Mở đầu là Tạp chí Quê hương - tờ tạp chí của Ủy ban về người Việt Nam ở nước ngoài trực thuộc Bộ Ngoại giao, phát hành số đầu tiên vào ngày 6/2/1997, chính thức khai trương ngày 3/12/1997. Tiếp đó là các tờ Nhân dân, Lao động, VnExpress, VNN, Vnmedia… Vì thế, trong khuôn khổ luận văn này, tác giả xin phép dùng thuật ngữ BĐT theo khái niệm của tác giả Nguyễn Thị Trường Giang: “BĐT là loại hình báo chí được xây dựng dưới hình thức của một trang web và phát hành trên mạng Internet”. Hạn chế Từ điển Tiếng Việt 2010 của Nhà xuất bản Đà Nẵng định nghĩa động từ hạn chế là: “Giữ lại, ngăn lại trong một giới hạn nhất định, không thể hoặc không để cho vượt qua” [36, tr. Thông qua định nghĩa trên, ta có thể hiểu hạn chế là những hạn định về khả năng của một người hay một vật nào đó.
Trong lĩnh vực báo chí đã có nhiều cuốn sách chỉ ra hạn chế của BĐT. Có thể là việc sử dụng máy móc (những người già hay trung niên thường gặp khó khăn khi vào báo mạng đọc thông tin vì sử dụng máy tính không thành thạo), có thể báo đọc lâu thường mỏi mắt, hiệu quả tiếp nhận không cao, dễ quên, khó nhớ hay loại hình báo chí này cũng có những hạn chế như mới chỉ phổ biến ở các thanh phố lớn còn ở các vùng sâu, vùng xa báo vẫn vô cùng xa lạ, mới mẻ, muốn tiếp xúc rất khó khăn… Còn trong các báo cáo tổng kết, báo cáo khoa học, nhiều chuyên gia và các vị lãnh đạo quản lý sử dụng thuật ngữ “hạn chế” để nói đến những khuyết điểm, tồn tại của báo chí, trong đó có BĐT. Vì vậy, trong luận văn này, từ hạn 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chế được tác giả sử dụng với nghĩa những bất cập, tồn tại, khuyết điểm, sai sót của BĐT trong việc đưa tin pháp luật. Pháp luật và thông tin pháp luật Thông tin pháp luật có vị trí và vai trò quan trọng trong hầu hết các báo chính trị xã hội và báo chí mang tính chất chuyên ngành.
Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là thông tin pháp luật là gì, thông tin pháp luật bao gồm những mảng đề tài gì lại là câu hỏi có nhiều phương án trả lời. Trước tiên, pháp luật được hiểu là: “Tổng thể các quy tắc xử sự do nhà nước ban hành theo những trình tự, thủ tục nhất định và được bảo đảm thực hiện bằng các biện pháp cưỡng chế nhà nước” [37, tr. Luật pháp thông thường được thực thi thông qua hệ thống tòa án trong đó quan tòa sẽ nghe tranh tụng từ các bên và áp dụng các quy định để đưa ra phán quyết công bằng và hợp lý. Cách thức mà pháp luật được thực thu được biết đến như là hệ thống pháp lý, thông thường phát triển trên cơ sở tập quán tại mỗi quốc gia.
Còn thông tin pháp luật được hiểu là những thông tin, tin tức về pháp luật trên báo chí cũng như các văn bản nội bộ. Đề tài pháp luật là đề tài phản ánh những vấn đề có liên quan đến các văn bản quy phạm pháp luật, có liên quan đến các chuẩn mực ứng xử được bảo vệ. Thông tin pháp luật rất rộng. Trong quá trình thông tin về đề tài pháp luật có rất nhiều dạng thông tin ở nhiều góc độ, nhiều tình huống.
Từ quá trình xây dựng luật ban hành các dự thảo luật, lấy ý kiến nhân dân, thông qua tại quốc hội rồi ban hành để đưa pháp luật vào đời sống; việc chế tài, xử lý các hành vi vi phạm pháp luật để điều chỉnh quan hệ xã hội. Tuy nhiên, trong thực tế, đa số các tòa soạn báo và các phóng viên theo dõi mảng thông tin pháp luật đều chủ yếu tập trung khai thác các vụ án, các dấu hiệu, hành vi vi phạm pháp luật. Chỉ có một số ít báo chuyên ngành khai thác nội dung văn bản luật. Trong khi đó, các vấn đề xây dựng luật (ban hành dự thảo, lấy ý kiến, thông qua trong quốc hội) lại thường do các phóng viên nghị trường (trực tiếp theo dõi hoạt động của quốc hội) đưa tin.
14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vì vậy, ở nội dung luận văn này, tác giả đề xuất quan điểm về thông tin pháp luật là toàn bộ những thông tin liên quan đến các vấn đề của luật pháp nói chung, bao gồm trong đó những nội dung văn bản luật, các hành vi vi phạm, các chế tài điều chỉnh… 1. Mối quan hệ giữa báo chí và pháp luật 1. Hoạt động của báo chí trong khuôn khổ pháp luật Pháp luật là hệ thống các quy phạm do Nhà nước ban hành, là yếu tố điều chỉnh các quan hệ xã hội nhằm tạo sự ổn định và trật tự trong xã hội. Pháp luật bảo đảm quyền bình đẳng cho mọi công dân trong thực hiện các quyền về báo chí; bảo đảm cho các tổ chức, cá nhân hoạt động báo chí có một hành lang pháp lý để hoạt động nghiệp vụ.
Còn báo chí bảo vệ sự nghiêm minh của pháp luật, và ngược lại pháp luật - trực tiếp là các cơ quan hành pháp, tư pháp cũng cần có biện pháp mạnh mẽ, kiên quyết để báo chí hoạt động đúng luật pháp. Ở Việt Nam, quản lý nhà nước đối với báo chí chủ yếu là thông qua pháp luật. Pháp luật về quản lý báo chí là một bộ phận của pháp luật hành chính và hệ thống pháp luật nước ta. Trong khi đó, ở bất kỳ quốc gia nào trên thế giới đều có những quy định đối với hoạt động báo chí.
Đối với nước ta, các quy định trong Luật Báo chí (Điều 2) cũng là nhằm bảo đảm cho “báo chí hoạt động trong khuôn khổ pháp luật và được nhà nước bảo hộ; không một tổ chức, cá nhân nào được hạn chế, cản trở báo chí, nhà báo hoạt động” nhưng cũng “không ai được lạm dụng quyền tự do báo chí, tự do ngôn luận trên báo chí để xâm phạm lợi ích của nhà nước, tập thể và công dân”. Chính vì hoạt động báo chí có tác động sâu, rộng đến dư luận xã hội nên nếu không làm tốt công tác quản lý báo chí bằng pháp luật thì rất có thể báo chí sẽ đi vào con đường lệch lạc, gây hậu quả khó lường. Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội Chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 quy định nghiêm cấm những hoạt động văn hóa thông tin làm tổn hại đến lợi ích 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đất nước, đến đời sống văn hóa và nhân cách của người Việt Nam tại điều 33 và điều 69 (cho báo chí nói chung, trong đó có BĐT) như sau: Điều 33 ghi rõ: “Nhà nước phát triển công tác thông tin, báo chí, phát thanh, truyền hình, điện ảnh, xuất bản, thư viện và các phương tiện thông tin đại chúng khác. Nghiêm cấm những hoạt động văn hoá, thông tin làm tổn hại lợi ích quốc gia, phá hoại nhân cách, đạo đức và lối sống tốt đẹp của người Việt Nam”.
Điều 69 quy định: “Công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí; có quyền được thông tin; có quyền hội họp, lập hội, biểu tình theo quy định của pháp luật”. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Báo chí năm 1999 thì đây là văn bản pháp quy chính thức cho hoạt động báo chí. Trong đó, có những điều báo chí không được thông tin. Tại Điều 10 có ghi rõ rằng để quyền tự do ngôn luận trên báo chí được sử dụng đúng đắn, báo chí phải tuân theo những điều sau đây: - Không được kích động nhân dân chống Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, phá hoại khối đoàn kết toàn dân; - Không được kích động bạo lực, tuyên truyền chiến tranh xâm lược, gây hận thù giữa các dân tộc và nhân dân các nước, kích động dâm ô, đồi trụy, tội ác; - Không được tiết lộ bí mật Nhà nước: bí mật quân sự, an ninh, kinh tế, đối ngoại và những bí mật khác do pháp luật quy định; - Không được đưa tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống nhằm xúc phạm danh dự của tổ chức, danh dự, nhân phẩm của công dân”.
Đây là quy định quan trọng đối với BĐT cũng như đối với mảng thông tin pháp luật. Hiện nay, xu hướng đưa tin có chi tiết rùng rợn, án mạng nghiêm trọng để câu view trên BĐT ngày một nhiều. BĐT là một loại hình 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của báo chí nói chung, nên sẽ chịu điều chỉnh của những quy định chung liên quan đến Luật báo chí và các quy định của báo chí. Sau 8 năm Việt Nam nối mạng Internet, Ban Bí thư Trung ương Đảng (khóa IX) đã ra Chỉ thị 52-CT/TW, ngày 22-7-2005 về phát triển và quản lý báo chí điện tử ở nước ta hiện nay.
Trong đó nhấn mạnh: “Tiếp tục nâng cao nhận thức về vị trí, vai trò, tác động của mạng thông tin toàn cầu và các báo điện tử đến sản xuất và đời sống xã hội. Đổi mới nội dung, phương thức chỉ đạo, quản lý của các cơ quan nhà nước đối với báo điện tử; xây dựng các tờ báo điện tử ở nước ta có kỹ thuật và công nghệ hiện đại, đúng đắn, chân thực, phong phú về nội dung, sắc bén về tính định hướng, tính chiến đấu, có tính văn hóa, tính nghiệp vụ cao; thực sự là vũ khí chính trị tư tưởng quan trọng, sắc bén của Đảng, Nhà nước, các đoàn thể; phục vụ đắc lực sự nghiệp đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. BĐT ở nước ta phải được phát triển nhanh, vững chắc, có hiệu quả, phù hợp với điều kiện cụ thể về kinh tế, kỹ thuật, con người, năng lực quản lý; bảo đảm an ninh, an toàn, kết hợp hài hoà với việc phát triển các loại hình báo chí và các phương tiện thông tin khác”. Đồng thời, Chỉ thị cũng xác định các cấp phải: “Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức của các cấp ủy, chính quyền, đoàn thể, cán bộ, đảng viên và nhân dân, nhất là thanh niên, thiếu niên về vị trí, tầm quan trọng và tính hai mặt của Internet và BĐT để khai thác, sử dụng có hiệu quả mặt tích cực, đồng thời phòng ngừa, hạn chế mặt tiêu cực.
Tăng cường công tác quản lý nhà nước đối với BĐT và các mạng thông tin điện tử. Sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện các văn bản pháp luật, các cơ chế, chính sách phát triển, quản lý BĐT và mạng Internet. Nâng cao năng lực quản lý báo điện tử của các cơ quan chủ quản báo chí, các cơ quan quản lý nhà nước từ trung ương đến địa phương.