguyễn Văn Linh (ĐHSP HN) Qua đó, có thể khẳng định rằng việc dạy học cho HS trung bình - yếu hiện nay đang được nhiều trường học và giáo viên quan tâm, nhưng số đề tài nghiên cứu về vấn đề này còn hạn chế.
Bản chất của dạy học 1. Khái niệm dạy học DH là một quá trình phức tạp, rộng lớn và bao gồm nhiều thành tố có quan hệ chặt chẽ với nhau. Các nhà lí luận DH đã đưa ra định nghĩa về DH như sau: “DH là một hệ thống cân bằng động gồm ba thành tố cơ bản: tri thức, việc dạy và việc học tương tác qua lại với nhau,thâm nhập vào nhau, qui định lẫn nhau 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com để cùng thực hiện nhiệm vụ của DH,nhằm hình thành và phát triển toàn diện nhân cách người học” Như vậy,DH là con đường quan trọng nhất góp phần thực hiện mục đích và nhiệm vụ GD-ĐT của nhà trường. DH còn là một con đường cơ bản nhằm phát triển trí tuệ nói riêng, hình thành và phát triển nhân cách cho thế hệ trẻ nói chung.
Hơn nữa, DH là loại hình hoạt động đặc trưng chủ yếu nhất trong các loại hình trường, là con đường cơ bản phục vụ mục tiêu nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài. DH là một quá trình 1. Tính quá trình của DH DH được xem xét như là một quá trình bởi DH diễn biến theo thời gian với sự xác định rõ ràng điểm bắt đầu,diễn biến và kết thúc của hiện tượng. Mặt khác, DH bao gồm một loạt các hành động liên tiếp của thầy và trò thâm nhập vào nhau.
Chính vì vậy xét về mặt logic vận động, có thể thấy quá trình DH vận động theo nhiều chu trình và một chu trình hoàn chỉnh bao gồm các giai đoạn ( khâu ) sau: - Đề xuất và hình thành nhu cầu, tâm thế hoạt động học tập, tạo ý thức về nhiệm vụ học tập, kích thích động cơ học tập ở người học. - Tổ chức, hướng dẫn người học tự khám phá, tự phát hiện, tự lĩnh hội tri thức mới - Tổ chức, hướng dẫn người học luyện tập, hình thành kỹ năng, kỹ xảo. - Tổ chức, điều khiển người học vận dụng kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo đã có để giải quyết các tình huống nhận thức và thực tiễn thông qua hệ thống bài tập với độ khó và phức tạp tăng dần. - Tổ chức, hướng dẫn người học củng cố và hoàn thiện kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo, hệ thống hóa và khái quát hóa tri thức.
- Tổ chức, hướng dẫn việc kiểm tra, đánh giá và tự kiểm tra. Bước đầu đánh giá mức độ nắm vững tri thức, kỹ năng, kỹ xảo ở người học. Trên thực tế khi tổ chức DH, các khâu trên không phải được tiến hành một cách tuần tự mà tùy thuộc vào điều kiện của từng giờ học, tùy thuộc tính chất và mục tiêu DH ma GV có thể tiến hành sắp xếp trật tự các khâu khác nhau. Cấu trúc của quá trình DH 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mô hình cấu trúc của quá trình dạy học Đầu vào Chu trình dạy học Đầu ra Đầu vào là trình độ GV, HS trước giờ học, nhiệm vụ, các điều kiện DH Đầu ra là kết quả dạy-học Chu trình DH là các bước vận động và phát triển hoàn chỉnh của một quá trình DH, ở đó DH có sự tích đủ về lượng, dẫn đến sự thay đổi về chất ở người học.
Quá trình DH bao gồm hai mặt, hai hoạt động thống nhất biện chứng với nhau, đó là hoạt động dạy và hoạt dộng học.Nếu thiếu một trong hai hoạt động thì không thể có QTDH. Ngược lại, nếu hai hoạt động này không có sự gắn bó chặt chẽ, thống nhất thì QTDH không thể phát triển được Tính thống nhất hai mặt còn thể hiện ở sự tương tác hai chiều và sự cộng tác đa chiều giữa các chủ thể trong QTDH. Ngoài ra, còn thể hiện trong mối quan hệ giữa một số nhân tố chủ yếu trong QTDH như GV- HS- môi trường DH ; GV-HS- nội dung DH Mỗi bước của QTDH một mặt hoàn thành mục đích DH chung, mặt khác còn có chức năng riêng biệt. Hai mặt chung và riêng phải được kết hợp chặt chẽ với nhau trong mỗi bước của QTDH.
DH với tư cách là hoạt động giáo dục 1. Bản chất hoạt động của DH DH tồn tại dưới dạng hoạt động, bao gồm hai hoạt động cơ bản, gắn bó chặt chẽ, thống nhất biện chứng với nhau là hoạt động dạy và hoạt động học. Hoạt động dạy là một hoạt động thực tiễn của con người. Nó có chức năng thực hiện cơ chế di sản xã hội ở người.
Cơ chế di truyền và cơ chế di sản là hai giá đỡ đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người. Hoạt động học có chức năng tái tạo các giá trị của xã hội loài người trong mỗi cá nhân. Nó thực hiện chức năng di sản ở người. Trong khi hoạt động, người học tiếp thu những kinh nghiệm xã hội- lịch sử của loài người, tạo ra năng lực hoạt động có thể tiếp tục duy trì sự tồn tại và phát triển.
QTDH phải coi hoạt động là bản chất của mình có nghĩa là DH chính là quá 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trình tổ chức các hoạt động khác nhau để người học được hoạt động và lĩnh hội kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo. QTDH vừa tạo ra sự phát triển tâm lý và vừa tạo điều kiện cho sự phát triển các hoạt động khác. Cấu trúc của hoạt động DH QTDH được nghiên cứu là một hoạt động và có cấu trúc của một hoạt động. Cấu trúc của hoạt động DH được thể hiên qua các mặt sau: Thứ nhất, chủ thể của hoạt động DH là chủ thể kép gồm chủ thể dạy và chủ thể học.
Sự phối hợp nhịp nhàng của hai chủ thể này tạo nên chủ thể hoàn chỉnh của QTDH. Cả hai đều hướng về cùng một mục đích là hình thành toàn diện nhân cách của chính người học, trang bị kiến thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo và thái độ cho người học. Thứ hai, mục đích của hoạt động DH là giúp người học lĩnh hội tri thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo, lĩnh hội những kinh nghiệm của lịch sử xã hội loài người, làm cho người học trở thành một nhân cách sáng tạo, tự chủ và là công dân lao động có ích cho xã hội. Thứ ba, một thành tố hết sức quan trọng của QTDH là nội dung DH.
Nội dung DH sẽ quyết định nội dung hoạt động của cả thầy và trò. Đồng thời, nội dung DH là mục tiêu để HS phải nắm vững và chuyển hóa thành vốn hiểu biết và kinh nghiệm của chính mình. Nhân tố cuối cùng là PPDH. Về bản chất , PPDH là phương pháp tổ chức quá trình nhận thức, quá trình kiến tạo kiến thức ở người học.
là phương pháp kích thích tạo động lực và phương pháp điều chỉnh hành vi ở người học. DH phải thông qua hoạt động và bằng chính các hoạt động. Hoạt động được xem là quy luật chung nhất cho tâm lý con người. Do đó, tâm lý cũng như ý thức của HS được nảy sinh, hình thành và phát triển thông qua hoạt động.
Chính vì thế DH là quá trình tổ chức và điều khiển hoạt động của người học nhằm chiếm lĩnh kiến thức, kỹ năng và hình thành nhân cách cho người học. Xu hướng đổi mới PPDH 1. Đổi mới phương pháp dạy học 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com PP là cách thức, con đường mà chủ thể tác động tới đối tượng nhằm đạt được mục đích. Đổi mới PPDH đã, đang là vấn đề thời sự “nóng” không chỉ đối với nhà trường, thầy cô, học trò,…với tất cả những ai có tư duy về DH, về tự học… Đổi mới PPDH thực chất là một quá trình nâng cao hiệu quả của việc dạy học, làm cho việc DH gắn bó, phục vụ tốt hơn, ngày càng nâng cao hơn cho việc hình thành và phát triển các phẩm chất nhân cách của người Việt Nam hiện tại và tương lai như trong định hướng mà các Đại hội của Đảng đã chỉ ra 1.
Một số biện pháp đổi mới phương pháp dạy học 1. Cải tiến các phương pháp dạy học truyền thống Các PPDH truyền thống như thuyết trình, đàm thoại, luyện tập… luôn là những PP quan trọng trong DH. Đổi mới PPDH không có nghĩa là loại bỏ các PPDH truyền thống quen thuộc mà cần bắt đầu bằng việc cải tiến để nâng cao hiệu quả và hạn chế nhược điểm của chúng. Để nâng cao hiệu quả của các PPDH này người GV trước hết cần nắm vững những yêu cầu và sử dung thành thạo các kỹ thuật của chúng trong việc chuẩn bị cũng như tiến hành bài lên lớp.
Tuy nhiên, các PPDH truyền thống có những hạn chế tất yếu, vì thế bên cạnh các PPDH truyền thống cần kết hợp các PPDH mới, đặc biệt là những PP và kỹ thuật DH phát huy tính tích cực và sáng tạo của HS. Kết hợp đa dạng các phương pháp dạy học Không có một PPDH toàn năng phù hợp với mọi mục tiêu và nội dung DH.