Giáo trình sản xuất giống động vật thuỷ sản nghề phòng và chữa bệnh thuỷ sản cao đẳng trường cao đẳng cộng đồng đồng tháp

Giáo trình sản xuất giống động vật thuỷ sản cung cấp kiến thức về nghề phòng và chữa bệnh thuỷ sản tại trường cao đẳng cộng đồng Đồng Tháp.

• Người hướng dẫn: Lê Phan Anh Phụng
• Trường học: Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp
• Chuyên ngành: Sản Xuất Giống Động Vật Thủy Sản
• Đề tài: Giáo Trình Sản Xuất Giống Động Vật Thủy Sản Nghề Phòng Và Chữa Bệnh Thủy Sản
• Loại tài liệu: giáo trình
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Đồng Tháp

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. CHƯƠNG 1: SINH HỌC SINH SẢN MỘT SỐ LOÀI CÁ NUÔI
• 1.1. Đặc điểm thành thục sinh dục của cá
• 1.2. Sự thành thục của cá mang tính chất chu kỳ
• 1.3. Sự phát triển tuyến sinh dục của cá cái
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI SỰ SINH SẢN CÁ
• 2.1. Ảnh hưởng của các yếu tố bên trong
• 2.2. Ảnh hưởng của các yếu tố bên ngoài
• 2.3. Sự chín trứng và rụng trứng ở cá
• 2.4. Sự phát triển của phôi cá
• 2.5. Các yếu tố cơ bản ảnh hưởng tới sự phát triển của phôi cá
• 3. CHƯƠNG 3: VẤN ĐỀ SỬ DỤNG KÍCH THÍCH TỐ CHO CÁ SINH SẢN
• 3.1. Các loại kích thích tố sử dụng trên cá
• 3.2. Phương pháp sử dụng kích thích tố kích thích cá sinh sản
• 3.3. Các yếu tố ảnh hưởng tới tác dụng của kích thích tố
• 4. CHƯƠNG 4: KỸ THUẬT SẢN XUẤT GIỐNG
• 4.1. Quy trình sản xuất giống nhóm cá đẻ trứng dính
• 4.2. Quy trình sản xuất giống nhóm cá đẻ trứng nổi
• 4.3. Quy trình sản xuất giống nhóm cá đẻ trứng bán trôi nổi
• 5. CHƯƠNG 5: KỸ THUẬT ƯƠNG CÁ GIỐNG
• 5.1. Một số đặc điểm sinh học của cá con
• 5.2. Quy trình ương nuôi cá giống
• 5.3. Kỹ thuật ương một số loài cá
• 6. CHƯƠNG 6: VẬN CHUYỂN CÁ GIỐNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình sản xuất giống động vật thuỷ sản

Giáo trình sản xuất giống động vật thuỷ sản tại Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp được thiết kế nhằm cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết cho sinh viên trong ngành nuôi trồng thuỷ sản. Nội dung giáo trình bao gồm các chương trình học từ sinh học sinh sản đến kỹ thuật ương cá giống. Mục tiêu chính là giúp sinh viên nắm vững quy trình sản xuất giống và quản lý bệnh trong nuôi trồng thuỷ sản.

1.1. Mục tiêu và ý nghĩa của giáo trình

Giáo trình nhằm trang bị cho sinh viên kiến thức về sản xuất giống động vật thuỷ sản, từ đó nâng cao chất lượng nguồn giống cho ngành nuôi trồng thuỷ sản. Điều này không chỉ giúp đáp ứng nhu cầu thực tế mà còn góp phần bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản tự nhiên.

1.2. Cấu trúc và nội dung chính của giáo trình

Giáo trình được chia thành nhiều chương, mỗi chương tập trung vào một khía cạnh cụ thể của sản xuất giống động vật thuỷ sản, từ sinh học sinh sản đến kỹ thuật ương nuôi và vận chuyển cá giống.

II. Thách thức trong sản xuất giống động vật thuỷ sản hiện nay

Ngành sản xuất giống động vật thuỷ sản đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự suy giảm nguồn giống tự nhiên và nhu cầu ngày càng tăng về thực phẩm. Việc phụ thuộc vào giống tự nhiên không còn khả thi, đòi hỏi phải có những giải pháp sản xuất giống nhân tạo hiệu quả.

2.1. Sự suy giảm nguồn giống tự nhiên

Sự khai thác quá mức và ô nhiễm môi trường đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng của nguồn giống tự nhiên. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cung cấp giống cho ngành nuôi trồng thuỷ sản.

2.2. Nhu cầu ngày càng tăng về thực phẩm

Với sự gia tăng dân số, nhu cầu về thực phẩm, đặc biệt là protein từ thuỷ sản, đang tăng cao. Điều này tạo áp lực lớn lên ngành sản xuất giống động vật thuỷ sản để đáp ứng nhu cầu này.

III. Phương pháp sản xuất giống động vật thuỷ sản hiệu quả

Để đảm bảo nguồn giống chất lượng, các phương pháp sản xuất giống động vật thuỷ sản cần được áp dụng một cách khoa học và hiệu quả. Các kỹ thuật như kích thích sinh sản nhân tạo và quản lý môi trường nuôi là rất quan trọng.

3.1. Kỹ thuật kích thích sinh sản nhân tạo

Kỹ thuật này bao gồm việc sử dụng kích thích tố để kích thích cá sinh sản, giúp tăng tỷ lệ thành công trong sản xuất giống. Việc áp dụng đúng phương pháp sẽ nâng cao hiệu quả sản xuất giống.

3.2. Quản lý môi trường nuôi

Quản lý môi trường nuôi là yếu tố quyết định đến sự phát triển và sinh sản của cá. Cần đảm bảo các yếu tố như pH, nhiệt độ và oxy hòa tan luôn ở mức tối ưu để cá có thể phát triển tốt.

IV. Ứng dụng thực tiễn của giáo trình trong ngành nuôi trồng thuỷ sản

Giáo trình sản xuất giống động vật thuỷ sản không chỉ là tài liệu học tập mà còn là nguồn tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà sản xuất. Những kiến thức và kỹ năng được trang bị sẽ giúp sinh viên áp dụng vào thực tiễn sản xuất.

4.1. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các kỹ thuật sản xuất giống hiện đại giúp nâng cao năng suất và chất lượng giống. Điều này đã được chứng minh qua các mô hình nuôi trồng thành công tại Đồng Tháp.

4.2. Tác động đến ngành nuôi trồng thuỷ sản

Việc áp dụng giáo trình vào thực tiễn không chỉ giúp nâng cao chất lượng giống mà còn góp phần phát triển bền vững ngành nuôi trồng thuỷ sản tại địa phương và cả nước.

V. Kết luận và tương lai của sản xuất giống động vật thuỷ sản

Sản xuất giống động vật thuỷ sản là một lĩnh vực quan trọng trong ngành nuôi trồng thuỷ sản. Với những thách thức hiện tại, việc áp dụng các phương pháp sản xuất giống tiên tiến sẽ là chìa khóa để phát triển bền vững trong tương lai.

5.1. Tương lai của ngành sản xuất giống

Ngành sản xuất giống động vật thuỷ sản cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các công nghệ mới để nâng cao hiệu quả sản xuất. Điều này sẽ giúp đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về thực phẩm từ thuỷ sản.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích nghiên cứu trong lĩnh vực sản xuất giống động vật thuỷ sản, nhằm đảm bảo nguồn giống chất lượng và bền vững cho ngành nuôi trồng thuỷ sản.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 SINH HỌC SINH SẢN MỘT SỐ LOÀI CÁ NUÔI MH18-01 Giới thiệu: Sinh sản là đặc trưng cơ bản của sinh vật (cá) nhằm tạo ra thế hệ mới duy trì và phát triển nòi giống, là hoạt động sống thể hiện cao nhất sự thích nghi với điều kiện sống của loài. Mục tiêu: + Kiến thức: Trình bày được đặc điểm thành thục sinh dục của cá, các giai đoạn phát triển tuyến sinh dục và thang bậc phân chia các giai đoạn thành thục của tuyến sinh dục đực cái. + Kỹ năng: Nhận biết được cấu tạo và các giai đoạn phát triển của tế bào sinh dục. + Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Đam mê công việc, có đạo đức nghề nghiệp, tác phong công nghiệp và ý thức tổ chức kỷ luật tốt trong quá trình làm việc.

Đặc điểm thành thục sinh dục của cá 1.1 Tuổi thành thục và trọng lượng thành thục của cá Theo Thành và Kiểm (2009), tuổi thành thục của các loài cá được định nghĩa là thời gian sớm nhất mà cá có thể tạo ra những sản phẩm sinh dục (trứng ở cá cái và tinh trùng ở cá đực) để sinh sản và tạo ra cá con. Theo Nguyễn Văn Kiểm (2004), tuổi thành thục của cá được tính kể từ lúc cá nở đến khi cá tạo sản phẩm sinh dục lần đầu trong đời. Tuổi thành thục sẽ khác nhau tùy theo loài, vùng địa lý cá phân bố và các yếu tố thức ăn và các yếu tố môi trường của điều kiện sống. Thậm chí, ở những điều kiện địa lí khác biệt trong một vùng địa lí nhỏ cũng dẫn đến sự khác bệt về tuổi thành thục của cá (Bảng 1.1) Khối lượng thành thục là khối lượng của cá trong quá trình sinh trưởng và phát triển mà ở đó, cá bắt đầu thành thục sinh dục.

Khối lượng thành thục lần đầu của cá cũng biến động rất lớn. Cá có thể thành thục sinh dục và sinh sản lần đầu khi khối lượng cá nhỏ hơn rất nhiều so với khối lượng thành thục bình quân của loài (Kiểm, 2004). Ví dụ: Khối lượng thành thục của cá mè trắng Việt Nam là 2 kg tương ứng với 24 tháng tuổi, nhưng cũng có thể gặp những cá thể thành thục khi khối lượng chỉ đạt 0,3−0,4 kg. 1 Nguồn: Thành và Kiểm, 2009 Đồng bằng Sông Cửu Đồng bằng Sông Loài cá Long Hồng Tra 35-40 - Lóc đồng 9-10 10-12 Lóc bông 20-22 - Trôi Ấn Độ 15-16 16-18 Chép 8-9 9-10 Mè trắng 20-22 24-26 Mè hoa 20-22 24-26 Trắm cỏ 20-22 24-26 Sặc rằn 8-9 - Rô đồng 8-9 9-10 Mè vinh, he 8-9 - vàng Trê vàng 8-9 10-11 Bống tượng 8-10 - Bảng 1.

1 Tuổi thành thục của một số loài cá nuôi của Việt Nam Theo Kiểm (2004), tuổi thành thục của cá sẽ thay đổi đáng kể thay đổi khi môi trường sống của cá thay đổi. Cá sống ở vĩ độ cao, nhiệt độ thấp thì có tuổi thành thục lần đầu cao hơn so với cá cùng loài nhưng sống ở vĩ độ thấp có nhiệt độ cao Ví dụ: Cá chép sống ở Amur (thuộc liên Xô cũ) sau 4 năm tuổi mới thành thục và khối lượng tương ứng 2,5−3,5 kg/con. Tuy nhiên, ở Việt Nam, cá chép thành thục khi được 12 tháng tuổi, cá biệt cá 8−9 tháng tuổi đã thành thục với khối lượng 0,3−0,5 kg/con. Chế độ dinh dưỡng cũng có ảnh hưởng rất lớn tới sự thành thục của cá.

Những nơi có đủ dinh dưỡng cá thành thục nhanh hơn, khối lượng cá lớn hơn và hệ số thành thục cao hơn (Kiểm, 2004). Vì vậy, khi cá đến tuổi thành thục, để cá phát triển tốt sản phẩm sinh dục, cần cho cá ăn đầy đủ dinh dưỡng, nhất là thành phần đạm. Trong khi đó, trong nuôi thương phẩm một số loài cá có tuổi thành thục sớm, cần giảm hàm lượng protein để cá không mang trứng vì một khi tuyến sinh dục cá phát triển (nhất là cá cái), cá sẽ chậm lớn. Từ những vấn đề nêu trên 2 cho thấy, tuổi thành thục và khối lượng thành thục lần đầu của cá không có mối tương quan rõ rệt và phụ thuộc nhiều vào điều kiện sống (Kiểm, 2004).

Sự thành thục của cá mang tính chất chu kỳ Theo Thành và Kiểm (2009), sự thay đổi các yếu tố môi trường trong năm sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sự thành thục và mùa vụ sinh sản của cá. Tùy loài, cá có thể sinh sản một lần hoặc nhiều lần trong năm. Trong tự nhiê, cá sẽ sinh sản vào những thời điểm có lợi nhất về môi trường (thức ăn, oxy, nhiệt độ, dòng chảy, môi trường sống,…) cho sự tồn tại sinh trưởng và phát triển của phôi và cá con một khi chúng nở ra. Quá trình phát triển của tế bào sinh dục theo một trình tự nhất định và lặp lại nhiều lần trong chu kỳ sống.

Quy luật thành thục sinh dục của các loài cá giống nhau, chúng chỉ khác nhau ở thời gian hoàn thành một chu kỳ sinh dục và quá trình này chịu tác động của nhiều yếu tố bên trong và bên ngoài (Kiểm, 2004). Ở nước ta, cá ở miền Bắc thường sinh sản tập trung vào tháng cuối tháng 3 đến cuối tháng 4 trong khi cá ở miền Nam có xu hướng sinh sản vào đầu mùa mưa, khoảng tháng 5 dương lịch (Thành và Kiểm, 2009). Theo Kiểm (2004), những loài cá sinh sản một lần trong năm, ngoài tự nhiên thường có thời gian hoàn thành chu kỳ thành thục dài hơn so với các loài cá sinh sản nhiều lần trong năm. Đối với cá sinh sản nhiều lần trong năm, cá thương sinh sản nhiều (cả về sức sinh sản và số lượng cá thể tham gia sinh sản) vào mùa chính và sẽ sinh sản ít hơn vào các mùa khác trong năm: cá chép, rô phi, cá lóc (Kiểm và Thành, 2009).

Sau khi cá sinh sản xong, tuyến sinh dục trải qua quá trình thoái hóa và tái hấp thu và tuyến sinh dục sẽ trở về giai đoạn II hay III tùy loài (Kiểm, 2004). Những loài cá đẻ nhiều lần trong năm thì sau khi hoàn thành quá trình thoái hóa, tuyến sinh dục trở về giai đoạn III trong khi tuyến sinh dục trở về giai đoạn II đối với cá đẻ một lần trong năm. Thời gian để cá hoàn thành sự thoái hóa và tái hấp thu sản phẩm sinh dục thường tương đương với thời gian tạo trứng và thời gian này cũng phụ thuộc vào nhiều yếu tố, đặc biệt là nhiệt độ và sự đồng đều của tế bào trứng. Nếu sau khi cá đẻ xong, gặp nhiệt độ thấp, thời gian thoái hóa, tái hấp thu kéo dài và ngược lại (Kiểm, 2004).

Tuy nhiên, ở điều kiện cụ thể trong các ao nuôi vỗ thì thời gian hoàn thành một chu kỳ sinh dục của cá có thể thay đổi. Một trong những nguyên nhân có tác dụng làm cá thay đổi chu kỳ sinh sản đó là vấn đề dinh dưỡng (Kiểm, 2004). Trong các nhóm loài động vật có xương sống, cá là nhóm có sức sinh sản cao nhất (Thành và Kiểm, 2009). Nguyên nhân có thể là do đặc tính tiến hóa thích 3 nghi của các loài cá để bù vào lượng trứng không được thụ tinh (thường thấp trong môi trường tự nhiên) và khả năng sống của phôi và cá bột cũng không cao (Thành và Kiểm, 2009).

Sức sinh sản sẽ biến động khác nhau tùy theo loài. Cá đẻ trứng kích thước lớn và có tập tính bảo vệ trứng và cá con thường có sức sinh sản thấp trong khi những loài đẻ trứng nhỏ không có tập tính bảo vệ trứng và cá con thường có sức sinh sản cao hơn (Thành và Kiểm, 2009). 2 Một số chỉ tiêu sinh sản của một số loài cá ở Đồng bằng sông Cửu Long Nguồn: Thành và Kiểm, 2009 Loài cá Đường kính trứng Sức sinh sản Tập tính bảo vệ (mm) (trứng/g cá cái) trứng Mè trắng 1,1-1,2 100-150 Không Mè hoa 1,2-1,3 100-150 Không Trắm cỏ 1,1-1,2 100-150 Không Trôi trắng 0.9-1,0 400-500 Không Trôi đen 0,8-0,9 400-500 Không Chép 1,1-1,2 100-150 Không Mè vinh 0,2-0,3 800-1000 Không Tra 0,9-1,0 40-50 Không Cá lóc 1,1-1,2 40-50 Có Cá trê 1,2-1,3 40-50 Không Tai tượng 2,0-3,0 2-3 Có Bống tượng 0,2-0,3 500-600 Có Sặc rằn 0,2-0,3 200-300 Không Rô đồng 0,2-0,3 200-300 Không Cá hường 0,2-0,3 200-300 Không 4 Nàng hai 3,0-4,0 0,4-0,5 Có 2. Sự phát triển tuyến sinh dục của cá cái Mayen đã chia sự phát triển của tế bào trứng ra một số giai đoạn sau (trích dẫn bởi Kiểm, 2004): thời kỳ phân cắt, thời kỳ sinh trưởng và thời kỳ thành thục và rụng trứng.

Thời kỳ phân cắt (sinh sản) Các noãn nguyên bào nguyên thủy trải qua một số lần phân chia cho nhiều noãn nguyên bào mới có số lượng nhiễm sắc thể 2n. Noãn nguyên bào còn là nguồn bổ sung tế bào sinh dục cho các chu kỳ sau. Thời kỳ sinh trưởng Ở thời kỳ này, quá trình phân chia tạm thời ngừng lại và các tế bào lớn lên về kích thước. Có thể chia thời kỳ này thành 2 giai đoạn nhỏ: 2.

Thời kỳ sinh trưởng nhỏ Thực chất của thời kỳ này là sự lớn lên của tế bào, hạch nhân tăng về kích thước, lượng tế bào chất tăng dần. Dựa vào sự phát triển của thời kỳ này có thể chia ra: Sơ kỳ: Màng tế bào rất mỏng, tế bào chất ở dạng hạt nhỏ, nhân tế bào hình trứng lớn, trong đó có 6−8 hạch nhỏ. Nhiễm sắc thể ở dạng hạt. Đường kính tế bào trứng khoảng 24−70 µm.

Những tế bào như vậy thuộc giai đoạn I. Thời kỳ một lớp follicule: Ngoài màng tế bào phát sinh một lớp follicule, nhiễm sắc thể ở dạng phân tán, trong tế bào trứng có 8−10 hạch nhân, Tế bào chất từ dạng hạt chuyển sang dạng lưới. Đường kính tế bào trứng 180−240 µm. Những noãn bào có đặc điểm như vậy phần lớn thuộc giai đoạn II.

Thời kỳ sinh trưởng lớn Đặc trưng của thời kỳ này là quá trình tích lũy vật chất dinh dưỡng trong trứng xảy ra rất mạnh và cũng được chia ra hai thời kỳ nhỏ: Bắt đầu tích lũy noãn hoàng: Noãn hoàng có thể tích lũy từ trong ra ngoài hay từ ngoài vào trong, nhân tế bào hình trứng và nằm ở trung tâm của tế bào trứng, tế bào chất dạng sợi. Giữa noãn bào và lớp follicule hình thành lớp vân phóng xạ, đường kính tế bào trứng khoảng 500−800 µm. Những noãn bào có đặc điểm như vậy phần lớn thuộc giai đoạn III. 5 Kết thúc tích lũy noãn hoàng: Noãn hoàng chứa đầy trong tế bào trứng, nhân hình trứng hoặc không có hình dạng nhất định.

Kích thước tế bào trứng cực đại và tùy theo loài (1−1,6mm), tế bào trứng tròn, căng và rời. Những noãn bào có đặc điểm như vậy phần lớn thuộc giai đoạn IV.