Giáo trình Tài chính Tiền tệ - Phần 2: Tài chính công (NXB Tài chính)

Giáo trình kinh tế về tài chính tiền tệ phần 2 nxb tài chính, biên soạn theo chương trình đào tạo chuẩn, hệ thống hóa kiến thức từ cơ bản đến nâng cao.

• Trường học: Học viện Tài chính
• Chuyên ngành: Tài chính tiền tệ
• Đề tài: Tài chính công
• Loại tài liệu: Giáo trình

Mục lục chi tiết

• 6. CHƯƠNG 6: TÀI CHÍNH CÔNG
• 6.1. TỔNG QUAN VỀ TÀI CHÍNH CÔNG
• 6.2. Vai trò của tài chính công
• 6.3. NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC
• 6.3.1. Khái niệm Ngân sách Nhà nước
• 6.3.2. Tổ chức hệ thống ngân sách Nhà nước
• 6.3.3. Thu ngân sách Nhà nước
• 6.4. Thu thuế

Tóm tắt

I. Giáo trình Tài chính Tiền tệ Phần 2 Tổng quan Nội dung

Giáo trình Tài chính Tiền tệ Phần 2 của NXB Tài chính tiếp tục cung cấp kiến thức chuyên sâu về lĩnh vực tài chính, tiền tệ, ngân hàng. Phần này tập trung vào các chủ đề quan trọng như tài chính công, tài chính doanh nghiệp và tài chính hộ gia đình. Giáo trình cung cấp nền tảng lý thuyết vững chắc, kết hợp với các ví dụ thực tiễn, giúp người đọc hiểu rõ bản chất và vận dụng linh hoạt các kiến thức đã học. Nội dung được trình bày rõ ràng, mạch lạc, cập nhật các thông tin mới nhất về chính sách, quy định trong lĩnh vực tài chính. Giáo trình tài chính tiền tệ này là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, giảng viên và những người làm việc trong ngành tài chính, ngân hàng. Nội dung này nhằm mục đích cung cấp hàng hóa công cộng cần thiết cho xã hội, góp phần giải quyết các vấn đề kinh tế xã hội trong từng thời kỳ.

1.1. Mục tiêu Đối tượng Sử dụng Giáo trình Tài chính Tiền tệ

Giáo trình Tài chính Tiền tệ này hướng đến sinh viên chuyên ngành kinh tế, tài chính, ngân hàng, kế toán và các ngành liên quan. Ngoài ra, giáo trình cũng hữu ích cho các nhà quản lý, chuyên viên tài chính và những ai muốn nâng cao kiến thức về lĩnh vực tài chính, tiền tệ. Mục tiêu của giáo trình là cung cấp cho người học kiến thức nền tảng vững chắc về các nguyên lý tài chính, các công cụ và kỹ thuật phân tích tài chính. Đồng thời, giáo trình cũng rèn luyện kỹ năng tư duy, phân tích và giải quyết các vấn đề thực tiễn trong lĩnh vực tài chính. NXB Tài chính mong muốn người học nắm vững kiến thức để áp dụng vào công việc.

1.2. Cấu trúc chi tiết Nội dung then chốt Tài chính Tiền tệ

Giáo trình Tài chính Tiền tệ này được chia thành nhiều chương, bao gồm các chủ đề chính như: Tài chính công, Tài chính doanh nghiệp, Tài chính hộ gia đình, Tín dụng và lãi suất, Thị trường tài chính, Ngân hàng Trung Ương và chính sách tiền tệ. Mỗi chương được trình bày theo cấu trúc logic, từ lý thuyết đến ví dụ minh họa, giúp người học dễ dàng tiếp thu và ghi nhớ kiến thức. Các từ khóa quan trọng được in đậm để nhấn mạnh và giúp người học dễ dàng tìm kiếm thông tin khi cần thiết. Bài tập và câu hỏi ôn tập được cung cấp sau mỗi chương để giúp người học củng cố kiến thức đã học. NXB Tài chính đã đầu tư vào việc biên soạn giáo trình này để đảm bảo chất lượng và tính cập nhật của thông tin.

II. Vấn đề Tài chính Công Cách Quản lý Ngân sách Nhà nước

Tài chính công đóng vai trò quan trọng trong việc điều hành nền kinh tế - xã hội. Chính sách tiền tệ là công cụ để Nhà nước thực hiện chức năng, nhiệm vụ quản lý và điều hành nền kinh tế - xã hội. Việc quản lý ngân sách nhà nước hiệu quả là một thách thức lớn, đòi hỏi sự minh bạch, công khai và trách nhiệm giải trình. Tài chính công phân phối các nguồn tài chính đã tập trung được trong các quỹ công cho nhu cầu chỉ tiêu của Nhà nước theo những quan hệ tỉ lệ phù hợp, đảm bảo duy trì sự tồn tại và tăng cường sức mạnh của bộ máy Nhà nước. Sự hình thành và xây dựng cơ cấu kinh tế cân đối, hợp lý và năng động, những đầu tư đổi mới công nghệ. cũng chủ yếu dựa vào nguồn lực tài chính công.

2.1. Tổng quan Đặc điểm của Tài chính Công theo NXB Tài chính

Tài chính công là phương thức huy động, phân bổ, sử dụng các nguồn lực tài chính do Nhà nước tiến hành trong quá trình tạo lập và sử dụng các quỹ công nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước trong việc cung cấp hàng hoá công cho xã hội. Tài chính công gắn liền với hoạt động của khu vực công, liên quan đến mọi lĩnh vực và tác động đến mọi chủ thể trong xã hội để phục vụ cho cộng đồng. Đó chính là các nhân tố quyết định tới các đặc điểm của tài chính công. Tài chính công gắn liền với sở hữu Nhà nước chứa đựng lợi ích chung, lợi ích công.

2.2. Vai trò quan trọng của Chính sách Tiền tệ trong Tài chính Công

Tài chính công đóng vai trò chủ yếu trong thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đảm bảo nền kinh tế tăng trưởng ổn vững. Vai trò này được thực hiện thông qua huy động định nguồn và biên tài chính và phân bố, sử dụng chúng qua các quỹ công. Cùng với chính sách chi tiêu, chính sách thu của tài chính công, đặc biệt là chính sách thuế có tác động lớn đến định hướng sản xuất và điều chỉnh cơ cấu kinh tế thông qua việc Nhà nước xây dựng hệ thống thuế với cơ cấu các loại thuế, sắc thuế hợp lý; thuế suất, miễn giảm phù hợp. Nó không chỉ tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi, thu hút vốn đầu tư, định hướng đầu tư cho các doanh nghiệp mà còn hướng dẫn, khuyến khích, thúc đẩy các thành phần kinh tế mổ rộng hoạt động kinh doanh.

III. Quản trị Tài chính Doanh nghiệp Hướng dẫn Chi tiết Cách làm

Tài chính doanh nghiệp là các phương thức huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính của các doanh nghiệp nhằm đạt tới những mục tiêu kinh doanh của doanh nghiệp. Mục tiêu của tài chính doanh nghiệp bao gồm tối đa hóa lợi nhuận và tối đa hóa giá trị doanh nghiệp. Nguyên lý tài chính tiền tệ là nền tảng cho các quyết định tài chính. Để có công cụ phân tích và ra quyết định một cách dễ dàng, nhanh chóng và khoa học, các nhà quản lý phải quan tâm tới các nhân tố ảnh hưởng tới quyết định tài chính của doanh nghiệp.

3.1. Các Quyết định then chốt Yếu tố ảnh hưởng Tài chính DN

Các quyết định tài chính có nhiều loại: có quyết định thuộc về chiến lược phát triển tài chính doanh nghiệp như quyết định đầu tư dài hạn để đổi mới công nghệ hoặc quyết định có tính chiến thuật - quyết định mang tính chất tác nghiệp ít ảnh hưởng lớn, lâu dài đến hoạt động kính doanh của doanh nghiệp, hoặc cũng có thể là các quyết định tài chính ngắn hạn gắn liền với các dòng tiển nhập quỹ và xuất quỹ của doanh nghiệp. Các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định tài chính của doanh nghiệp rất phong phú và đa dạng. Trên góc độ của người quản lý doanh nghiệp có thể chia các quyết định này thành hai nhóm dưới đây: Nhóm nhân tố bên ngoài: chủ yếu đề cập đến ảnh hưởng của môi trường kinh doanh. Nhóm các nhân tố bên trong ảnh hưởng tới các quyết định tài chính của doanh nghiệp.

3.2. Nguồn vốn Doanh nghiệp Cách Huy động Sử dụng hiệu quả

Vốn là điều kiện quan trọng của một doanh nghiệp để thành lập và tiến hành các hoạt động sản xuất, kinh doanh. Xác định và lựa chọn nguồn vốn là vấn đề có ý nghĩa quan trọng trong quản lý tài chính doanh nghiệp. Nguồn vốn của doanh nghiệp gồm nguồn vốn chủ sở hữu và các khoản nợ phải trả. Để bổ sung vốn cho quá trình sản xuất kinh doanh, doanh nghiệp còn có thể huy động từ nguồn nợ phải trả. Đây là nguồn vốn mà doanh nghiệp có thể khai thác, huy động từ các chủ thể khác qua vay ng, thuê mua, ứng trước tiền hàng... Trong hoạt động tài chính, người ta quan tâm nhiều đến nguồn vốn dài hạn hơn là nguồn vốn ngắn hạn, thậm chí, khi bàn đến nguồn vốn, nếu không nói rõ thì người ta mặc định đó là nguồn vốn dài hạn. Nhưng rõ ràng rằng phải quan tâm đến cả hai nguồn vốn này.

IV. Tài chính Hộ gia đình Bí quyết Quản lý Chi tiêu Đầu tư

Tài chính hộ gia đình là các hoạt động huy động, phân bổ và sử dụng các nguồn lực tài chính nhằm đáp ứng các nhu cầu chi tiêu trong cuộc sống và hoạt động đầu tư của hộ gia đình. Các hoạt động tài chính hộ gia đình chịu ảnh hưởng của yếu tố kinh tế và văn hoá - xã hội, tâm lý và sở thích cá nhân. Quản lý tài chính hộ gia đình hiệu quả giúp gia đình đạt được sự ổn định tài chính và thực hiện các mục tiêu dài hạn.

4.1. Các Quyết định Đầu tư Tiết kiệm cho Tương lai bền vững

Tiết kiệm của hộ gia đình là một hoạt động tài chính theo đó số chênh lệch giữa thu nhập và chi tiêu dùng được đưa vào tích luỹ trong một khoảng thời gian nhất định. Đầu tư là việc phân bổ và sử dụng các nguồn lực tài chính vào một lĩnh vực nhất định với hy vọng có được những nguồn lực mới trong tương lai. Đối với tài chính hộ gia đình, mục đích đầu tư là mục đích làm cho vốn tăng lên. Hoạt động đầu tư sẽ hình thành nên các tài sản cho hộ gia đình. Các hình thức đầu tư chủ yếu của hộ gia đình bao gồm: đầu tư bất động sản, đầu tư chứng khoán và đầu tư vốn nhân lực.

4.2. Quản lý Phòng ngừa Rủi ro Bảo hiểm Kế hoạch Tài chính

Trong một xã hội văn minh, hoạt động bảo hiểm là không thể thiếu, xuất phát từ ý nghĩa tích cực của bảo hiểm đối với việc để phòng rủi ro, xử lý tổn thất do rồi ro gây ra. Do sự ảnh hưởng của yếu tố rủi ro cũng như phản ứng trước các rủi ro, hộ gia đình sẽ có các biện pháp để phòng ngừa rủi ro. Biện pháp tài chính là biện pháp cơ bản mà hộ gia đình có thể sử dụng. Nguồn tài trợ cho hộ gia đình có thể là: vay từ những mối quan hệ quen biết, vay ngân hàng thương mại hoặc công ty tài chính, thuê tài sản.

V. Tài chính Quốc tế Khái niệm Tỷ giá hối đoái và Thanh toán

Tài chính quốc tế là hệ thống những quan hệ tài chính nảy sinh giữa các chủ thể của một nước với các chủ thể của nước khác, và với các tổ chức quốc tế, gắn liền với dòng lưu chuyển hàng hoá và vốn trên thế giới theo những nguyên tắc nhất định. Tỷ giá hối đoái là giá cả của một đồng tiền được biểu hiện bằng số lượng những đồng tiền khác. Trong thanh toán mậu dịch, phi mậu dịch, cũng như trong hoạt động vay mượn quốc tế giữa các nước với nhau chủ yếu sử dụng ngoại tệ. Do đó, cần có sự chuyển đổi từ đồng tiền này sang đồng tiền khác.

5.1. Tìm hiểu Phân biệt Các hình thức then chốt Tài chính Quốc tế

Trong đó, hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài đi kèm với các yếu tố vấn, công nghệ, kỹ nang và trình độ quản lý đã có tác động mạnh đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế dẫn đến việc thay đổi và dịch chuyển cơ cấu kinh tế của nước tiếp nhận dầu tư. Bên cạnh đó, hình thức ODA được sử dụng khá phổ biến vì có những ưu điểm sau: - Thứ nhất, vốn vay chủ yếu dưới dạng tiền tệ, dé dàng chuyển thành các phương tiện đầu tư khác. - Thứ hai, nước tiếp nhận đầu tư toàn quyền chủ động sử dụng vốn đầu tư cho các mục đích riêng của mình.

5.2. Tỷ giá hối đoái các Phương pháp tính Các chế độ tỷ giá

Tỷ giá hối đoái là tỷ giá hối đoái được xác định không xét đến tương quan lạm phát giữa 2 nước. - Tỷ giá hối đoái thực là tỷ giá hối đoái được xác định có tính đến tương quan lạm phát giữa 2 nước. Có hai phương pháp để biểu thị tỷ giá hối đoái:

• Phương pháp trực tiếp: Theo phương pháp này thì một đơn vị ngoại tệ (tiền nước ngoài) được biểu thị bằng một số lượng nhất định. tin trong nước (nội tệ).
• Phương pháp gián tiếp: Theo phương pháp này thì một đơn vị nội tệ được biểu thị bằng một số lượng nhất định ngoại tệ.

VI. Quản lý rủi ro tài chính Khái niệm các Nguyên tắc Quản lý

Rủi ro là khả năng xảy ra những biến cố không chắc chắn, gây ảnh hưởng đến sinh mạng, sức khoẻ của con người và tài sản của mọi chủ thể trong xã hội. Con người thường khó lường trước khả năng xảy ra rủi ro, làm cho những kết quả dự kiến mong muốn đạt được không đúng như thực tế diễn ra, đôi khi mức độ khác biệt về kết quả này lớn đến mức khó chấp nhận, hoặc thậm chí không thể chấp nhận được.

6.1. Các loại hình Rủi ro Nguyên nhân hình thành rủi ro

Rủi ro chung bao gồm các rủi ro là nguyên nhân của hầu hết các hiện tượng kinh tế, chính trị, xã hội, Rủi ro cá biệt là các rủi ro phát sinh từ một số hiện tượng cá biệt. Rủi ro thuần tuý là loại rủi ro chỉ mang lại những hậu quả không có lợi hoặc những tổn thất Rủi ro cơ hội (hay rủi ro mang tính đầu cơ) là loại rủi ro có thể vừa hàm chứa khả năng thu lời cũng như một nguy cơ tổn thất. Rủi ro do nguyên nhân chủ quan là rủi ro do chính đối tượng ra quyết định gây nên biến cố bất ngờ. Rủi ro do nguyên nhân khách quan là do tác động của các yếu tố nằm ngoài đối tượng có quan hộ với đối tượng gánh chịu rồi ro.Có những rủi ro có ảnh hưởng trên phương diện rộng đối với hẫu hết các chủ thể vào cùng một thời điểm; nhưng cũng có những rủi ro có tính cá biệt liên quan đến một cá nhân hay một số đối tượng hạn chế.

6.2. Quy trình Công cụ để Quản lý giảm thiểu rủi ro Tài chính

Quy trình quản lý rủi ro là hệ thống phân tích và xử lý. Có 3 bước then chốt trong quy trình này:

• Xác định và đánh giá rủi ro:
• Lựa chọn các kỹ thuật để quản lý rủi ro, gồm:

• Né tránh rủi ro.
• Phòng ngừa rủi ro.
• Tự xử lý rủi ro.
• Chuyển giao rủi ro.

• Triển khai và Kiểm tra

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Tài chính - Tiền tệ do Học viện Tài chính biên soạn và chịu trách nhiệm nội dung, được Nhà xuất bản Tài chính phát hành theo Quyết định xuất bản số 21/QĐ-NXBTC ngày 26/01/2011, nộp lưu chiểu Quý II năm 2011 với quy mô 4.000 cuốn khổ 16x24 cm. Trong chương trình đào tạo đại học khối ngành Kinh tế, Tài chính - Ngân hàng, Kế toán và Quản trị kinh doanh, đây là học phần kiến thức cơ sở ngành bắt buộc. Môn học đóng vai trò cầu nối chuyển tiếp từ các nguyên lý kinh tế học đại cương (Kinh tế vi mô, Kinh tế vĩ mô) sang các môn học chuyên ngành chuyên sâu như Tài chính doanh nghiệp, Quản lý tài chính công, Nghiệp vụ ngân hàng thương mại, Thị trường chứng khoán và Kinh doanh bảo hiểm.

Mục tiêu học tập của giáo trình tập trung vào việc cung cấp hệ thống lý luận học thuật về bản chất, chức năng của tiền tệ, tín dụng, hệ thống tài chính và cơ chế vận hành của các phân hệ tài chính trong nền kinh tế thị trường. Sinh viên hoàn thành học phần có khả năng nhận diện các dòng lưu chuyển tiền tệ, giải thích cơ chế điều hành chính sách tiền tệ của Ngân hàng Trung ương, chính sách tài khóa của Nhà nước, cũng như các quyết định tài chính của doanh nghiệp, hộ gia đình và kỹ thuật quản lý rủi ro tài chính.

Về cấu trúc, giáo trình được thiết kế gồm 10 chương với độ dài 483 trang, đi kèm danh mục từ viết tắt và 20 tài liệu tham khảo chuyên ngành. Cách tiếp cận của giáo trình tuân theo logic từ các phạm trù vĩ mô nền tảng, hệ thống các định chế trung gian và thị trường tài chính, đến từng khâu tài chính cụ thể và mở rộng sang tài chính quốc tế cùng kỹ thuật xử lý rủi ro. Điểm đặc trưng của giáo trình là sự kết hợp giữa lý thuyết tài chính - tiền tệ chuẩn tắc và khung thể chế kinh tế - tài chính thực tiễn tại Việt Nam.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc nội dung toàn bộ giáo trình được phân bổ qua 10 chương học thuật:

• Chương 1: Tổng quan về tài chính và tiền tệ (Trang 1 - 107): Phân tích sự ra đời, bản chất, chức năng của tiền tệ; các khối tiền tệ; cung cầu tiền tệ; các chế độ lưu thông tiền tệ; lạm phát, giảm phát, thiểu phát; bản chất và hệ thống tài chính; chính sách tài chính và chính sách tài khóa.
• Chương 2: Tín dụng và lãi suất tín dụng (Trang 108 - 132): Trình bày cơ sở khách quan của tín dụng trong kinh tế thị trường; các hình thức tín dụng (tín dụng thương mại, tín dụng ngân hàng, tín dụng nhà nước); vai trò của tín dụng; định nghĩa, phân loại và cấu trúc lãi suất tín dụng; các nhân tố ảnh hưởng và chính sách lãi suất.
• Chương 3: Thị trường tài chính (Trang 133 - 186): Định nghĩa, phân loại thị trường tài chính và tài sản tài chính; các phân đoạn thị trường tiền tệ, thị trường vốn, thị trường chứng khoán; cơ chế phát sinh và giải pháp xử lý khủng hoảng thị trường tài chính.
• Chương 4: Các tổ chức tài chính trung gian (Trang 187 - 226): Khái niệm, đặc điểm, chức năng (tạo vốn, cung ứng vốn, kiểm soát); vai trò giảm chi phí giao dịch và chi phí thông tin; phân loại định chế trung gian gồm ngân hàng thương mại, trung gian đầu tư, tổ chức tiết kiệm theo hợp đồng.
• Chương 5: Ngân hàng Trung ương và chính sách tiền tệ (Trang 227 - 254): Lịch sử phát triển, mô hình tổ chức, chức năng và vai trò của Ngân hàng Trung ương; hệ thống mục tiêu, nội dung và các công cụ thực thi chính sách tiền tệ.
• Chương 6: Tài chính công (Trang 255 - 288): Khái niệm, đặc điểm và vai trò của tài chính công; Ngân sách Nhà nước (khái niệm, tổ chức hệ thống 2 cấp Trung ương - Địa phương, thu NSNN, chi NSNN); bội chi NSNN và nợ công; các quỹ tài chính công ngoài NSNN (quỹ dự trữ, quỹ an sinh xã hội, quỹ hỗ trợ phát triển).
• Chương 7: Tài chính doanh nghiệp (Trang 289 - 324): Bản chất tài chính doanh nghiệp; mục tiêu tài chính (tối đa hóa lợi nhuận, tối đa hóa giá trị doanh nghiệp); các quyết định tài chính doanh nghiệp; cơ cấu nguồn vốn; đầu tư và quản lý tài sản cố định, tài sản lưu động; phân tích thu chi, giá thành và điểm hòa vốn.
• Chương 8: Tài chính hộ gia đình (Trang 325 - 344): Đặc trưng tài chính hộ gia đình; các nhân tố tác động và nguyên tắc quản lý; các hoạt động tạo lập, phân bổ thu nhập và lựa chọn nguồn tài trợ của khu vực dân cư.
• Chương 9: Tài chính quốc tế (Trang 345 - 416): Đặc trưng môi trường tài chính quốc tế; đầu tư quốc tế trực tiếp (FDI), gián tiếp (FII), đầu tư chứng khoán quốc tế; tỷ giá hối đoái và cán cân thanh toán quốc tế; cơ chế hoạt động của các định chế tài chính quốc tế (IMF, WB, ADB, BIS).
• Chương 10: Quản lý rủi ro tài chính (Trang 417 - 473): Bản chất và phân loại rủi ro; quy trình quản trị rủi ro; phương thức chuyển giao rủi ro; hoạt động của các công ty bảo hiểm thương mại (bảo hiểm nhân thọ, bảo hiểm phi nhân thọ) và hệ thống Bảo hiểm xã hội.

Progression logic của giáo trình vận hành từ lý thuyết vĩ mô tổng quát (tiền tệ, tín dụng, thị trường, định chế trung gian, Ngân hàng Trung ương) làm cơ sở lý luận, sau đó triển khai cụ thể vào các phân hệ tài chính chức năng (Nhà nước, Doanh nghiệp, Hộ gia đình), mở rộng ra phạm vi đối ngoại (Tài chính quốc tế) và khép lại ở công cụ kiểm soát an toàn hệ thống (Quản lý rủi ro).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống tri thức dựa trên các nền tảng học thuật:

• Fundamental theories: Lý thuyết về sự ra đời của tiền tệ và lưu thông tiền tệ; lý thuyết trung gian tài chính trong việc xử lý bất cân xứng thông tin và giảm thiểu chi phí giao dịch; lý thuyết tài chính công về hàng hóa công cộng và sự can thiệp của Nhà nước nhằm khắc phục khiếm khuyết thị trường.
• Core principles: Nguyên tắc hoàn trả và có lợi tức trong tín dụng; nguyên tắc tập trung dân chủ, công khai, minh bạch trong quản lý Ngân sách Nhà nước; nguyên tắc bồi thường trong bảo hiểm thiệt hại (không bồi thường vượt quá thiệt hại thực tế); nguyên tắc quy luật số lớn trong bảo hiểm thương mại; nguyên tắc cân đối thu chi và bảo toàn phát triển nguồn vốn đối với quỹ BHXH và các quỹ công ngoài ngân sách.
• Essential frameworks: Khung phân loại hệ thống tài chính quốc dân; mô hình tổ chức hệ thống Ngân sách Nhà nước Việt Nam (Ngân sách Trung ương và Ngân sách địa phương gồm 3 cấp: tỉnh, huyện, xã); khung phân loại thuế (thuế trực thu như Thuế TNDN, Thuế TNCN; thuế gián thu như Thuế GTGT, Thuế TTĐB, Thuế XNK); hệ thống chỉ tiêu giám sát an toàn nợ nước ngoài ($K = \text{Tổng nợ nước ngoài}/\text{GDP} \le 60%$, $H_1 = \text{Tổng nợ nước ngoài}/\text{Kim ngạch xuất khẩu} < 150%$, $T_1 = \text{Tổng trả nợ}/\text{Kim ngạch xuất khẩu} < 30%$).

Kỹ năng phát triển

• Technical skills: Kỹ năng tính toán các chỉ tiêu tài chính định lượng cơ bản như điểm hòa vốn của doanh nghiệp, các hệ số an toàn nợ công ($K, H_1, T_1$), phân loại và xác định biểu phí trong hợp đồng bảo hiểm nhân thọ (sinh kỳ, tử kỳ, niên kim, hỗn hợp) và bảo hiểm phi nhân thọ.
• Analytical skills: Năng lực phân tích cơ cấu thu - chi Ngân sách Nhà nước; đánh giá nguyên nhân thâm hụt ngân sách (bội chi cơ cấu hay bội chi chu kỳ); phân tích ưu - nhược điểm của các phương thức xử lý bội chi (tăng thuế, cắt giảm chi tiêu công, phát hành tiền, vay nợ trong và ngoài nước).
• Practical competencies: Khả năng phân biệt ranh giới giữa tài chính nhà nước và tài chính công; nhận diện các công cụ điều hành thị trường mở, tái cấp vốn, dự trữ bắt buộc của Ngân hàng Trung ương; xác định quyền và nghĩa vụ trong các hợp đồng chuyển giao rủi ro tài chính.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp tiếp cận diễn dịch kết hợp quy nạp khoa học. Mỗi chương bắt đầu từ việc trình bày bối cảnh lịch sử, cơ sở khách quan hình thành các phạm trù kinh tế, tiến hành định nghĩa khái niệm, phân tích đặc điểm, cấu trúc phân loại, vai trò kinh tế - xã hội và kết thúc bằng việc liên hệ khung thể chế, quy định pháp luật hiện hành.

Hệ thống câu hỏi ôn tập được bố trí ở cuối mỗi chương, đóng vai trò định hướng tự học và thảo luận:

• Hệ thống câu hỏi kiểm tra lý luận: Yêu cầu sinh viên so sánh, phân biệt các khái niệm tương đồng nhưng khác biệt về bản chất. Ví dụ: Câu hỏi 1 Chương 6 yêu cầu "Phân biệt tài chính nhà nước và tài chính công"; Câu hỏi 1 Chương 10 yêu cầu "Phân biệt giữa rủi ro và biến cố không chắc chắn".
• Hệ thống câu hỏi phân tích cơ chế: Đòi hỏi người học giải thích các mối quan hệ tác động qua lại trong nền kinh tế. Ví dụ: Câu hỏi 5 Chương 6 về "Vai trò của hệ thống tài chính đối với vấn đề giải quyết thâm hụt ngân sách nhà nước"; Câu hỏi 6 Chương 10 về "Các công cụ và cơ chế trên thị trường để chuyển giao rủi ro".
• Hệ thống câu hỏi tình huống thực tế: Hướng dẫn so sánh các giải pháp tài chính thay thế, ví dụ: Câu hỏi 8 Chương 10 yêu cầu "So sánh giữa hai phương thức tiết kiệm phòng xa: qua ngân hàng và qua bảo hiểm nhân thọ".

Phương pháp đánh giá học phần được thiết kế tương thích với nội dung giáo trình, bao gồm kiểm tra định kỳ (đánh giá mức độ nắm vững hệ thống thuật ngữ, phân loại và công thức tính toán) và thi kết thúc học phần (đánh giá năng lực tổng hợp, phân tích mối quan hệ giữa chính sách tài khóa, chính sách tiền tệ và sự vận động của thị trường tài chính).

Để tự học hiệu quả, người đọc cần lập bảng đối chiếu giữa các khái niệm (như thuế trực thu và thuế gián thu, bảo hiểm nhân thọ và phi nhân thọ), đồng thời giải quyết toàn bộ hệ thống câu hỏi cuối mỗi chương dựa trên việc tra cứu các nội dung tương ứng trong văn bản giáo trình.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Nội dung giáo trình được biên soạn dựa trên sự kế thừa có chọn lọc các giáo trình kinh điển trong nước, bao gồm Giáo trình Lý thuyết tài chính (Học viện Tài chính, 2008), Giáo trình Lý thuyết tiền tệ - ngân hàng (Học viện Ngân hàng), Giáo trình Lý thuyết tài chính - tiền tệ (Đại học Kinh tế Quốc dân, 2002; Đại học Kinh tế TP.HCM), kết hợp cập nhật các văn bản pháp luật như Luật Chứng khoán 2006 và Luật Ngân sách Nhà nước.

Giáo trình phản ánh các bước chuyển đổi thể chế kinh tế tại Việt Nam thông qua việc ghi nhận sự chuyển dịch mô hình của các quỹ tài chính công:

• Phân tích sự chuyển đổi từ Quỹ hỗ trợ phát triển sang Ngân hàng Phát triển Việt Nam.
• Phân tích sự chuyển đổi từ Các quỹ hỗ trợ đối tượng chính sách xã hội sang Ngân hàng Chính sách Xã hội.
• Đánh giá yêu cầu thu hẹp phạm vi can thiệp trực tiếp và điều chỉnh cơ chế của các quỹ hỗ trợ tài chính nhà nước theo nguyên tắc thị trường để đáp ứng cam kết gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

Bên cạnh đó, giáo trình tích hợp các chuẩn mực quốc tế về an sinh xã hội, cụ thể là phân tích 9 chế độ hưởng của Công ước 102 thuộc Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) gồm: Chăm sóc y tế, Phụ cấp ốm đau, Trợ cấp thất nghiệp, Trợ cấp tuổi già, Trợ cấp tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, Trợ cấp gia đình, Trợ cấp sinh đẻ, Trợ cấp khi tàn phế, Trợ cấp mất người nuôi dưỡng. Giáo trình cũng so sánh mô hình Nhà nước phúc lợi châu Âu (điển hình là Thụy Điển, Đức - nơi Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong thiết lập an sinh) với mô hình Đông Á (Nhật Bản và các nước Đông Nam Á - nơi Nhà nước thiết lập khung chính sách, còn nguồn tài trợ chủ yếu do khu vực tư nhân đóng góp).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Giáo trình được thiết kế cho sinh viên năm thứ hai hoặc năm thứ ba theo học các ngành thuộc khối kinh tế như Tài chính - Ngân hàng, Kế toán, Kiểm toán, Quản trị kinh doanh, Kinh tế quốc tế, Hệ thống thông tin kinh tế tại các trường đại học, học viện trên cả nước.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần kiến thức cơ sở khối ngành gồm Kinh tế vi mô, Kinh tế vĩ mô, Nguyên lý kế toán và nắm được các kiến thức cơ bản về Pháp luật kinh tế đại cương.
• Giảng viên: Tài liệu cung cấp khung lý thuyết chuẩn hóa để giảng viên xây dựng đề cương bài giảng học phần Lý thuyết Tài chính - Tiền tệ, biên soạn bài tập tình huống, câu hỏi thảo luận và thiết kế ngân hàng đề thi đánh giá học phần.
• Học viên cao học và cán bộ nghiên cứu: Tài liệu là nguồn tham khảo hệ thống hóa về các phân hệ tài chính vĩ mô và vi mô, hỗ trợ học viên cao học ôn tập kiến thức nền tảng và cung cấp tài liệu tra cứu cho cán bộ quản lý tại các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước), các ngân hàng thương mại, công ty bảo hiểm và doanh nghiệp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai? Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên bậc đại học và cao học khối ngành kinh tế, tài chính, ngân hàng, quản trị kinh doanh; đồng thời là tài liệu tham khảo cho giảng viên, nghiên cứu viên và cán bộ làm việc trong ngành tài chính.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học giáo trình này? Người học cần có kiến thức nền tảng về Kinh tế học vi mô (nguyên lý cung cầu, hành vi người tiêu dùng và doanh nghiệp), Kinh tế học vĩ mô (tổng cung, tổng cầu, GDP, lạm phát) và các nguyên lý toán kinh tế, kế toán cơ bản.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu khác là gì? Giáo trình phân định rõ ranh giới học thuật giữa Tài chính công và Tài chính Nhà nước (tài chính công loại trừ khu vực doanh nghiệp nhà nước hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận); phân tích chi tiết cơ cấu các quỹ tài chính công ngoài ngân sách và cập nhật các mô hình quản lý rủi ro kết hợp giữa bảo hiểm thương mại và bảo hiểm xã hội theo chuẩn mực quốc tế.

4. Làm sao để tự học giáo trình đạt hiệu quả cao? Người học nên đọc nội dung theo trình tự logic 10 chương, hoàn thành toàn bộ hệ thống câu hỏi kiểm tra ở cuối mỗi chương, đối chiếu các thuật ngữ trong Danh mục từ viết tắt (trang 474) và liên hệ các quy định thể chế được trích dẫn trong văn bản giáo trình.

5. Giáo trình có những tài liệu bổ trợ nào? Giáo trình cung cấp Danh mục 20 tài liệu tham khảo chuyên ngành tại trang 475 - 476, bao gồm các công trình nghiên cứu kinh điển quốc tế (Frederic Mishkin, Joseph Stiglitz, Zvi Bodie, Robert Merton, Pierre Vernimmen, Gérard Charreaux) và các giáo trình chuyên sâu của Học viện Tài chính, Học viện Ngân hàng, Đại học Kinh tế Quốc dân.

---

Kết luận

Giáo trình Tài chính - Tiền tệ của Học viện Tài chính là tài liệu học thuật cơ sở, cung cấp hệ thống tri thức toàn diện về tiền tệ, tín dụng, ngân hàng, thị trường tài chính, tài chính công, tài chính doanh nghiệp và quản lý rủi ro. Lộ trình học tập khuyến nghị là tiếp cận tuần tự từ lý luận tổng quan (Chương 1 đến 5), đi sâu vào các khâu tài chính chủ thể (Chương 6 đến 8), và mở rộng sang tài chính quốc tế cùng kỹ thuật bảo hiểm (Chương 9 và 10). Để củng cố tri thức, người học cần kết hợp nghiên cứu hệ thống văn bản pháp luật hiện hành và danh mục 20 tài liệu tham khảo chuyên khảo được chỉ dẫn trong giáo trình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

“Chương 6: Tai chinh công, Chương 6 TÀI CHÍNH CÔN: 1.TỔNG QUAN VỀ TÀI CHÍNH CÔNG. Khái niệm, đặc điểm của tài chính công 'Từ lịch sử ra đồi và phát triển của phạm trù tài chính có thể thấy, khi Nhà nước ra đời thì đồng thời cũng xuất hiện các khoản chỉ tiêu nhằm duy trì sự hoạt động và phát huy các chức năng của Nhà nước đối với xã hội. Những khoản chỉ tiêu nay (vé quan lý hành. chính, an ninh, quốc phòng, ngoại giao.) được đảm bảo bằng các nguồn tài chính từ sự đóng góp của xã hội như thuế, công trái.

và tài chính công đã xuất hiện như một khái niệm để chỉ những hoạt động thu, chi tài chính gắn liển với chủ thể Nhà nước. Hiện nay, có nhiều ý kiến khác nhau trong quan niệm về tài chính công, nhưng về cơ bản đều thống nhất cho rằng, tài chính công, 1à bộ phận quan trọng nhất của tài chính Nhà nước, gắn liền với các hoạt động thuộc chức năng của Nhà nước trong việc cung cấp hàng, hoá công cho xã hội. Việc quan niệm tài chính Nhà nước là các hoạt động tài chính gắn liên với sở hữu Nhà nước nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm. vụ của Nhà nước và được tiến hành theo một khuôn khổ pháp lý của "Nhà nước thì tài chính Nhà nước bao gồm: - Tài chính chung của Nhà nước (NSNN, các quỹ ngoài NSNN), - Tài chính của các cơ quan, don vị trực tiếp sử dụng kinh phí tài chính Nhà nước.

- Tài chính của các đoanh nghiệp Nhà nước. Học viện Tèi chính. 255 “GIÁO TRÌNH TẢI CHÍNH - TIEN TE 'Trong các bộ phận cấu thành tài chính Nhà nước nói trên, tài chính công bao gồm hẳu hết các bộ phận của tài chính Nhà nước ngoại trừ tài chính doanh nghiệp Nhà nước. Tài chính công khác với tài chính Nhà nước ở các điểm sau: ~ Tài chính công không gắn với các hoạt động mang tính kinh.

doanh thu lợi nhuận, nó hoạt động mang tính chất công không vì lợi nhuận, trong khi tài chính Nhà nước bao gồm cả tài chính công và tài chính doanh nghiệp Nhà nước (mang tính chất tư) hoạt động kinh doanh vì mục tiêu lợi nhuận. Tài chính công gắn với các hoạt động thu (thuế, tín dụng Nhà. nước), chỉ (chi công: chỉ thường xuyên, chỉ đầu tư, chỉ hỗ trợ tài chính. cho các khu vực kinh tế) liên quan đến các chức năng của Nhà nước trong việc cung cấp hàng hoá công cho xã hội.

Tài chính Nhà nước không chỉ phục vụ các chức năng vốn có của Nhà nước mà còn bao gồm các hoạt động thu, chỉ liên quan đến việc cung cấp các hàng hoá tư của doanh nghiệp Nhà nước. Các quỹ công bao gồm: Quỹ N8NN, các quỷ ngoài NSNN (quỹ BHXH, quỹ dự trữ Nhà nước, các quỹ hỗ trợ tài chính. Quá trình hình thành và sử dụng các quỹ tiển tệ nói trên chính là quá trình Nhà nước tham gia phân phổi các nguồn tài chính, các dòng tiền, thông qua hoạt động thu, chỉ tiền tệ và nảy sinh các quan hệ kinh tế giữa Nhà nước với các chủ thể trong xã hội. Đó chính là mặt bản chất biểu hiện nội dung kinh tế - xã hội của tài chính công.

Từ những phân tích trên có thể rut ra: Tai chính công là phương thức huy động, phân bổ, sử dụng các nguồn lực tài chính do. Nhà nước tiến hành trong quá trình tạo lập va sit dung ede quỷ công nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước trong uiệc cung cấp hàng hoá công cho xã hội. Tài chính công gắn liễn với hoạt động của khu vực công, liên quan đến mọi lĩnh vực và tác động đến mọi chủ thể trong xã hội để 256 Học viện Tài chính.