Giáo trình Xã hội học Đại cương - Nội dung tổng hợp, sưu tầm (2016)

Giáo trình Xã hội học Đại cương từ 2016 cung cấp kiến thức cơ bản về xã hội học, các khái niệm, lý thuyết cổ điển và phương pháp nghiên cứu xã hội hiệu quả.

• Chuyên ngành: Xã hội học
• Đề tài: Xã hội học đại cương
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2016

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình xã hội học đại cương 2016

Giáo trình xã hội học đại cương 2016 là tài liệu học tập quan trọng được biên soạn phục vụ chương trình đào tạo đại học tại Việt Nam. Tài liệu này cung cấp nền tảng kiến thức cơ bản về xã hội học, bao gồm các lý thuyết, khái niệm và phương pháp nghiên cứu xã hội. Giáo trình được xây dựng dựa trên khung chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đảm bảo tính hệ thống và khoa học. Nội dung sách trình bày từ tổng quan đến chuyên sâu, giúp người học tiếp cận dần các vấn đề xã hội phức tạp. Năm 2016 đánh dấu phiên bản cập nhật với nhiều nội dung mới, phản ánh thực tiễn xã hội Việt Nam đương đại. Giáo trình phù hợp cho sinh viên ngành xã hội học, công tác xã hội và các ngành khoa học xã hội nhân văn khác. Đây là nguồn tham khảo đáng tin cậy cho cả giảng viên và người nghiên cứu.

1.1. Bối cảnh ra đời của giáo trình

Giáo trình xã hội học đại cương 2016 ra đời trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Nhu cầu hiểu biết về cấu trúc xã hội, bất bình đẳng và biến đổi xã hội ngày càng cấp thiết. Các trường đại học cần tài liệu chuẩn hóa để đảm bảo chất lượng đào tạo. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ đạo biên soạn giáo trình thống nhất. Đội ngũ tác giả gồm các chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực xã hội học Việt Nam. Giáo trình kế thừa truyền thống nghiên cứu đồng thời cập nhật xu hướng mới.

1.2. Đối tượng và phạm vi sử dụng

Giáo trình phục vụ chủ yếu sinh viên năm nhất, năm hai bậc đại học các ngành xã hội học, công tác xã hội, báo chí, quản lý công. Phạm vi nội dung bao gồm lý thuyết cơ bản, phương pháp luận và ứng dụng thực tiễn. Giảng viên sử dụng giáo trình làm tài liệu chính cho bài giảng. Người nghiên cứu cũng tham khảo để nắm nền tảng lý thuyết. Giáo trình được thiết kế theo tín chỉ, phù hợp đổi mới giáo dục đại học. Mỗi chương đi kèm câu hỏi thảo luận và bài tập thực hành.

II. Phân tích nội dung chính của giáo trình xã hội học

Nội dung giáo trình xã hội học đại cương 2016 được cấu trúc thành nhiều chương logic. Phần đầu giới thiệu đối tượng nghiên cứu, lịch sử hình thành và phát triển xã hội học thế giới. Tiếp theo là các lý thuyết xã hội học cổ điển của Marx, Weber, Durkheim và các học giả hiện đại. Giáo trình phân tích các khái niệm cốt lõi: văn hóa, xã hội hóa, nhóm xã hội, giai cấp, bất bình đẳng. Phương pháp nghiên cứu xã hội học được trình bày chi tiết, bao gồm phỏng vấn, khảo sát, quan sát, phân tích thống kê. Phần cuối đề cập đến các vấn đề xã hội Việt Nam: nghèo đói, di cư, biến đổi gia đình, đô thị hóa. Mỗi chương đều có ví dụ minh họa từ thực tiễn Việt Nam. Cách trình bày logic, từ tổng quát đến cụ thể, giúp sinh viên xây dựng tư duy hệ thống.

2.1. Các lý thuyết xã hội học cơ bản

Giáo trình trình bày ba trường phái lớn: cấu trúc chức năng, xung đột xã hội và tương tượng ký hiệu. Trường phái cấu trúc chức năng của Parsons giải thích xã hội như hệ thống có trật tự. Trường phái xung đột nhấn mạnh bất bình đẳng quyền lực giữa các nhóm. Thuyết tương tượng ký hiệu tập trung vào ý nghĩa trong giao tiếp hàng ngày. Các lý thuyết Marxist về đấu tranh giai cấp cũng được phân tích kỹ. Giáo trình còn giới thiệu thuyết hiện tượng học và dân tộc học phương pháp luận. Mỗi lý thuyết đều kèm theo phê bình và giới hạn.

2.2. Phương pháp nghiên cứu xã hội học

Phương pháp định lượng và định tính đều được giới thiệu chi tiết trong giáo trình. Khảo sát bằng bảng hỏi là phương pháp phổ biến nhất, cho phép thu thập dữ liệu lớn. Phỏng vấn sâu giúp khám phá quan điểm cá nhân một cách chi tiết. Phương pháp quan sát tham dự cho phép nhà nghiên cứu hòa nhập vào cộng đồng nghiên cứu. Phân tích tài liệu thứ cấp sử dụng dữ liệu có sẵn từ thống kê, báo cáo. Giáo trình nhấn mạnh đạo đức nghiên cứu và quy trình lấy mẫu khoa học. Bài tập thực hành giúp sinh viên rèn luyện kỹ năng thiết kế nghiên cứu.

III. Phương pháp học tập giáo trình xã hội học hiệu quả

Học tập giáo trình xã hội học đại cương 2016 đòi hỏi phương pháp phù hợp. Đọc lướt toàn bộ trước khi đi vào chi tiết giúp nắm cấu trúc tổng thể. Ghi chú các khái niệm cốt lõi bằng sơ đồ tư duy tạo liên kết logic giữa các phần. Thảo luận nhóm là phương pháp hiệu quả, giúp đa dạng hóa góc nhìn về cùng vấn đề. Liên hệ lý thuyết với thực tế xã hội xung quanh tăng khả năng ghi nhớ và hiểu sâu. Làm bài tập cuối chương và trả lời câu hỏi thảo luận củng cố kiến thức. Đọc thêm tài liệu tham khảo được giới thiệu trong mỗi chương mở rộng hiểu biết. Ôn tập thường xuyên, không học dồn, giúp kiến thức đi vào dài hạn. Sử dụng flashcard cho các thuật ngữ xã hội học chuyên ngành.

3.1. Kỹ thuật ghi nhớ và tóm tắt nội dung

Phương pháp Cornell ghi chép giúp sinh viên phân loại thông tin chính và phụ. Tóm tắt mỗi chương bằng ngôn ngữ đơn giản sau khi đọc xong. Sử dụng bảng so sánh các lý thuyết xã hội học để phân biệt đặc điểm riêng. Liên tưởng khái niệm mới với tình huống thực tế đời thường dễ nhớ hơn. Viết lại nội dung bằng lời văn của mình thay vì sao chép nguyên văn. Ôn tập theo khoảng cách thời gian, mỗi tuần回顾 lại kiến thức tuần trước. Phương pháp Feynman: giải thích khái niệm cho người khác hiểu để kiểm tra mức độ nắm vững.

3.2. Ứng dụng thực hành trong quá trình học

Thực hiện dự án nghiên cứu nhỏ tại cộng đồng địa phương củng cố lý thuyết. Phỏng vấn người thân, bạn bè về vấn đề xã hội áp dụng phương pháp đã học. Quan sát hiện tượng xã hội hàng ngày và phân tích bằng lăng kính xã hội học. Viết bài phân tích xã hội ngắn, tập hợp luận điểm và dẫn chứng rõ ràng. Tham gia seminar, hội thảo khoa học sinh viên để trao đổi học thuật. Tham khảo các nghiên cứu thực tế được công bố trên tạp chí xã hội học Việt Nam. Kết nối lý thuyết với tin tức thời sự giúp hiểu tính ứng dụng của môn học.

IV. Ứng dụng xã hội học đại cương trong đời sống thực tiễn

Kiến thức xã hội học đại cương có giá trị ứng dụng rộng rãi trong đời sống. Trong quản lý nhà nước, hiểu biết xã hội giúp xây dựng chính sách phù hợp thực tiễn dân chúng. Lĩnh vực truyền thông áp dụng xã hội học để phân tích hành vi khán giả và xu hướng dư luận. Ngành nhân sự sử dụng kiến thức nhóm xã hội, văn hóa tổ chức để quản lý hiệu quả. Công tác xã hội vận dụng lý thuyết để hỗ trợ nhóm yếu thế trong cộng đồng. Giáo viên áp dụng nguyên lý xã hội hóa trong quá trình giáo dục học sinh. Nhà báo sử dụng phương pháp xã hội học để điều tra và phản ánh xã hội chính xác. Doanh nghiệp hiểu hành vi tiêu dùng, phân khúc thị trường thông qua góc nhìn xã hội học. Kiến thức này trang bị tư duy phản biện, khả năng phân tích vấn đề xã hội đa chiều.

4.1. Ứng dụng trong nghiên cứu và hoạch định chính sách

Nhà nghiên cứu xã hội học cung cấp dữ liệu khoa học cho quá trình ra quyết định. Nghiên cứu về nghèo đói, bất bình đẳng giúp chính phủ thiết kế chương trình giảm nghèo hiệu quả. Khảo sát về biến đổi gia đình hỗ trợ xây dựng luật hôn nhân phù hợp. Phân tích di cư giúp quy hoạch đô thị và phân bổ nguồn lực hợp lý. Đánh giá tác động xã hội của dự án phát triển là bước không thể thiếu. Dữ liệu xã hội học còn phục vụ dự báo xu hướng dân số, lao động, giáo dục. Viện nghiên cứu và tổ chức quốc tế thường xuyên sử dụng chuyên gia xã hội học.

4.2. Phát triển kỹ năng mềm qua môn xã hội học

Học xã hội học phát triển kỹ năng tư duy phản biện mạnh mẽ. Khả năng phân tích vấn đề từ nhiều góc nhìn được rèn luyện liên tục. Kỹ năng giao tiếp liên văn hóa trở nên cần thiết trong xã hội đa dạng. Hiểu biết về bất bình đẳng nuôi dưỡng lòng đồng cảm và trách nhiệm xã hội. Kỹ năng thu thập, xử lý thông tin và viết báo cáo được cải thiện rõ rệt. Tư duy hệ thống giúp nhìn nhận mối liên hệ giữa các yếu tố xã hội. Những kỹ năng này có giá trị trong mọi ngành nghề, từ kinh doanh đến y tế. Sinh viên tốt nghiệp xã hội học có lợi thế cạnh tranh trong thị trường lao động hiện đại.

Nội dung chính

Giáo trình Xã hội học đại cương – Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Xã hội học đại cương do tập thể giảng viên Khoa Xã hội học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội biên soạn, được Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội ấn hành. PGS.TS. Nguyễn Thị Kim Hoa – Chủ nhiệm Khoa Xã hội học – đảm nhiệm vai trò viết Lời giới thiệu cùng sự tham gia biên soạn của các giảng viên chuyên trách như PGS. Nguyễn Tuấn Anh, PGS. Trịnh Văn Tùng, PGS. Nguyễn Thị Thu Hà, PGS. Hoàng Thu Hương, TS. Nguyễn Thị Kim Nhung, TS. Mai Thị Kim Thanh, cùng các cán bộ nghiên cứu của Khoa.

Trong chương trình đào tạo bậc cử nhân, Xã hội học đại cương giữ vị trí là môn học nền tảng bắt buộc hoặc tự chọn bắt buộc cho sinh viên các ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn, Công tác xã hội, Báo chí - Truyền thông, Khoa học quản lý, Triết học và Nhân học. Mục tiêu đào tạo của giáo trình hướng đến việc cung cấp hệ thống tri thức cơ bản về đối tượng nghiên cứu, cơ cấu, chức năng của xã hội học; phân tích lịch sử tư tưởng và các dòng lý thuyết cơ bản; trang bị quy trình phương pháp nghiên cứu thực nghiệm; đồng thời rèn luyện cho người học "góc nhìn xã hội học" (the sociological perspective) nhằm lý giải các hiện tượng và mối quan hệ xã hội trong thực tiễn.

Giáo trình có kết cấu gồm 10 chương, vận hành theo trình tự logic chặt chẽ: bắt đầu từ các vấn đề mang tính phương pháp luận (đối tượng, lịch sử, lý thuyết, phương pháp nghiên cứu), sau đó triển khai các chủ đề cốt lõi theo cấp độ phân tích từ vi mô (hành động xã hội, tương tác xã hội) đến trung mô (nhóm xã hội, cấu trúc xã hội, thiết chế xã hội, tổ chức xã hội), và tiến đến cấp độ vĩ mô (phân tầng xã hội, văn hóa, xã hội hóa, biến đổi xã hội). Điểm đặc sắc của giáo trình thể hiện ở việc tích hợp hệ thống lý luận kinh điển phương Tây với các lý thuyết hiện đại, đồng thời chuẩn hóa khung chương trình giảng dạy đại học dựa trên các tài liệu quốc tế cập nhật.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Giáo trình được chia thành 10 chương chuyên đề, trong đó các chương trọng tâm bao gồm:

• Chương 1: Đối tượng, cơ cấu, chức năng của xã hội học (PGS. Nguyễn Tuấn Anh, PGS. Nguyễn Thị Kim Hoa, ThS. Đặng Hoàng Thanh Lan, ThS. Mai Linh): Xác định đối tượng nghiên cứu của xã hội học ở ba cấp độ vi mô, trung mô, vĩ mô; tổng hợp định nghĩa của Hội Xã hội học Hoa Kỳ (ASA) xem xã hội học là ngành nghiên cứu đời sống xã hội cùng nguyên nhân và hệ quả của hành vi con người. Chương này làm rõ 4 chiều cạnh của góc nhìn xã hội học theo John Macionis: nhìn cái chung qua cái riêng, nhìn cái lạ trong cái quen, nhìn lựa chọn cá nhân trong bối cảnh xã hội, và nhìn nhận xã hội trong tình huống bên lề hoặc khủng hoảng.
• Chương 2: Sơ lược lịch sử và lý thuyết xã hội học (PGS. Trịnh Văn Tùng, ThS. Đinh Phương Linh): Trình bày các tiền đề kinh tế - xã hội, khoa học và tư tưởng (phong trào Khai Sáng, Cách mạng Pháp 1789). Giới thiệu đóng góp của các tác giả kinh điển (Auguste Comte, Herbert Spencer, Karl Marx, Emile Durkheim, Max Weber) và hệ thống hóa 4 dòng lý thuyết: Cấu trúc - chức năng, Hành động xã hội, Xung đột xã hội, và Tương tác - biểu trưng (với các tiếp cận mở rộng từ Pierre Bourdieu và Erving Goffman).
• Chương 3: Phương pháp nghiên cứu xã hội học (ThS. Bùi Quỳnh Như, TS. Nguyễn Thị Kim Nhung): Khái quát tiến trình 5 bước thực hiện một nghiên cứu xã hội học cụ thể; phân tích kỹ thuật thu thập thông tin định lượng (điều tra bằng bảng hỏi) và định tính (phân tích tài liệu, phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm tập trung); quy định các tiêu chuẩn về đạo đức nghiên cứu.
• Chương 4: Hành động xã hội, tương tác xã hội, quan hệ xã hội (PGS. Nguyễn Thị Thu Hà, PGS. Hoàng Thu Hương, Đào Thúy Hằng): Phân biệt hành động xã hội với hành vi bản năng; phân loại hành động xã hội theo Max Weber; phân tích các mô hình tương tác xã hội và tính chất của quan hệ xã hội.
• Chương 5: Cấu trúc xã hội và một số thuật ngữ liên quan (PGS. Trịnh Văn Tùng, ThS. Nguyễn Thị Lan, ThS. Đặng Hoàng Thanh Lan): Cung cấp các khái niệm công cụ như vị trí, vị thế, vai trò xã hội; thiết chế xã hội; tổ chức xã hội; mạng lưới xã hội và giai tầng xã hội.
• Chương 6: Quyền lực, bất bình đẳng, phân tầng xã hội, di động xã hội (PGS. Nguyễn Tuấn Anh, ThS. Trần Xuân Hồng): Định nghĩa và phân tích các trường phái tiếp cận về nguồn gốc quyền lực, cấu trúc bất bình đẳng, các hệ thống phân tầng xã hội đóng/mở và các hình thức di động xã hội (di động thế hệ, di động nội thế hệ, di động dọc, di động ngang).
• Chương 7: Lệch chuẩn, tuân thủ và kiểm soát xã hội (TS. Nguyễn Thị Như Trang, PGS. Nguyễn Thị Vân Hạnh): Định nghĩa lệch chuẩn, chức năng tích cực/tiêu cực của lệch chuẩn; phân biệt lệch chuẩn và tội phạm; cơ chế kiểm soát xã hội chính thức và phi chính thức.
• Chương 8, 9 và 10: Nghiên cứu sâu về Văn hóa (thành tố, chức năng), Xã hội hóa (các giai đoạn theo Sigmund Freud, Eric Erikson, G.H. Mead, Andreeva; môi trường gia đình, nhà trường, truyền thông đại chúng, mạng xã hội) và Biến đổi xã hội (khái niệm, nguyên nhân và đặc điểm).

Progression logic (logic tiến triển) của giáo trình dẫn dắt người học từ việc định hình nhận thức luận và phương pháp thu thập dữ liệu khoa học, đến việc bóc tách các đơn vị hành vi vi mô của cá nhân, từ đó liên kết thành các cấu trúc, thiết chế trung mô, và cuối cùng phân tích sự vận động, kiểm soát và biến đổi ở cấp độ vĩ mô toàn thể.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình cung cấp một hệ thống lý thuyết và nguyên lý khoa học nền tảng:

• Chủ thuyết thực chứng (Positivism): Bắt nguồn từ Auguste Comte với "quy luật ba giai đoạn" (thần học, siêu hình, thực chứng), coi đời sống xã hội vận hành theo các quy luật tự nhiên có thể quan sát, đo lường và kiểm chứng thực nghiệm.
• Thuyết cấu trúc - chức năng: Tiếp thu luận điểm của Emile Durkheim về "sự kiện xã hội" (social facts) như những thực thể khách quan tồn tại bên ngoài và áp đặt lên cá nhân; kết hợp quan điểm xem xã hội như một hệ thống cân bằng, ổn định với các bộ phận đảm nhận chức năng chuyên biệt.
• Thuyết hành động xã hội và Loại hình lý tưởng (Ideal types): Dựa trên hệ thống của Max Weber, xác định đối tượng xã hội học là hành động có ý nghĩa chủ quan hướng tới người khác; phân loại thành 4 kiểu hành động: duy lý công cụ (means-ends rational), duy lý giá trị (value-rational), truyền thống (traditional) và cảm xúc (affectual).
• Thuyết xung đột: Bắt nguồn từ học thuyết đấu tranh giai cấp của Karl Marx, mở rộng qua các quan điểm của Ralf Dahrendorf (xung đột quyền lợi, giá trị, công cụ), Alain Touraine (xung đột trong việc thiết lập quy tắc ứng xử), Georg Simmel và Trường phái Frankfurt (lý thuyết phê phán xã hội).
• Thuyết tương tác biểu trưng và lý thuyết tương tác đương đại: Xây dựng từ G.H. Mead, Charles Cooley, Herbert Blumer với mô hình Kích thích -> Diễn giải ý nghĩa -> Phản ứng. Bổ sung tiểu dòng tương tác giữa cấu trúc và cá nhân của Pierre Bourdieu qua hai khái niệm then chốt là "trường" (champ) và "habitus", cùng nghiên cứu về "tương tác mặt đối mặt" của Erving Goffman.

Kỹ năng phát triển

Thông qua nội dung học tập, giáo trình hướng đến hình thành ba nhóm kỹ năng cơ bản:

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Thiết kế công cụ nghiên cứu xã hội học (bảng câu hỏi khảo sát, khung hướng dẫn phỏng vấn sâu, biên bản thảo luận nhóm); kỹ thuật chọn mẫu xác suất và phi xác suất; quy trình thu thập, xử lý, mã hóa và phân tích dữ liệu định lượng cũng như định tính; tuân thủ các nguyên tắc đạo đức nghiên cứu.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Vận dụng tư duy xã hội học để nhận diện bản chất hiện tượng xã hội đằng sau các hành vi thường nhật; phân tích mối quan hệ biện chứng giữa lựa chọn của cá nhân và bối cảnh cấu trúc xã hội; sử dụng các khung lý thuyết đối lập (chức năng luận, xung đột luận, tương tác luận) để mổ xẻ đa chiều một vấn đề xã hội.
• Năng lực thực hành (Practical competencies): Đánh giá và phân tích tác động của các chính sách kinh tế - xã hội; nhận diện các chiều cạnh phân tầng và di động xã hội phục vụ công tác quản lý; ứng dụng tri thức về tổ chức và thiết chế vào quản trị nhân sự, nghiên cứu thị trường, tư vấn giải quyết xung đột và thực hiện công tác xã hội tại cộng đồng.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hướng phương pháp sư phạm kết hợp giữa thuyết giảng lý thuyết hàn lâm và rèn luyện năng lực nghiên cứu thực chứng. Nội dung bài giảng được thiết kế theo hướng đặt vấn đề, so sánh và đối chiếu các trường phái lý luận (như đối lập phương pháp luận khách quan của Durkheim và phương pháp luận chủ quan của Weber), buộc người học phải tư duy phản biện thay vì ghi nhớ thụ động.

Về hệ thống bài tập và nghiên cứu tình huống (case studies), giáo trình lồng ghép các ví dụ cụ thể để minh họa lý thuyết:

• Phân tích mối quan hệ giữa hành vi cá nhân và bối cảnh xã hội thông qua số liệu tỷ lệ sinh con trung bình của phụ nữ ở các quốc gia khác nhau (Ấn Độ 3 con, Yemen 6 con, Niger 7 con).
• Ứng dụng lý thuyết hành động của Weber để phân tích động cơ ngồi học của sinh viên trong giảng đường.
• Phân tích cấu trúc mạng lưới xã hội và vị thế xã hội thông qua khái niệm "trường" và "habitus" của Pierre Bourdieu gắn với bối cảnh xã hội Việt Nam.

Hệ thống câu hỏi ôn tập cuối mỗi chương đòi hỏi người học vận dụng kiến thức lý thuyết vào các bài tập thực hành cụ thể: chứng minh sự cần thiết phải tiếp cận đối tượng xã hội học ở cả ba cấp độ vi mô, trung mô, vĩ mô; so sánh các dòng lý thuyết; phân tích chức năng của kiểm soát xã hội; và xây dựng thiết kế nghiên cứu cho một đề tài thực nghiệm.

Về phương pháp đánh giá (assessment methods), giáo trình hỗ trợ đa dạng hóa hình thức kiểm tra: đánh giá nhận thức lý thuyết qua bài thi tự luận hoặc trắc nghiệm; đánh giá năng lực phân tích thông qua bài tập nhóm về nghiên cứu tình huống; đánh giá kỹ năng thực hành qua báo cáo đề cương nghiên cứu xã hội học thực nghiệm.

Đối với hoạt động tự học (self-study), người học được khuyến nghị tuân thủ quy trình chuẩn: đọc mục tiêu học tập ở đầu chương để xác định chuẩn đầu ra -> nghiên cứu chi tiết nội dung văn bản -> đối chiếu với phần "Điểm lại những nội dung chính" ở cuối chương -> tự trả lời các câu hỏi ôn tập -> tra cứu mở rộng danh mục tài liệu trích dẫn tiếng Việt và tiếng Anh đi kèm.

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình ghi nhận những điểm cập nhật quan trọng so với các tài liệu giảng dạy xã hội học truyền thống trước đây:

• Tích hợp hệ thống học thuật quốc tế đương đại: Nhóm tác giả tham chiếu trực tiếp các giáo trình và công trình nghiên cứu chuẩn mực quốc tế của Anthony Giddens (Sociology, 2009), John Macionis (Sociology, 2008), James Fulcher & John Scott (Sociology, 2011), Laurence A. Basirico & J. Ross Eshleman (Introduction to Sociology, 2012), David Popenoe (1986), George Ritzer (2003, 2008). Điều này giúp tri thức trong giáo trình tương thích với mặt bằng đào tạo xã hội học trên thế giới.
• Mở rộng khung lý thuyết thế kỷ XX - XXI: Bên cạnh các học thuyết cổ điển thế kỷ XIX, giáo trình bổ sung các trào lưu lý thuyết hiện đại mang tính bước ngoặt. Nổi bật là việc đưa vào lý thuyết "trường" và "habitus" của Pierre Bourdieu – giải pháp phương pháp luận biện chứng kết nối giữa cấu trúc khách quan và hành động chủ quan; thuyết trật tự tương tác mặt đối mặt của Erving Goffman; lý thuyết phê phán của Trường phái Frankfurt (Herbert Marcuse, Jürgen Habermas).
• Cập nhật các vấn đề xã hội hiện đại: Nội dung giáo trình tích hợp các chiều kích biến đổi xã hội đương đại như vai trò của truyền thông đại chúng và mạng xã hội trong quá trình xã hội hóa (Chương 9); các vấn đề bất bình đẳng, phân tầng xã hội trong nền kinh tế thị trường (Chương 6); tác động của đô thị hóa và hiện đại hóa đối với cấu trúc gia đình và chuẩn mực văn hóa (Chương 8, 10).
• Định hướng ứng dụng nghề nghiệp cụ thể: Giáo trình dành hẳn một phần trong Chương 1 để phân tích mối liên hệ giữa tri thức xã hội học và 5 nhóm cơ hội nghề nghiệp thực tế: (1) Nghiên cứu và giảng dạy tại các trường đại học, viện nghiên cứu; (2) Cơ quan quản lý nhà nước (hoạch định chính sách dân số, xóa đói giảm nghèo, quy hoạch phát triển); (3) Doanh nghiệp (tư vấn quản trị, quan hệ công chúng, nghiên cứu thị trường, dự báo xu hướng tiêu dùng); (4) Tổ chức phi lợi nhuận (tư vấn hôn nhân, gia đình, bảo vệ quyền trẻ em); (5) Dịch vụ công và công tác cộng đồng.

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Giáo trình phục vụ trực tiếp sinh viên năm thứ nhất và năm thứ hai chuyên ngành Xã hội học và Công tác xã hội. Đồng thời, đây là tài liệu học tập chuẩn mực cho sinh viên các khối ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn (Báo chí, Truyền thông, Quốc tế học, Khoa học quản lý, Chính trị học, Luật học, Triết học, Nhân học).
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành khối kiến thức phổ thông về lịch sử, giáo dục công dân hoặc khối kiến thức đại cương về Triết học Mác - Lênin; có kỹ năng đọc hiểu văn bản học thuật và năng lực tư duy logic cơ bản.
• Giảng viên đại học: Tài liệu là khung tham chiếu chuẩn để giảng viên biên soạn đề cương chi tiết môn học, thiết kế bài giảng lý thuyết, xây dựng hệ thống chủ đề seminar, ngân hàng câu hỏi thi kết thúc học phần và hướng dẫn sinh viên làm đề cương nghiên cứu khoa học.
• Học viên sau đại học và người tự học: Phù hợp cho học viên cao học, nghiên cứu sinh các ngành khoa học xã hội cần hệ thống hóa các trường phái lý thuyết nền tảng; cung cấp cơ sở phương pháp luận cho cán bộ nghiên cứu tại các viện chiến lược, chuyên viên điều tra xã hội học và các nhà hoạch định chính sách xã hội.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào? Giáo trình được biên soạn chuẩn hóa cho sinh viên đại học khối ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn, đặc biệt là ngành Xã hội học và Công tác xã hội. Sách cũng đáp ứng nhu cầu nghiên cứu lý luận của học viên sau đại học và cán bộ làm việc trong lĩnh vực chính sách, nghiên cứu thị trường.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận giáo trình? Người học cần nắm được kiến thức cơ bản về lịch sử thế giới, triết học đại cương và tư duy logic hình thức. Khả năng đọc hiểu các thuật ngữ khoa học xã hội sẽ giúp tiếp cận nhanh các khái niệm chuyên ngành như vị thế, thiết chế, cấu trúc vô thức, habitus.

3. Điểm khác biệt học thuật của giáo trình này so với các giáo trình khác là gì? Giáo trình thiết lập sự cân bằng giữa 3 cấp độ phân tích (vi mô, trung mô, vĩ mô); trình bày toàn diện 4 dòng lý thuyết lớn với sự góp mặt của các tác giả hiện đại như Bourdieu, Goffman; đồng thời kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết xã hội học và hướng dẫn phương pháp nghiên cứu thực nghiệm cụ thể (định tính và định lượng).

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao nhất? Người học nên bám sát mục tiêu học tập ở đầu mỗi chương, nghiên cứu kỹ các định nghĩa khái niệm, đọc phần tổng kết "Điểm lại những nội dung chính", và tự trả lời toàn bộ các câu hỏi ôn tập cuối chương bằng cách lấy các ví dụ thực tế chứng minh.

5. Giáo trình có tài liệu tham khảo và trích dẫn bổ trợ nào? Cuối mỗi chương đều cung cấp danh mục tài liệu trích dẫn chi tiết gồm các giáo trình và công trình chuyên khảo của các tác giả uy tín quốc tế (Anthony Giddens, John Macionis, George Ritzer, James Fulcher, John Scott) và các công trình nghiên cứu xã hội học trong nước (Phạm Tất Dong, Lê Ngọc Hùng, Trịnh Văn Tùng).

Kết luận

Giáo trình Xã hội học đại cương của Khoa Xã hội học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) cung cấp một khung tri thức học thuật chuẩn tắc, bao quát toàn diện lịch sử hình thành, các trường phái lý thuyết nền tảng, công cụ phương pháp luận thực nghiệm và các chủ đề phân tích cấu trúc - biến đổi xã hội.

Lộ trình học tập khuyến nghị cho người học là tiếp cận tuần tự theo kết cấu 10 chương: bắt đầu từ việc xác lập đối tượng, góc nhìn và chức năng khoa học (Chương 1); nắm vững lịch sử tư tưởng và 4 dòng lý thuyết cơ bản (Chương 2); làm chủ quy trình nghiên cứu thực nghiệm (Chương 3); sau đó vận dụng phân tích các cấp độ đời sống xã hội từ vi mô đến vĩ mô (Chương 4 đến Chương 10).

Để mở rộng tri thức, người học nên đọc thêm các tác phẩm nguyên bản của các tác giả kinh điển (Auguste Comte, Karl Marx, Emile Durkheim, Max Weber) và tra cứu các ấn phẩm chuyên khảo đương đại được trích dẫn trong danh mục tài liệu của giáo trình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. ĐỐI TƯỢNG, CƠ CẤU, CHỨC NĂNG CỦA XÃ HỘI HỌC EC hội không chi van dụng kết quả của nghiên cứu từ các ngành khoa học khác, công tác xã hội cũng triển khai những nghiên cứu và phát triển các kỹ năng để giải quyết những vấn để của cá nhân, những vấn để của nhóm. Như vậy, xã hội học và công tác xã hội có những mối quan tâm chung nhưng xã hội học không đồng nhất với công tác xã hội. Thêm nữa, cũng cẩn lưu ý rằng công tác xã hội không chi đơn thuần vận dựng kết quả nghiên cứu của xã hội học.

_ Xãhội học và lựa chọn, phát triển nghề nghiệp Nhìn một cách tổng thể, những người có bằng đại học chuyên ngành xã hội học hay những người chỉ học một hoặc một số khóa học về xã hội học đểu có thể vận dưng trí thức xã hội học trong nhiểu bối cảnh với những cách thức khác nhau. Đối với bản thân mỗi cá nhân, kiến thức xã hội học giúp các cá nhân hiểu hơn về mình về cuộc sống của cá nhân mình và về đời sống xã hội, kiến thức xã hội học cũng giúp cá nhân có những quyết định tốt hơn trong cuộc sống hàng ngày (Popenoe 1986: 20). Những người được đào tạo xã hội học còn có cơ hội lựa chọn nghề nghiệp và phát triển nghề nghiệp của mình trong nhiều lĩnh vực khác nhau, cụ thể như sau: Trước hết là công việc giảng dạy và nghiên cứu xã hội học. Rất nhiều trường đại học, viện nghiên cứu nơi những người tốt nghiệp ngành xã hội học có thể giảng dạy và nghiên cứu.

David D Brinkerhoff, Lynn K White, va Suzanne T Ortega (1999: 27) nhấn mạnh rằng ở các trường đại học, những người giảng dạy và nghiên cứu xã hội học không chỉ nghiên cứu để phát triển tri thức xã hội học thuẩn túy mà còn nghiên cứu phục vụ quá trình xây dựng và thực thi chính sách. | | | GIÁO TRÌNH XÃ HỘI HỌC ĐẠI CƯƠNG Thứ hai, những người được đào tạo xã hội học có thể làm việc trong các cơ quan nhà nước. David D Brinkerhoff, Lynn K White, và Suzanne T Ortega (1999: 28) chỉ rõ trong các cơ quan nhà nước, những người làm xã hội học có thể đảm nhiệm nhiều công việc khác nhau như thiết kế, xây đựng chính sách và đánh giá chính sách của nhiểu lĩnh vực. Họ cũng có thể nghiên cứu các xu hướng biến đổi dân số để làm cơ sở cho việc xây dựng các công trình công cộng.

Những người làm xã hội học cũng có thể đảm nhiệm công việc xây dựng các chương trình và kế hoạch xóa đói giảm nghèo, hay phòng chống dịch bệnh, hay chính sách/chương trình nâng cao năng lực cho lực lượng quân đội. Thứ ba, những người được đào tạo xã hội học có thể làm việc trong các doanh nghiệp. David D Brinkerhoff, Lynn K White, và Suzanne T Ortega (1999: 28) nhận định rằng trong các doanh nghiệp, những người có chuyên môn xã hội học có thể đảm nhận các công việc liên quan đến tư vấn quản lý, quan hệ khách hàng, quản trị nội bộ doanh nghiệp, quảng bá sản phẩm, nghiên cứu thị trường. Chẳng hạn, qua việc tìm hiểu các xu hướng biến đổi gia đình, người có kiến thức xã hội học làm việc cho doanh nghiệp có thể dự đoán nhu cầu đối với một loại hàng hóa, dịch vụ nhất định.

Thứ tư, những người được trang bị trí thức xã hội học có thể làm việc trong các tổ chức phi lợi nhuận. Các tổ chức phi lợi nhuận mà những người có chuyên môn xã hội học làm việc có phạm vi rất rộng, từ các bệnh viện cho đến các tổ chức xã hội tự nguyện. Chẳng hạn, những người làm xã hội học có thể đảm nhiệm công tác tư vấn về hôn nhân, gia đình, hay chiến lược phòng tránh trẻ vị thành niên mang thai (Brinkerhoff, White, và Ortega 1999: 28). ĐỐI TƯỢNG, C0 (ẤU, CHỨC NĂNG CŨA XÃ HỘI HỌC Thứ năm, những người có chuyên môn xã hội học có thể làm việc trong lĩnh vực dịch vụ công.

Trong lĩnh vực này, người được đào tạo xã hội học có thể phụ vụ trong nhiểu tổ chức khác nhau mà những tổ chức này hướng đến nâng cao cuộc sống cộng đổng qua việc tạo ra những biến đổi xã hội. David D Brinkerhoff, Lynn K White, va Suzanne T Ortega (1999: 30) nêu một ví dụ điển hình trong lĩnh vực này là nhà xã hội học Thụy Điển Alva Myrdal được nhận giải Nobel Hòa bình năm 1982 cho những nỗ lực của bà trong việc nâng cao nhận thức về mối hiểm họa của việc vũ trang hạt nhân. Hoặc là ví dụ khác về nhà xã hội học Claire Gibert với việc công bố những tác động trái chiểu của ô nhiễm. Như vậy, có thể nói rằng những người học xã hội học có con đường nghề nghiệp rộng mở.

Được trang bị kiến thức xã hội học là một cơ sở quan trọng để phát triển nghề nghiệp của mỗi cá nhân. Những nghề nghiệp mà các cá nhân được đào tạo xã hội học có thể lựa chọn trải rộng từ nghiên cứu và giảng dạy xã hội học đến đảm nhiệm các công việc khác nhau ở trong cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức phi lợi luận, hay lĩnh vực dịch vụ công. Điểm lại những nội dung chính e Chúng ta cẩn tiếp cận đối tượng nghiên cứu của xã hội ở cả cấp độ ui mô lẫn cấp độ trung trô oà ơi mô. Với quan riệm như thế và dựa vào các phát biểu của Basirico, Cashion, Eshleman, Giddens và nhất là phát biểu của Hội Xã hội học Hoa Kỳ về đối tượng nghiên cứu của xã hội học như đã để cập đến ở trên, chúng ta có thể đi đến nhận định: Đối tượng ishiên cứu của xã hội học là đời sống xã hội 0à nguyên nhân cũng như hệ quả của hành 0i con người.

GIÁO TRÌNH XÃ HỘI HỌC ĐẠI CƯƠNG s Góc nhìn xã hội học được phản ánh qua các chiểu cạnh: nhìn cái chưng thông qua cái riêng, nhìn cái lạ trong cái quen, nhìn lựa chọn cá nhân trong bối cảnh xã hội, nhìn xã hội khi cá nhân ở trong tình huống bên lề xã hội va trong tình huống khủng hoảng xã hội. s Chức năng của xã hội học được thể hiện trên nhiều phương diện. Trước hết, xã hội học mang lại sự thấu hiểu về khác biệt văn hóa và điểu này giúp chúng ta có cái nhìn đa chiểu về thế giới. Thứ hai, xã hội học góp phần vào quá trình xây dựng chính sách và đánh giá chính sách.

Thứ ba, xã hội học giúp nâng cao nhận thức của các nhóm xã hội và từ đó các nhóm xã hội có thể đưa ra những hành động thực tiễn để mang lại đổi mới hữu ích cho cuộc sống. Thứ , xã hội học hữu ích đối với sự phát triển của cá nhân qua việc giúp cá nhân hiểu được thực chất, bản chất của các vấn để, sự kiện, hiện tượng, quá trình xã hội. Thứ răm, trì thức xã hội còn là nển tảng quan trọng để phát triển nghề nghiệp của các cá nhân trong nhiều lĩnh vực khác nhau. se Tùy vào tiêu chí được xem xét, các nhà xã hội học thường để cập đến xã hội học vĩ mô và xã hội học vi mô; xã hội học đại cương và xã hội học chuyên ngành; xã hội học lý thuyết, xã hội học thực nghiệm, xã hội học ứng dụng.

s Xã hội học có mối quan hệ gần gũi với nhiều ngành khoa học như triết học, kinh tế học, nhân học, tâm lý học, địa lý, chính trị học, sử học, và công tác xã hội. e Tri thức xã hội học là cơ sở quan trọng để cá nhân lựa chọn và phát triển nghề nghiệp của mình trong nhiều lĩnh vực khác nhau từ nghiên cứu và giảng dạy xã hội học đến đảm nhiệm các công việc đa dạng trong cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức phi lợi luận, hay lĩnh vực địch vụ công. ĐỐI TƯỢNG, CƠ CẤU, CHỨC NĂNG CỦA XÃ HỘI HỌC (âu hỏi ôn tập 1. Anh/chị hãy luận giải tại sao lại cẩn bàn đến đối tượng nghiên cứu của xã hội học ở cấp độ vi mô, lẫn cấp độ trung mô và vĩ mô? Anh/chị hãy phân tích ví dụ cụ thể để làm rõ góc nhìn xã hội học? Anh/chị hãy phân tích ví dụ cụ thể để làm rõ chức năng của xã hội học? Anh/chị hãy phân tích ví dụ cụ thể để phân biệt xã hội học vi mô và xã hội học vĩ mô? Anh/chị hãy phân tích ví dụ cụ thể để làm rõ mối quan hệ giữa xã hội học với một ngành khoa học gần gũi với xã hội học? GIAO TRINH XA HOI HQC ĐẠI CƯƠNG Tài liệu trích dẫn Basirico, Laurence A.

Cashion, and J Ross. Introduction to Sociology: BTV Publishing. Brinkerhoff, David D, Lynn K White, and Suzanne T Ortega. Essentials of Sociology.

Belmont, CA: Wadsworth Publishing Company. Fulcher, James and John Scott. Oxford: Oxford University Press. Cambridge: Polity Press.

New Jersey: Prentice Hall. Phạm Tất Dong, Lê Ngọc Hùng (đồng chủ biên). Hà Nội: Nhà Xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội. Contemporary Sociological Theory and its Classical Roots.

New Jersey: Prentice-Hall. Scott, John and Gordon Marshall. Dictionary of Sociology. Oxford: Oxford University Press.com Tổng hợp & Suu tam Chuong 2 5Ø LƯỢC LỊCH SỬ VÀ LÝ THUYẾT XÃ HỘI HỌC Trịnh Văn Tùng & Đỉnh Phương Linh Mục tiêu học tập: e Tiến trình tư tưởng hình thành tư duy xã hội học oới tư cách là Tmột khoa học; ø Các điều kiện tiển đề hình thành khoa học xã hội học, một khoa học trung tâm trons các khoa học xã hội hiện đại, ø Đóng sóp của các nhà xã hội học kinh điển uào sự hình thành tà phát triển nhận thức của khoa học xã hội học; e Những lập luận oà quan điểm chính của ba dòng lý thuyết gôm: (1) Lý thuyết cấu trúc — chức năng; (2) Lý thuyết hành động uà (3) Ly thuyết xung đột; (4) Lý thuyết tương tác — biểu trưng.

Lượcsử tư tưởng xã hội học Để hiểu gốc gác về các nghiên cứu xã hội, ta phải trở về thời cổ đại khi mà những ý tưởng ban đầu về bản chất xã hội đã được thể hiện trong những trước tác của các nhà tư tưởng lỗi lạc như Platon (427-347 trước Công nguyên) và Aristote (384- 322 trước Công nguyên). Tác giả thứ nhất nhìn nhận rằng sự GIÁO TRÌNH XÃ HỘI HỌC ĐẠI CƯƠNG hài hòa của tâm hổn phản ánh sự cân bằng của xã hội. Tác phẩm Nổi cộng hòa của ông đã mô tả mô hình thành thị lý tưởng, sử dụng triết học để lý giải những vấn để xã hội và tìm cách cứu chữa xã hội.