Chương 1 cung cấp cho người học một số kiến thức cơ bản về Xã hội học như: khái quát lịch sử hình thành và phát triển Xã hội học, đối tượng, phương pháp của Xã hội học, phân loại Xã hội học … tạo điều kiện cho sinh viên có kiến thức nền tảng trước khi tiếp xúc, nghiên cứu các môn học chuyên ngành, đồng thời có thể thực hành nghề nghiệp sau khi ra trường. Mục tiêu: - Kiến thức: + Trình bày được lịch sử hình thành và phát triển của ngành Xã hội học. + Phân tích được đối tượng, phương pháp của ngành Xã hội học, có thể phân loại Xã hội học. - Kỹ năng: + Người học có kỹ năng nghiên cứu tài liệu, kỹ năng tự học, làm việc nhóm.
+ Hình thành cho người học kỹ năng phân loại Xã hội học - Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: + Rèn luyện khả năng nghiêm túc, độc lập, sáng tạo trong nghiên cứu khoa học. + Hình thành sự say mê, hứng thú trong quá trình học tập, nghiên cứu Xã hội học; Nội dung chính: 1. Khái quát lịch sử hình thành và phát triển Xã hội học 1. Sự ra đời Xã hội học 1.
Định nghĩa Xã hội học Về thuật ngữ: Xã hội học (Sociology) có gốc ghép từ chữ La tinh socius hay societas có nghĩa là xã hội, với chữ Hi lạp ology hay logos có nghĩa là học thuyết hay nghiên cứu. Như vậy Xã hội học được hiểu là học thuyết về xã hội hay nghiên cứu về xã hội. Về mặt lịch sử: August Comte - người Pháp là người đầu tiên đưa ra thuật ngữ Xã hội học vào năm 1838. Ông chủ trương áp dụng mô hình phương pháp luận của khoa học tự nhiên và chủ nghĩa thực chứng vào nghiên cứu các qui luật của sự biến đổi xã hội Từ khi xuất hiện đến nay Xã hội học trải qua nhiều giai đoạn phát triển ở nhiều quốc gia khác nhau và có nhiều định nghĩa khác nhau về Xã hội học.
Các định nghĩa này có thể khái quát thành ba xu hướng như sau: 9 - Định nghĩa Xã hội học là khoa học về hệ thống xã hội Ví dụ định nghĩa Xã hội học của V. Đôbơrianốp (Viện Xã hội học Liên xô): "Xã hội học Mác - Lênin là khoa học nghiên cứu những quá trình và hiện tượng xã hội xét theo quan điểm tác động lẫn nhau một cách có qui luật giữa các lĩnh vực hoặc các mặt cơ bản của xã hội". (1) Xu hướng này bị phê phán là chỉ tập trung vào cái xã hội mà quên mất con người, chỉ tập trung vào cái khái quát mà quên cái cụ thể, nhấn mạnh cái toàn bộ bỏ qua cái bộ phận. tương tự như người ta chỉ "thấy rừng mà không thấy cây".
- Định nghĩa Xã hội học là khoa học nghiên cứu về hành động xã hội Ví dụ định nghĩa Xã hội học của J.Phichtơ (Loyola Univeristy-Mỹ): "Xã hội học là công cuộc nghiên cứu một cách khoa học những con người trong mối tương quan với những người khác". Xu hướng này cũng bị phê phán là quá nhấn mạnh đến con người mà quên cái xã hội, tập trung vào cái cụ thể mà quên cái khái quát, chỉ chú ý đến cái bộ phận mà bỏ qua cái tổng thể. tương tự như người ta chỉ "thấy cây mà không thấy rừng". - Khuynh hướng kết hợp định nghĩa Xã hội học như là khoa học về hệ thống xã hội và về hành động xã hội Ví dụ định nghĩa Xã hội học của V.
Jađốp (Viện hàn lâm Khoa học xã hội Liên Xô): "Xã hội học là khoa học về sự hình thành, phát triển và sự vận hành của các cộng đồng xã hội, các tổ chức và các quá trình xã hội với tư cách là các hình thức tồn tại của chúng, là khoa học về các quan hệ xã hội với tính cách là các cơ chế liên hệ và tác động qua lại giữa các cộng đồng, giữa các cá nhân và các cộng đồng, là khoa học về tính qui luật của các hành động xã hội và các hành vi của chúng". Hay định nghĩa của Trần Thị Kim Xuyến: "Xã hội học là khoa học về qui luật phát triển của các hệ thống xã hội có tính chất tổng thể (toàn xã hội) cũng như bộ phận. Xã hội học nghiên cứu mối quan hệ qua lại giữa các hiện tượng xã hội khác nhau và nghiên cứu những qui luật phổ biến trong hành động xã hội của con người". Đây là xu hướng định nghĩa Xã hội học được nhiều người tán đồng.
Tuy nhiên nó cũng bị phê phán là như vậy thì Xã hội học là một môn khoa học có đối tượng nghiên cứu không rõ ràng và quá rộng. Trên thực tế, đặc điểm khách thể nghiên cứu của Xã hội học chứa đựng nhiều cặp phạm trù có tính chất "nước đôi" : con người - xã hội, vi mô - vĩ mô, khái quát - cụ thể, chất - lượng.Điều này gây khó khăn cho những người bắt đầu tìm hiểu và nghiên cứu Xã hội học nhưng cũng chính nó tạo nên sự lý thú của môn khoa học này. Trên cơ sở phân tích các định nghĩa khác nhau về Xã hội học, chúng ta có thể đưa ra định nghĩa chung nhất về Xã hội học như sau: Xã hội học là khoa học 10 nghiên cứu qui luật của sự nảy sinh, biến đổi và phát triển mối quan hệ giữa con người và xã hội. Sự ra đời của Xã hội học trên thế giới Xã hội học bắt nguồn từ các nghiên cứu của các nhà triết học như Plato (427 - 347 TCN.), và Khổng Tử (551 - 479 TCN.
Trước thế kỷ XVIII, Xã hội học chưa tồn tại như một môn khoa học độc lập mà bị hòa tan vào trong các khoa học khác như nhân chủng học, dân tộc học, tâm lý học và đặc biệt là triết học - môn khoa học của các khoa học. Bắt đầu từ thế kỷ XVIII, đời sống xã hội ở các nước Châu Âu ngày càng trở nên hết sức phức tạp. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất bắt đầu từ khoảng năm 1750 làm thay đổi cơ bản các điều kiện kinh tế - xã hội. Về mặt kinh tế, nền kinh tế đơn giản, quy mô nhỏ, dựa chủ yếu vào lao động chân tay được thay thế bằng công nghiệp và chế tạo máy móc trên quy mô lớn.
Về mặt xã hội, đó là sự xuất hiện những mâu thuẫn giai cấp (cụ thể là giữa giai cấp vô sản và tư sản), mâu thuẫn dân tộc, mâu thuẫn tôn giáo căng thẳng, các quan hệ xã hội ngày càng thêm đa dạng và phức tạp. Xã hội rơi vào trạng thái biến động không ngừng: chiến tranh, khủng hoảng kinh tế, xung đột chính trị, suy thoái đạo đức, phân hoá giàu nghèo, bùng nổ dân số, tan rã hàng loạt các thiết chế cổ truyền,.Trước tình hình như thế, xã hội nảy sinh một yêu cầu cấp thiết là cần phải có một ngành khoa học nào đó đóng vai trò tương tự như một bác sĩ luôn luôn theo dõi cơ thể sống - xã hội tiến tới giải phẫu các mặt, dự báo khuynh hướng phát triển của xã hội, và chỉ ra những giải pháp có tính khả thi. Ngành khoa học mới “Xã hội học” đã được ra đời trong bối cảnh và tình hình như thế. Thuật ngữ “Xã hội học” được đưa ra lần đầu tiên bởi học giả người Pháp tên là Emmanuel Joseph Sieyès (1748–1836) từ chữ Latinh Socius (xã hội, kết hợp, liên kết) và chữ Hy Lạp logia (logy hoặc logos) (nghiên cứu về).
Vào năm 1838, Auguste Comte (1798-1857) đã đưa ra định nghĩa cho từ Xã hội học và từ đó ông được xem là người đầu tiên khởi xướng ra môn Xã hội học, ông được coi là ông tổ của môn học này. Comte hy vọng thống nhất tất cả các khoa học dưới Xã hội học, ông tin rằng Xã hội học nắm giữ tiềm năng cải thiện xã hội và hướng dẫn hoạt động con người, bao gồm tất cả các khoa học khác. (2) Ngay sau khi được ra đời, nhiều công trình nghiên cứu, tài liệu về Xã hội học đã được công bố, nhiều khóa học chính thức được tổ chức thu hút sự chú ý của công chúng. Quyển sách đầu tiên với thuật ngữ Xã hội học trong tựa đề được viết vào giữa thế kỷ 19 bởi triết gia người Anh tên là Herbert Spencer.
Một khóa học có tên “Xã hội học” ở Mỹ được giảng dạy lần đầu tiên năm 1875 bởi William Graham Summer, trình bày các tư tưởng của Comte và Herbert Spencer. Năm 1890, khóa học tiếp theo về Xã hội học được tổ chức tại Đại học Kansas được giảng bởi Frank 11 Blackmar. Bộ môn lịch sử và Xã hội học của Đại học Kansas được thành lập vào năm 1891 và bộ môn Xã hội học độc lập được thành lập vào năm 1892 tại Đại học Chicago bởi Albion W. Bộ môn Xã hội học đầu tiên ở Châu Âu được hình thành năm 1895 tại Đại học Bordeaux.
Năm 1919 bộ môn Xã hội học được thành lập ở Đức tại đại học Ludwig Maximilians bởi Max Weber và năm 1920 ở Bỉ bởi Florian Znaniecki. Bộ môn Xã hội học đầu tiên ở Vương Quốc Anh được thành lập tại trường Đại học Kinh tế Luân Đôn LonDon School of Economics vào năm 1904. So với các ngành thuộc khoa học xã hội khác thì Xã hội học là một ngành học tương đối mới. Nó ra đời nhằm đối phó với những thách thức của cuộc sống hiện đại.
Tính di động cao và sự phát triển của khoa học kỹ thuật đã làm cho mức độ tiếp xúc của con người đến các nền văn hoá và xã hội khác ngày càng gia tăng. Tác động của sự tiếp xúc này là khác nhau đối với những người khác nhau, nhưng đối với nhiều người nó bao gồm việc phá vỡ các truyền thống, phong tục và cần thiết phải có sự hiểu biết lại cách thức thế giới hoạt động. Các nhà Xã hội học phản ứng lại với những sự thay đổi này bằng cách nghiên cứu yếu tố nào kết nối các nhóm xã hội lại với nhau đồng thời cũng khám phá những cơ chế, cách thức có thể làm phá vỡ sự đoàn kết xã hội. Hơn một thế kỷ qua, Xã hội học đã có những bước phát triển quan trọng và nó đã thu được một số thành tựu to lớn trên thế giới, có tác dụng không nhỏ trong đời sống xã hội.
Đặc biệt, Xã hội học được phát triển mạnh ở các nước công nghiệp phát triển. Lý luận Xã hội học đã thâm nhập vào các lĩnh vực của đời sống xã hội, trở nên quen thuộc với mọi tầng lớp nhân dân, thông qua hệ thống giáo dục của các trường đại học và cao đẳng.