BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN TRƯỜNG CAO ĐẲNG CƠ GIỚI NINH BÌNH GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN: THAM VẤN NGHỀ: CÔNG TÁC XÃ HỘI TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG/TRUNG CẤP Ban hành kèm theo Quyết định số: /QĐ-TCGNB ngày…….năm 2021 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cơ giới Ninh Bình Ninh Bình, năm 2021 1 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. 2 MỤC LỤC LỜI NÓI ĐẦU Bài 1:Một số vấn đề cơ bản về tham vấn 1.Khái niệm tham vấn các khái niệm có liên quan 2.Mục đích ý nghĩa của tham vấn 3.Phân loại tham vấn 4.Các quan điểm giá trị và nguyên tắc đạo đức cơ bản của tham vấn 5.Lịch sử nghề tham vấn Bài 2:Tham vấn cá nhân 1.Khái niệm chung về tham vấn cá nhân 2.Một số cơ sở lý thuyết cho tham vấn cá nhân 3.Kỹ năng tham vấn cơ bản 4.Các bước tham vấn sử dụng mô hình của Egans Bài 3:Tham vấn gia đình 1.Một số vấn đề chung về tham vấn gia đình 2.Một số mô hình can thiệp trong tham vấn gia đình 3.Quy trình tham vấn trong gia đình 4.Một số kỹ thuật, kỹ năng trong tham vấn gia đình Bài 4:Tham vấn nhóm 1. Khái quát chung về tham vấn nhóm .Tương tác giữa các thành viên trong nhóm 3.Tiến trình hoạt động nhóm 4.Kết thúc cuộc tham vấn nhóm 5.Đánh giá nhóm 6.Một số kỹ năng trong tham vấn nhóm TÀI LIỆU THAM KHẢO 3 LỜI NÓI ĐẦU Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của kinh tế con người ngày nay cũng phải đối mặt với nhiều vấn đề trong cuộc sống, khi lâm vào những hoàn cảnh như vậy nhiều khi họ không tự giải quyết được mà cần tới sự giúp đỡ từ những người bên ngoài: đó có thể là các nhân viên tâm lý hoặc các nhân viên công tác xã hội.
Vì thế các kiến thức và kỹ năng tham vấn trở nên rất cần thiết với những người đang học và làm việc trong nghề này. Không chỉ như vậy đối với hầu hết tất cả mọi người các kiến thức và kỹ thuật trong việc trò chuyện với người khác cũng nên được phổ biến, để mỗi cá nhân, gia đình hay nhóm trở nên hiểu biết về nhau, có bầu không khí tâm lý lành mạnh từ đó giảm bớt đi những căng thẳng, áp lực và những xung đột trong cuộc sống. Xuất phát từ lý do đó chúng tôi đã biên tập giáo trình này dựa trên chương trình khung của Tổng cục giáo dục nghề nghiệp đã ban hành. Tài liệu tham khảo chính của chúng tôi khi biên tập giáo trình này là dựa trên cuốn giáo trình Tham vấn tâm lý của Giáo sư Trần Thị Minh Đức – Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân Văn Hà Nội và cuốn giáo trình Tham vấn của Tiến sĩ Bùi Thị Xuân Mai – Trường Đại học Lao động Xã hội.
Cuốn giáo trình này gồm có 4 bài: Bài 1: Một số vấn đề cơ bản về tham vấn Bài 2: Tham vấn cá nhân Bài 3: Tham vấn gia đình Bài 4: Tham vấn nhóm Trong quá trình biên soạn do năng lực và thời gian còn hạn chế, chúng tôi thiết nghĩ giáo trình chắc không tránh khỏi những sai sót. Chúng tôi rất mong nhận được sự góp ý của các đồng nghiệp và các em học sinh để hoàn thiện trong những lần biên tập sau. Xin chân thành cảm ơn! Ninh Bình, ngày tháng năm 2021 Tham gia biên soạn: 1. Nguyễn Thị Lành 2.
Lê Hùng Cường 3. Trần Thị Minh Nhiễu 4 GIÁO TRÌNH THAM VẤN Tên mô đun: Tham vấn Mã mô đun: MĐ17 Ví trí, tính chất, ý nghĩa và vai trò của môn học/mô đun: - Vị trí: Tham vấn là môn học lý thuyết chuyên môn nghề quan trọng của chương trình đào tạo nghề công tác xã hội được sắp xếp sau khi đã học các môn cơ sở nghề và đã học một số môn học chuyên môn nghề công tác xã hội. - Tính chất: Là mô đun chuyên môn nghề bắt buộc - Ý nghĩa và vai trò của mô đun: Môn học tham vấn có ý nghĩa rất quan trọng trong chương trình đào tạo nghề công tác xã hội và cung cấp dịch vụ trợ giúp đối tượng. Mục tiêu của mô đun: - Về kiến thức: Trình bày được khái niệm, các nguyên tắc đạo đức trong tham vấn và quy trình tham vấn - Về kỹ năng: Vận dụng các kỹ năng lắng nghe, thấu cảm, phản hồi, đặt câu hỏi, hỗ trợ thân chủ xây dựng chiến lược và kế hoạch quản lý vấn đề của mình trong quá trình tham vấn cá nhân, nhóm và gia đình.
- Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Rèn luyện đức tính tôn trọng, chia sẻ, đồng cảm với đối tượng, cam kết hỗ trợ thân chủ giải quyết vấn đề của họ; Tích cực học tập và nghiên cứu bồi dưỡng kiến thức chuyên môn. Nội dung của mô đun: BÀI 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ THAM VẤN Mã bài: MĐ 17 – 01 Mục tiêu: - Về kiến thức: + Trình bày được những kiến thức chung về tham vấn: khái niệm, ý nghĩa, các loại hình tham vấn + Các nguyên tắc đạo đức nghề tham vấn - Về kỹ năng: Vận dụng đúng và linh hoạt các lý thuyết, nguyên tắc đạo đức và kỹ năng trong các ca tham vấn 5 - Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Cảm thông, thấu cảm và tôn trọng tính riêng tư, cá biệt của đối tượng trợ giúp; Tích cực học tập và rèn luyện nâng cao khả năng tự học, tự nghiên cứu. Nội dung chính: 1. Khái niệm chung về tham vấn 1.1 Khái niệm tham vấn Trong cuộc đời mỗi con người đều có thể gặp phải những khó khăn về sức khỏe, công việc, tài chính, quan hệ xã hội.Trong những tình huống đó một số người rơi vào tình trạng mất cân bằng tâm lý khiến họ có những cảm xúc, suy nghĩ, hành vi không hợp lý và sự hòa nhập xã hội của họ gặp nhiều trở ngại.
Trong bối cảnh như vậy họ đã không tự giải quyết được vấn đề của mình mà cần tới sự trợ giúp từ bên ngoài. Hoạt động trợ giúp lúc đầu mang tính tự phát sau đó trở nên khoa học hơn với tên gọi là tham vấn. Tham vấn trong tiếng Anh là Counseling. Một số định nghĩa về tham vấn như sau: Rogers Jenny (1990): Tham vấn là hoạt động nhằm giúp đỡ con người tự giúp chính họ.
Hoạt động tham vấn sẽ giúp họ nâng cao khả năng tự tìm giải pháp đối phó với vấn đề và thực hiện tốt chức năng của mình trong cuộc sống. Odhner (1998): Tham vấn là quá trình trợ giúp chuyên nghiệp có mục đích rõ ràng đòi hỏi nhà tham vấn sử dụng thời gian, thuần thục trong kỹ năng để giúp đỡ đối tượng tìm hiểu, xác định vấn đề và triển khai giải pháp trong điều kiện cho phép. Mielke (1999): lại coi tham vấn là một quá trình, một mối quan hệ nhằm giúp đỡ thân chủ cải thiện cuộc sống của thân chủ bằng cách khai thác, nhận thức và thấu hiểu những suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của họ Nguyễn Thị Giồng cũng nhận định tham vấn là tiến trình liên hệ tương hỗ giữa nhà tham vấn- là người được huấn luyện và thân chủ- là người cần được giúp đỡ vì người đó không thể tự mình giải quyết được. 6 Như vậy qua nghiên cứu một số khái niệm trên về tham vấn, chúng ta có thể nhận thấy một số nét chung nhất được các tác giả đề cập tới, đó là: Hoạt động tham vấn là hoạt động trợ giúp con người tự giúp chính bản thân họ.
Là một quá trình trợ giúp tâm lý, trong đó nhà tham vấn sử dụng kiến thức, kỹ năng chuyên môn và thái độ nghề nghiệp để thiết lập mối quan hệ tương tác tích cực với thân chủ nhằm giúp họ nhận thức được hoàn cảnh vấn đề thay đổi cảm xúc, suy nghĩ và hành vi, tìm kiếm giải pháp cho vấn đề của mình. Từ định nghĩa trên chúng ta thấy tham vấn có một số đặc điểm như sau: - Hoạt động này diễn ra trong một qui trình - Hoạt động này không chỉ giúp con người giải quyết được vấn đề mà còn giúp họ nâng cao khả năng đối phó với vấn đề trong các hoàn cảnh khác. - Để làm được nhiệm vụ trên, nhà tham vấn cần được đào tạo để trang bị kiến thức và kỹ năng tham vấn thành thạo. Đồng thời nhà tham vấn cũng cần có những phẩm chất nhất định.
Các định nghĩa trên cho ta thấy mục đích chung nhất của tham vấn là giúp đỡ đối tượng giải quyết vấn đề, tăng cường khả năng đối phó, phòng ngừa với vấn đề có thể xảy ra. Các mục tiêu cụ thể trong tình huống tham vấn bao gồm: - Giúp đối tượng giải toả tâm lý - Giúp đối tượng tăng cường hiểu biết về bản thân và môi trường xung quanh từ đó thay đổi nhận thức, thái độ, hành vi. - Giải quyết vấn đề đang tồn tại: có khả năng đưa ra những quyết định hợp lý và thi hành các quyết định đó.2 Mục đích, ý nghĩa của tham vấn a. Mục đích Trong cuộc sống hàng ngày, con người thường phải đối mặt với những khó khăn nhất định.
Ví dụ như sự ra đi của người thân, sự ốm đau, bệnh tật bản 7 thân hay người trong gia đình, những mâu thuẫn giữa cha mẹ, vợ chồng hay con cái v. Trong những tình huống đó, các cá nhân và gia đình thường phát sinh những cảm xúc tiêu cực, hành vi không hợp lý và họ trở nên bối rối, lúng túng trong tìm biện pháp giải quyết. Do vậy, hoạt động tham vấn sẽ giúp cá nhân và gia đình trước hết giải toả được những cảm xúc tiêu cực, giúp họ trở nên sáng suốt hơn, có lý trí hơn để nhìn nhận vấn đề, hoàn cảnh thực tại từ đó đưa ra giải pháp phù hợp nhất với điều kiện của chính mình. Một ý nghĩa quan trọng khác của hoạt động tham vấn, đó là nó không chỉ dừng lại ở mục đích giải quyết vấn đề mà còn hướng tới việc giúp cá nhân tăng cường những kỹ năng, biết cách nhìn nhận vấn đề tự tin ở chính khả năng giải quyết vấn đề của mình.
Bằng những kỹ thuật chuyên môn nhà tham vấn giúp đối tượng khơi dậy được tiềm năng của mình. Đây cũng là cơ sở để cá nhân, gia đình không chỉ tăng cường giải quyết những vấn đề mà họ đang phải đối mặt mà còn khả năng đối phó với những vấn đề khác có thể xảy ra sau này. Đây cũng chính là mục tiêu cuối cùng của tham vấn .