CHƯƠNG I L Y LUAN CHUNG VE TAI CHINH, TIEN TE VA QUAN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI TÀI CHÍNH TIỀN TỆ I. Ban chất, vai trò của tài chính trong nền kinh tế thị trường 1. Bản chất Tài chính là một phạm trù giá trị tồn tại trong nền kinh tế hàng hoá, là khái niệm dùng để chỉ những quan hệ kinh tế nảy sinh trong phân phối và chi dùng những của cải bằng tiền giữa con người với nhau, bao gồm quan hệ giữa pháp nhân với pháp nhân, quan hệ pháp nhân với thể nhân. thể nhân với thể nhân.
Trong phân phối va chi dung cua cai bang tién, nay sinh ra các quan hệ tài chính một cách tất yếu. Trong điều kiện kinh tế kế hoạch hoá tập trung, người ta coi trọng giá trị sử dụng và coi nhẹ giá trị. Các quan hệ tài chính không phát triển được. Trong kinh tế thị trường.
các quan hệ hàng hoá tiền tệ phát triển càng s sâu rộng.:eác phạm trù giá trị được sử dụng rộng rãi thì các quan hệ tài chính cũng phat trién cao hon. Đối tượng tác động của các quan hệ trên là của cai bang tiền, bạo gồm ca giá trị san phẩm xã hội tạo ra và ca một han gia trị tài sản quốc dân, những tích luy cua qua khứ. Các quan hệ tài chính n: ay sinh ca trong hoat dong nhà nước, hoạt động của các tổ chức xã hội, của dân cư, của các doanh nghiệp. Những đặc điểm cơ bản của các quan hệ nay la bao gid cing gan lién véi viéc thanh lap va su dung cac quy tiền tệ nhất định.
Nói cách khác, các quỹ tiển tệ tồn tại trong hiện thực tập hợp một số quan hệ tài, chính nhất định. Không có quan hệ tài chính nào không gắn với một quỹ tiền tệ. Đến lượt nó, các quỹ tiền tệ tuỳ theo phạm vi và mục đích sử dụng của chúng lại chia ra các nã tiền tệ tập trung và các quỳỹ tiền tệ không. quỹ tiền tệ tập trung phục vụ cho nhu cầu của cả nước, của một phạm vi rộng lớn.
Các quỹ tiền tệ không tập trung phục vụ cho nhu cầu tổ chức kinh tế trong don vi. 7 Các quỹ tiền tệ đó lại gắn với từng khâu cấu thành hệ thống tài chính của một nước. Tài chính xuất hiện trên cơ sở sự vận động tiền tệ, quan hệ tiền hàng của nền sản xuất hàng hoá. Không có tiền tệ và sự vận động các nguồn tiền tệ trong quá trình phân phối và phân phối lại tổng sản phẩm xã hội và thu nhập quốc dân thì không có quan hệ tài chính và không tạo ra nguồn tài chính.
Các quan hệ tài chính nảy sinh trong quá trình phân phối, hình thành nên các quỹ tiền tệ găn liền với sự ra đời của nhà nước, lệ thuộc vào bản chất nhà nước. Theo nghĩa rộng trong kinh tế chính trị học tài chính là tổng thể các quan hệ tiền tệ trong phan phối dưới hình thức giá trị, hình thành các quỹ tiền tệ. Tài chính biểu hiện tổng hợp giá trị tư liệu sản xuất và tư liệu tiêu dùng trong xã hội. Phạm trù tài chính rất rộng, bao gồm nhiều lĩnh vực: ngân sách nhà nước, lưu thông tiền tệ - tín dụng ngân hàng, bảo hiểm, tài chính doanh nghiệp, tư nhân.
Vì vậy tài chính có vai trò to lớn đối với toàn bộ hoạt động kinh tế xã hội, đời sống nhân dân cũng như đối với hoạt động quản lý của nhà nước. Tài chính là vấn đề tự thân của* Nhà nước, tài chính là yếu tố không thể thiểu được của Nhà nước. Sự tồn tại của nhà nước và nền sản xuất hàng hoá quyết định sự tồn tại và hoạt động của tài chính — tiền tệ. Nó là một yếu tố quan trọng của quá trình tái sản xuất trong phạm vi xí nghiệp, ngành và toàn xã hội, thúc đẩy thực hiện cân đối và tính hiệu quả của nền kinh tế.
Nó phản ánh lợi ích toàn dân, lợi ích tập thể và lợi ích cá nhân, lợi ích các thành phần kinh tế và các giai cấp trong xã hội. Tài chính tiền tệ tạo ra những khả năng phát triển mạnh mẽ các quan hệ kinh tế, thực hiện sự trao đổi sản phẩm ngang giá theo yêu cầu của quy luật giá trị và vận dụng nó, phục vụ lợi ích nhà nước. Nhà nước XHƠN cũng như các chế độ nhà nước trước đó, cần có tài chính và giữ độc quyền phát hành tiền để đảm bảo cho hoạt động: của mình. Tiền đề để phát triển tài chính - tiền tệ một cách ổn định và vừng chãc là nên sản xuất hàng hoá phát triển, quan hệ hàng hoá - tiền tệ mở rộng và vai trò quản lý, điều hành của nhà nước.
Ngược lại nhà nước sử dụng chính sách tài chính - tiền tệ để thúc đẩy việc nâng cao và hoàn thiện sản xuất hàng hoá - tiền tệ có kế hoạch, có hiệu quả - chủ dong tao điều kiện dé củng cố và phát triển chính cho bản thân nền tài chính - tiền tệ của một quốc gia. Đặc trưng của tài chính là thực hiện phân phối nguồn tài chính. thông qua việc phân phối và sử dụng các nguồn lực: tài sản. vật tư, lao động v.
Mọi hoạt động kinh tế — xã hội đều chạm và cân có nguồn tài chính, một yếu tố để ổn định, tăng trưởng và phát triển. Tóm lại, tài chính gản bó mật thiết với sự vận động của vốn tiền tệ và biểu hiện dưới hình thái những quan hệ tiền tệ. Tài chính là một phạm trù kinh tế thuộc lĩnh vực phân phối dưới hình thức giá trị. Nó là tổng thể các quan hệ kinh tế trong quá trình hình thành phân phốt.
và sử dụng các quỹ tiền tệ trong nền kinh tế quốc dân. gắn liền với sự ra đời. tồn tại và hoạt động của nhà nước, phát triển trong các mối quan hệ hữu cơ với nền sản xuất hàng hoá và quan hệ hàng hoá - tiền tệ. Thông qua nhà nước, tài chính - tiền tệ hình thành một hệ thống quan hệ tiền tệ, mà dựa vào đó, tổng sản phẩm xã hội và thu nhập quốc dân được phân phối và phân phối lại một cách có ý thức dưới hình thức giá.
đáp ứng các yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an mình đất nước. ‘ Tài chính - tiền tệ thuộc lĩnh vực phân phối. bắt nguồn từ sản xuất, được củng cố và phát trién trên cơ SỞ sản xuất phát triển.Tài chính - tiền tệ gắn chặt với sản xuất, điều đó được thể hiện : Một là, tài chính - tiền tệ phụ thuộc vào kết quả sản xuất. Chỉ có thể phân phối trong phạm vi kết quả sản xuất làm ra, phù hợp với yêu cầu và khả năng, nhằm tạo ra cơ cấu kinh tế đúng đán, thực hiện công nghiệp hoá.
hiện đại hoá đất nước và a dung hgp ly. Hai 1a, tai chi h — tién té dén lượt mình lại mở đường cho kinh tế - xã "hội phát triển. Tái sản xuất xã hội là một quá trình liên tục không ngừng: từ kết quả tái sản 9 xuất chu kỳ trước, tài chính phân phối vốn cho chu kỳ tái sản xuất tiếp theo, tức là tài chính đi trước sản xuất, điều kiện tiên quyết quyết định đến sự tăng trưởng của nền kinh tế quốc dân. Ba là, thúc đẩy những đơn vị sản xuất - kinh doanh hoạt động theo nguyên tắc hạch toán kinh tế, tự bù đắp chì phí và có tích luỹ để đảm bảo cho tái sản xuất mở rộng.
Bốn là, nhà nước có điều kiện tập trung nguồn vốn để đầu tư thích đáng vào lĩnh vực then chốt, vùng, các cơ sở quan trọng, xây dựng cơ: cấu kinh tế hợp lý, tạo điều kiện thúc đẩy nền kinh tế quốc dân phát triển. Năm là, tài chính - tiền tệ có vai tro tich cực, chủ động thúc đẩy sản xuất phát triển có hiệu quả cao, quản lý, kiểm tra, hướng: dẫn, điều tiết sản xuất, tiêu dùng theo đúng đường lối của nhà nước. Bản chất nhà nước quyết định bản chất tài chính tiền tệ. Nhà nước sử dụng công cụ tài chính tiền tệ nhàm tác động lên các hoạt động kinh tế xã hội phục vụ mục tiêu của mình.
Mục tiêu của tài chính tiền tệ do nhà nước quyết định. Dưới CNXH, tài chính tiền tệ phục vụ sản xuất và nâng cao đời sống nhân dân. Do vậy, tài chính - tiền tệ, đặc biệt là ngân sách nhà nước, dưới CNXH, về cơ bản mang tính chất sản xuất. Chính sách tài chính - tiền tệ là công cụ quản lý kinh tế tổng hợp của nhà nước đối với nền kinh tế quốc dân, là công cụ kiểm tra, kiểm soát sắc bén của nhà nước đối với sản xuất và phân phối sản phẩm xã hội.
Vai trò của tài chính trong nền kinh tế thị trường Xuất phát từ bản chất chế độ XHCN, cuộc cải cách cơ bản tài chính nhà nước ở nước ta được thực hiện theo hướng “ phải nhằm mục tiêu thúc đẩy sản xuất phát triển. huy động và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực. tăng tích luy dé tạo vốn cho đầu tư phát. triển; đáp ứng những nhu cau chì thường xuyên thật sự cần thiết, cấp bác h; bao dam quan ly thong nhat nén tai chinh quốc gia, giảm bội chỉ ngân sách, góp phần khống chế và kiểm soát lạm phát.
10 Xử lý đúng đắn các mối quan hệ; tích luỹ và tiêu dùng; tài chính nhà nước, tài chính doanh nghiệp và tài chính dân cư, ngân sách trung ương và ngân sách địa phương; chi thường xuyên và chì đầu tư phát triển, chi bảo đảm quốc phòng - an ninh, huy động vốn trong nước và vốn bên ngoài, vay và tra nợ." ( Văn kiện Đại hội VIII, tr. Tài chính - tiền tệ mang tính chất sản xuất và thể hiện mục tiêu, bản chất của nhà nước. Do vậy trong nền kinh tế thị trường nói chung và nền kinh tế thị trường có ự quan lý của nhà nước theo định hướng XHCN ở nước ta tài chính tiền tệ có vai trò đặc biệt, quan trọng: Chính sách tài chính tiền tệ là công cụ bình trọng trong việc bao đảm ổn định và tăng trưởng tê đất nước. Chính sách tài chính, tiền tệ có vai trò quan trọng trong phân phối tổng sản phẩm xã hội.
điều tiết và quản lý vì mô của nhà nước. Tài chính là nguồn vật chất quyết định trong ổn định chính trị. bảo vệ thành quả đất nước. Tài chính tiền tệ thực hiện kiểm tra tài chính đối với mọi hoạt động kinh tế - xã hội.
ngăn ngừa, phát hiện và xử lý các hiện tượng tiêu cực, tham nhũng trong đời sông kinh tế - xã hội.