CHƢƠNG 4 THỊ TRƢỜNG TÀI CHÍNH Giới thiệu: Không một nền kinh tế phát triển nào lại thiếu sự phát triển của thị trƣờng tài chính. Có thể ví thị trƣờng tài chính nhƣ một hàn thử biểu đo lƣờng tình trạng sức khỏe của nền kinh tế. Bằng cách nào thị trƣờng tài chính lại có ảnh hƣởng to lớn tới hoạt động kinh tế nhƣ vậy? Chƣơng này giúp cho sinh viên hiểu đƣợc thị trƣờng tài chính đã thực hiện việc phân bổ các nguồn vốn nhàn rỗi trong nền kinh tế nhƣ thế nào. Cụ thể, sinh viên sẽ nắm đƣợc: • Cách thức tổ chức, hoạt động của thị trƣờng tài chính • Các công cụ tài chính đƣợc sử dụng để lƣu thông vốn trên thị trƣờng tài chính Mục tiêu: - Về kiến thức: + Trình bày đƣợc khái niệm và vai trò của thị trƣờng tài chính, cấu trúc của thị trƣờng tài chính, chủ thể tham gia thị trƣờng tài chính + Phát biểu đƣợc các công cụ tài chính đƣợc sử dụng để lƣu thông vốn trên thị trƣờng tài chính - Về kỹ năng: + So sánh sự khác nhau giữa thị trƣờng tiền tệ và thị trƣờng vốn + Phân biệt đƣợc các loại chứng khoán.
Khái niệm và vai trò của thị trƣờng tài chính Sơ đồ 4.1: Sơ đồ hệ thống tài chính 52 Heä thoáng Tieàn lôøi taøi chính Tieàn lôøi Quyõ Thò tröôøng taøi chính Quyõ Ngöôøi tieát kieäm Ngöôøi vay voán Quyõ Trung gian Quyõ taøi chính 1. Khái niệm thị trƣờng tài chính Thị trƣờng tài chính thể hiện rất nhạy cảm mọi hoạt động của các thị trƣờng hàng hoá và dịch vụ. Nó đƣợc ví nhƣ là thị trƣờng phái sinh từ nền kinh tế thực, nó đo lƣờng và phản ảnh hiệu quả kinh doanh và hiện trạng của nền kinh tế thực. Thị trƣờng tài chính ra đời đã làm đa dạng hoá và phức tạp hoá mọi hoạt động tài chính.
Thị trƣờng tài chính không chỉ chịu ảnh hƣởng của nền kinh tế mà nó còn gây ra nhiều tác động đến sự phát triển của nền kinh tế. Vì thế, nó có vai trò nhất định đối với sự vận hành kinh tế và trở thành công cụ đắc lực giúp nhà nƣớc quản lý có hiệu quả nền kinh tế. Nếu hiểu một cách đơn giản thị trƣờng tài chính là nơi diễn ra các hoạt động mua bán các loại giấy có giá, nơi gặp gở các nguồn cung cầu về vốn, qua đó hình thành giá mua và bán các loại cổ phiếu, trái phiếu, kỳ phiếu, tín phiếu, …hình thành nên giá cả các loại vốn đầu tƣ bao gồm: Lãi suất đi vay, lãi suất cho vay, lãi suất ngắn hạn, trung hạn và dài hạn. Tuy nhiên để tạo lập một môi trƣờng sôi động của thị trƣờng tài chính trên thực tế đó là sự kết hợp của nhiều yếu tố, trong đó có 3 yếu tố cơ bản: 53 - Đối tƣợng mua, bán trên thị trƣờng tài chính: Thị trƣờng tài chính là một loại thị trƣờng đặc biệt nên đối tƣợng mua bán trên thị trƣờng tài chính là một loại hàng hoá đặc biệt: đó là quyền sử dụng vốn ngắn hạn và dài hạn.
Thực chất của quan hệ giao dịch trên thị trƣờng tài chính là ngƣời ta mua bán quyền sử dụng các nguồn tài chính thông qua hình thức mua bán bên ngoài là các loại giấy tờ có giá trị, gọi chung là chứng khoán. - Công cụ tham gia trên thị trƣờng tài chính: Đây là nguồn sống cho hoạt động của thị trƣờng bao gồm các loại chứng từ có giá nhƣ công trái do Nhà nƣớc phát hành, chứng khoán do các doanh nghiệp phát hành các loại trái phiếu do các tổ chức tài chính phát hành, và các dạng kỳ phiếu, séc,… - Chủ thể tham gia trên thị trƣờng tài chính: Là những pháp nhân hay thể nhân đại diện cho những nguồn cung và cầu về vốn nhàn rỗi tham gia trên thị trƣờng tài chính, chủ yếu là các ngân hàng thƣơng mại, công ty tài chính, công ty bảo hiểm, quỹ đầu tƣ … và đặc biệt là các công ty môi giới. Vai trò của thị trƣờng tài chính Với bộ phận cấu thành chủ yếu là thị trƣờng tiền tệ và thị trƣờng vốn, thị trƣờng tài chính đã thực sự đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế thị trƣờng với sự nổi bậc là ba vai trò sau: - Thị trƣờng tài chính là trung tâm điều tiết cung nguồn vốn tiền tệ từ nơi thừa đến nơi thiếu: thể hiện vai trò này thị trƣờng tài chính là nơi đáp ứng nhu cầu vốn đầu tƣ, là nơi dừng của những nguồn vốn nhàn rỗi. Nói cách khác, thị trƣờng tài chính đã tạo ra môi trƣờng thuận lợi để dung hòa các lợi ích kinh tế khác nhau: ngƣời đi vay có điều kiện thu hút đƣợc vốn và ngƣời cho vay có thể sinh lời lời cho lƣợng tiền tiết kiệm.
Mặt khác, cùng với xu hƣớng quốc tế hóa hoạt động của thị trƣờng nên thị trƣờng tài chính ngày nay không chỉ dừng lại ở phạm vi điều tiết vốn trong nƣớc mà còn tham gia vào sự vận động vốn với nƣớc ngoài. Từ đó qui mô hoạt động của thị trƣờng tài chính đƣợc mở rộng về phạm vi hoạt động, đa dạng về các nghiệp vụ hoạt động và phong phú với các chủ thể tham gia. - Tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình chuyển nhƣợng sở hữu vốn, từ đó gia tăng các nhà đầu tƣ mới tham gia thị trƣờng, bởi lẽ ngƣời ta cảm thấy không bị bó buộc trong một phạm vi may rủi hạn hẹp mà có thể dễ dàng chuyển vốn đầu 54 tƣ trên thị trƣờng tài chính so với những hình thức đầu tƣ khác. Về thị trƣờng tài chính là một sân chơi rộng mở ở đó các nhà đầu tƣ, các doanh nghiệp đƣợc dễ dàng chuyển nhƣợng sở hữu vốn để đầu tƣ vào ngành nghề, lĩnh vực họ lựa chọn thị trƣờng tài chính đã góp phần tăng thêm sự mời gọi đối với giới đầu tƣ.
- Điều tiết vĩ mô của nhà nƣớc đối với quá trình điều hòa cung cầu về tiền tệ và ngăn chặn lạm phát. Trên cơ sở thu hút những nguồn vốn nhàn rỗi trong xã hội vào những mục tiêu đầu tƣ ngắn hạn, trung hạn và dài hạn, sự hoạt động của thị trƣờng tài chính đã giảm khối lƣợng tiền dƣ thừa trong lƣu thông đồng thời góp phần tăng vòng quay đồng vốn. Bên cạnh đó, ngân hàng trung ƣơng còn thông qua thị trƣờng tài chính đặc biệt là thị thƣờng tiền tệ để vận dụng linh hoạt những công cụ điều tiết vĩ mô nhƣ lãi suất thị trƣờng, lãi suất tái chiết khấu, nghiệp vụ thị trƣờng mở.để thực thi chính sách tiền tệ nhằm mục đích điều hòa cung cầu về tiền tệ, kiểm soát lạm phát và ổn định tiền. Nhƣ vậy, với vai trò này thị trƣờng tài chính đã tạo khả năng thuận lợi cho ngân hàng trung ƣơng điều chỉnh và giám sát số cung về tiền tệ, tín dụng trong điều kiện nền kinh tế mở.
Cấu trúc của thị trƣờng tài chính 2. Thị trƣờng nợ và thị trƣờng vốn cổ phần 2. Thị trƣờng nợ Phƣơng pháp chung nhất mà các công ty sử dụng để vay vốn trên thị trƣờng tài chính là đƣa ra một công cụ vay nợ, ví dụ nhƣ trái khoán hay một món vay thế chấp. Công cụ vay nợ là sự thỏa thuận có tính chất hợp đồng, trong đó ngƣời đi vay thanh toán cho ngƣời nắm giữ công cụ nợ một khoản tiền lãi cố định, và hoàn trả tiền vốn vào cuối kỳ hạn.
Nếu kỳ hạn thanh toán của công cụ nợ dƣới một năm, ngƣời ta gọi đó là công cụ nợ ngắn hạn, nếu từ một năm trở lên gọi là công cụ nợ trung và dài hạn. Thị trƣờng nợ là thị trƣờng diễn ra việc mua bán các công cụ nợ kể trên. Thị trƣờng vốn cổ phần Phƣơng pháp thứ hai để thu hút vốn là các công ty phát hành cổ phiếu. Ngƣời nắm giữ cổ phiếu sở hữu một phần tài sản của công ty có quyền đƣợc chia lợi nhuận từ thu nhập ròng của công ty (sau khi trừ chi phí và thuế).
55 Việc sở hữu cổ phiếu khác với sở hữu công cụ nợ (trái phiếu công ty) là ở chỗ ngƣời sở hữu cổ phiếu chỉ nhận đƣợc tiền lãi sau khi công ty đã thanh toán cho chủ nợ (ngƣời sở hữu công cụ nợ). Nhƣng lợi ích của việc nắm giữ các cổ phần vốn là ở chỗ, cổ đông đƣợc hƣởng lợi trực tiếp do lợi nhuận và hoặc do giá trị tài sản của công ty tăng lên. Trong khi đó, ngƣời nắm giữ công cụ nợ lại không nhận đƣợc gì từ khoản lợi nhuận này. Thị trƣờng sơ cấp và thị trƣờng thứ cấp 2.
Thị trƣờng sơ cấp (Primary market) Thị trƣờng sơ cấp là thị trƣờng trong đó các chứng khoán mới đƣợc các nhà phát hành bán cho các khách hàng đầu tiên, và do vậy còn đƣợc gọi là thị trƣờng phát hành. Thị trƣờng này cho phép các chủ thể kinh tế nhƣ các doanh nghiệp, các tổ chức tài chính, chính phủ. huy động vốn từ nền kinh tế bằng việc phát hành các chứng khoán mới. Hoạt động giao dịch mua bán chứng khoán tại thị trƣờng này chủ yếu diễn ra giữa các nhà phát hành và các nhà đầu tƣ lớn nhƣ các công ty chứng khoán, ngân hàng đầu tƣ hay công ty bảo hiểm.
theo hình thức bán buôn. Các nhà đầu tƣ này khi đó đóng vai trò nhƣ nhà bảo lãnh cho đợt phát hành chứng khoán (underwriting securities), họ sẽ mua lại toàn bộ số chứng khoán phát hành ra theo mức giá thoả thuận (thƣờng là thấp hơn mức giá công bố) để sau này bán lẻ ra thị trƣờng cho các nhà đầu tƣ khác. Vì các thoả thuận về bảo lãnh chứng khoán thƣờng đƣợc tổ chức riêng giữa các nhà bảo lãnh và nhà phát hành nên hoạt động giao dịch cụ thể tại thị trƣờng này không đƣợc công khai cho mọi ngƣời. Thị trƣờng thứ cấp (Secondary market) Thị trƣờng thứ cấp là thị trƣờng trong đó các chứng khoán đã đƣợc phát hành trên thị trƣờng sơ cấp đƣợc mua đi bán lại, làm thay đổi quyền sở hữu chứng khoán.
Thị trƣờng thứ cấp đƣợc xem nhƣ thị trƣờng bán lẻ các chứng khoán để phân biệt với thị trƣờng sơ cấp là thị trƣờng bán buôn các chứng khoán. Thị trƣờng thứ cấp đảm bảo khả năng chuyển đổi chứng khoán thành tiền, cho phép những ngƣời giữ chứng khoán có thể rút ra khỏi sự đầu tƣ tại thời điểm 56 nào mà họ mong muốn hoặc có thể thực hiện việc di chuyển đầu tƣ từ khu vực này sang khu vực khác.