Giáo trình Phương pháp nghiên cứu khoa học - Đại học Thương mại (2015)

Giáo trình phương pháp nghiên cứu khoa học Đại học Thương mại hướng dẫn kiến thức cơ bản và kỹ năng thực hành cho sinh viên tiến hành nghiên cứu khoa học

• Tác giả: Đinh Văn Sơn
• Trường học: Đại học Thương mại
• Chuyên ngành: Phương pháp nghiên cứu khoa học
• Đề tài: Phương pháp nghiên cứu khoa học
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình phương pháp nghiên cứu khoa học

Giáo trình Phương pháp nghiên cứu khoa học được biên soạn bởi tập thể tác giả trường Đại học Thương mại, xuất bản năm 2015. Đây là tài liệu học thuật cung cấp kiến thức nền tảng cho sinh viên đại học và những người mới bắt đầu làm quen với hoạt động nghiên cứu khoa học. Giáo trình bao gồm năm chương chính, bao quát toàn bộ quy trình nghiên cứu từ lý thuyết đến thực hành. Chương trình được thiết kế theo logic từ tổng quan đến chi tiết, giúp người học tiếp cận dần các khái niệm phức tạp. Nội dung giáo trình không chỉ dừng lại ở lý thuyết suông mà còn hướng dẫn kỹ năng thực tiễn cần thiết. Các tác giả đều là những giảng viên, nhà nghiên cứu có uy tín tại trường Đại học Thương mại. Tài liệu này phục vụ cho việc học tập chính thức cũng như tham khảo trong quá trình thực hiện luận văn, khóa luận, đồ án tốt nghiệp. Giáo trình nhấn mạnh mối liên hệ giữa lý thuyết và ứng dụng thực tế trong bối cảnh hội nhập kinh tế.

1.1. Cấu trúc nội dung giáo trình năm chương

Giáo trình được chia thành năm chương logic và hệ thống. Chương 1 do GS. Đinh Văn Sơn và PGS. Vũ Mạnh Chiến biên soạn, trình bày tổng luận về phương pháp nghiên cứu khoa học. Chương 2 về thiết kế nghiên cứu do PGS. Nguyễn Hoàng Việt và TS. Nguyễn Viết Thái phụ trách. Chương 3 tập trung vào nghiên cứu định tính, do TS. Trần Thị Thu Phương và TS. Nguyễn Thị Liên biên soạn. Chương 4 về nghiên cứu định lượng do TS. Trần Văn Trang và TS. Phạm Tuấn Anh đảm nhận. Cuối cùng, chương 5 hướng dẫn viết và thuyết trình báo cáo nghiên cứu khoa học do TS. Nguyễn Thu Thủy và TS. Chử Bá Quyết biên soạn.

1.2. Đối tượng và mục tiêu sử dụng giáo trình

Giáo trình hướng đến đối tượng chính là sinh viên bậc đại học tại các trường thương mại và kinh tế. Sinh viên khi tiến hành làm luận văn, khóa luận, đồ án tốt nghiệp cần trang bị kiến thức nghiên cứu khoa học cơ bản. Ngoài ra, cán bộ nghiên cứu trẻ mới ra trường cũng cần tham khảo tài liệu này để nâng cao năng lực. Giáo trình cung cấp những thông tin thiết thực về các bước tiến hành nghiên cứu, kỹ thuật tiếp cận vấn đề và cách trình bày kết quả. Mục tiêu cuối cùng là giúp người học hình thành tư duy khoa học và khả năng thực hiện nghiên cứu độc lập.

II. Vấn đề bất cập trong nghiên cứu khoa học sinh viên

Trên thực tế, hoạt động nghiên cứu khoa học trong môi trường đại học còn nhiều bất cập đáng quan ngại. Chất lượng nghiên cứu của sinh viên và cán bộ nghiên cứu trẻ chưa đạt kỳ vọng. Phương pháp nghiên cứu thường chưa phù hợp với tính chất đề tài. Nhiều công trình nghiên cứu không xuất phát từ đòi hỏi thực tế của xã hội mà bó hẹp trong phạm vi nhà trường. Tính ứng dụng của kết quả nghiên cứu còn hạn chế, khó đưa vào thực tiễn đời sống. Nguyên nhân chính là người nghiên cứu thiếu kiến thức nền tảng về phương pháp luận. Việc trang bị kỹ năng phân tích, tổng hợp và đánh giá dữ liệu chưa được chú trọng đúng mức. Ngoài ra, sinh viên thường gặp khó khăn trong việc xác định câu hỏi nghiên cứu phù hợp. Việc lựa chọn phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu cũng là thách thức lớn. Giáo trình của trường Đại học Thương mại ra đời nhằm giải quyết những vấn đề này một cách hệ thống và toàn diện.

2.1. Thiếu kiến thức phương pháp luận cơ bản

Nhiều sinh viên khi bắt tay vào nghiên cứu khoa học thường thiếu kiến thức nền tảng về phương pháp luận. Họ chưa hiểu rõ sự khác biệt giữa nghiên cứu định tính và định lượng. Việc xác định biến độc lập, biến phụ thuộc và mối quan hệ giữa các biến còn lúng túng. Khái niệm về mô hình nghiên cứu, giả thuyết khoa học chưa được nắm vững. Điều này dẫn đến việc thiết kế đề cương nghiên cứu thiếu logic, không có tính khoa học cao. Giáo trình cung cấp nền tảng lý thuyết vững chắc để khắc phục hạn chế này.

2.2. Nghiên cứu thiếu tính thực tiễn và ứng dụng

Một vấn đề nổi cộm là nhiều đề tài nghiên cứu không gắn liền với nhu cầu thực tế xã hội. Kết quả nghiên cứu thường mang tính lý thuyết suông, khó áp dụng vào đời sống kinh doanh. Sinh viên có xu hướng chọn đề tài an toàn, ít rủi ro nhưng thiếu giá trị thực tiễn. Việc khảo sát thực tế, thu thập dữ liệu sơ cấp chưa được thực hiện nghiêm túc. Phương pháp lấy mẫu, xây dựng bảng hỏi chưa đạt chuẩn khoa học. Giáo trình nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu phải xuất phát từ đòi hỏi thực tiễn để tăng tính ứng dụng.

III. Phương pháp nghiên cứu khoa học trong giáo trình

Giáo trình trình bày hệ thống các phương pháp nghiên cứu khoa học từ cơ bản đến nâng cao. Phương pháp lý thuyết đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng nền tảng kiến thức cho nghiên cứu. Nhà nghiên cứu cần thu thập và phân tích các công trình trước đây liên quan đến đối tượng nghiên cứu. Từ kiến thức lý thuyết, người nghiên cứu rút ra ý nghĩa cho các quan sát thực nghiệm. Việc phân tích dữ liệu được thực hiện song song với so sánh kiến thức lý thuyết cơ sở. Mô hình nghiên cứu thể hiện mối quan hệ hệ thống giữa các nhân tố trong phạm vi nghiên cứu. Mô hình bao gồm nhân tố mục tiêu, nhân tố tác động và mối quan hệ giữa chúng. Thiết kế nghiên cứu là bước quan trọng quyết định chất lượng toàn bộ công trình. Giáo trình hướng dẫn chi tiết cách xây dựng giả thuyết, lựa chọn phương pháp thu thập dữ liệu. Các kỹ thuật phân tích định tính và định lượng được trình bày cụ thể, dễ áp dụng cho sinh viên.

3.1. Phương pháp lý thuyết và xây dựng mô hình nghiên cứu

Phương pháp lý thuyết yêu cầu nhà nghiên cứu thu thập kiến thức từ các công trình trước đây. Việc phân tích tài liệu tham khảo giúp xác định khoảng trống trong tri thức hiện tại. Từ đó, nhà nghiên cứu xây dựng mô hình nghiên cứu thể hiện mối quan hệ giữa các biến. Mô hình bao gồm biến phụ thuộc là nhân tố mục tiêu và biến độc lập là nhân tố tác động. Ví dụ, mô hình Porter với năm lực lượng cạnh tranh là minh chứng điển hình. Quá trình xây dựng mô hình đòi hỏi tư duy logic và khả năng tổng hợp thông tin tốt.

3.2. Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu thực nghiệm

Giáo trình hướng dẫn các kỹ thuật thu thập dữ liệu sơ cấp và thứ cấp hiệu quả. Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua khảo sát, phỏng vấn sâu, quan sát hoặc thực nghiệm. Dữ liệu thứ cấp từ báo cáo, thống kê, tài liệu sẵn có cũng được sử dụng rộng rãi. Phương pháp định tính phù hợp để khám phá, hiểu sâu hiện tượng nghiên cứu. Phương pháp định lượng giúp đo lường, kiểm định giả thuyết bằng số liệu cụ thể. Việc phân tích dữ liệu cần sử dụng công cụ phù hợp như SPSS, AMOS hoặc các phần mềm chuyên dụng.

IV. Ứng dụng giáo trình vào viết báo cáo nghiên cứu khoa học

Giáo trình không chỉ cung cấp kiến thức phương pháp mà còn hướng dẫn cách trình bày kết quả nghiên cứu. Chương 5 tập trung vào kỹ năng viết và thuyết trình báo cáo khoa học một cách chuyên nghiệp. Bố cục báo cáo nghiên cứu khoa học bao gồm nhiều phần quan trọng cần tuân thủ. Phần mở đầu trình bày lý do chọn đề tài, mục đích và phạm vi nghiên cứu rõ ràng. Chương trình bày kết quả phải làm nổi bật mối quan hệ giữa phát hiện và giả thuyết đặt ra. Phần thảo luận cần biện minh kết quả bằng tài liệu tham khảo uy tín. Kết luận và kiến nghị phải hướng vào mục tiêu nghiên cứu đã xác định từ đầu. Danh mục tài liệu tham khảo cần đầy đủ, trung thực theo quy chuẩn học thuật. Phụ lục chứa dữ liệu, hình ảnh, sơ đồ minh họa bổ sung cho nội dung chính. Kỹ năng thuyết trình cũng được nhấn mạnh để sinh viên tự tin bảo vệ kết quả nghiên cứu trước hội đồng.

4.1. Cấu trúc báo cáo nghiên cứu khoa học chuẩn

Báo cáo nghiên cứu khoa học cần tuân theo cấu trúc chuẩn để đảm bảo tính khoa học. Phần mở đầu giới thiệu tổng quan đề tài, lý do chọn và mục tiêu nghiên cứu. Chương trình bày kết quả có thể viết gộp hoặc tách riêng phần thảo luận tùy đặc điểm đề tài. Nội dung thảo luận phải làm rõ kết quả chính, ý nghĩa và các vấn đề liên quan. Kết luận hướng vào mục tiêu nghiên cứu ban đầu, kiến nghị đề xuất cho nghiên cứu tiếp theo. Phụ lục tập hợp dữ liệu bổ sung nhằm minh họa cho nội dung chính của báo cáo.

4.2. Kỹ năng thuyết trình và bảo vệ kết quả nghiên cứu

Việc thuyết trình báo cáo nghiên cứu khoa học đòi hỏi kỹ năng giao tiếp và trình bày tốt. Người thuyết trình cần tổ chức nội dung logic, nhấn mạnh các phát hiện quan trọng nhất. Sử dụng hình ảnh, biểu đồ, sơ đồ minh họa giúp tăng hiệu quả truyền đạt thông tin. Cần chuẩn bị tinh thần trả lời câu hỏi chất vấn từ hội đồng đánh giá. Kỹ năng phản biện, bảo vệ quan điểm khoa học được rèn luyện qua quá trình này. Giáo trình giúp sinh viên tự tin hơn khi trình bày và bảo vệ công trình nghiên cứu của mình.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Phương pháp nghiên cứu khoa học do tập thể giảng viên và nhà khoa học thuộc Trường Đại học Thương mại biên soạn (xuất bản tại Hà Nội, tháng 8/2015). Trong chương trình đào tạo bậc đại học và sau đại học ngành kinh tế, quản trị kinh doanh và thương mại, học phần Phương pháp nghiên cứu khoa học giữ vị trí môn học điều kiện và công cụ phương pháp luận, trang bị cơ sở lý luận cùng các kỹ thuật nghiên cứu cần thiết để người học thực hiện khóa luận tốt nghiệp, đề án, đồ án, luận văn thạc sĩ hoặc triển khai các đề tài nghiên cứu chuyên môn.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI                              |
|           GIÁO TRÌNH PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC (2015)             |
+------------------------------------+------------------------------------+
| Ban biên soạn:                     | Hội đồng thẩm định / Đóng góp:     |
| - GS. Đinh Văn Sơn                 | - PGS. Bùi Xuân Nhàn               |
| - PGS. Vũ Mạnh Chiến               | - PGS. Phạm Đức Hiếu               |
| - PGS. Nguyễn Hoàng Việt           | - PGS. Bùi Đức Thọ                 |
| - TS. Nguyễn Viết Thái             | - PGS. Hà Văn Sự                   |
| - TS. Trần Thị Thu Phương          | - TS. Lương Minh Huân              |
| - TS. Nguyễn Thị Liên              | - TS. Phan Thanh Tú                |
| - TS. Trần Văn Trang               |                                    |
| - TS. Phạm Tuấn Anh                |                                    |
| - TS. Nguyễn Thu Thủy              |                                    |
| - TS. Chử Bá Quyết                 |                                    |
+------------------------------------+------------------------------------+

Mục tiêu học tập của giáo trình là cung cấp hệ thống tri thức khoa học chuẩn mực, quy trình tư duy nghiên cứu logic, các kỹ thuật thu thập và phân tích dữ liệu (cả định tính lẫn định lượng), đồng thời hướng dẫn quy chuẩn viết và trình bày báo cáo khoa học.

Cấu trúc giáo trình gồm 5 chương được phân công biên soạn cụ thể:

• Chương 1: Tổng luận về phương pháp nghiên cứu khoa học (GS. Đinh Văn Sơn, PGS. Vũ Mạnh Chiến).
• Chương 2: Thiết kế nghiên cứu (PGS. Nguyễn Hoàng Việt, TS. Nguyễn Viết Thái).
• Chương 3: Nghiên cứu định tính (TS. Trần Thị Thu Phương, TS. Nguyễn Thị Liên).
• Chương 4: Nghiên cứu định lượng (TS. Trần Văn Trang, TS. Phạm Tuấn Anh).
• Chương 5: Viết và thuyết trình báo cáo nghiên cứu khoa học (TS. Nguyễn Thu Thủy, TS. Chử Bá Quyết).

Điểm đặc sắc của giáo trình nằm ở cách tiếp cận kết hợp chặt chẽ giữa logic học hình thức với phương pháp luận nghiên cứu kinh tế - quản trị thực chứng, chuẩn hóa tiến trình nghiên cứu từ khâu xác định ý tưởng khoa học đến hoàn thiện sản phẩm học thuật.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung 5 chương phản ánh tiến trình tuyến tính và logic của một công trình nghiên cứu khoa học:

• Chương 1: Tổng luận về phương pháp nghiên cứu khoa học: Khảo cứu nguồn gốc thuật ngữ nghiên cứu (recherche - 1577), trích dẫn định nghĩa của Martyn Shuttleworth (2008), John W. Creswell (2008) và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD). Phân biệt tri thức kinh nghiệm và tri thức khoa học; phân loại nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng (minh họa qua mô hình CAMELS với 6 yếu tố: mức độ an toàn vốn, chất lượng tài sản có, quản trị, lợi nhuận, thanh khoản, mức độ nhạy cảm thị trường); phân loại nghiên cứu diễn dịch (Aristotle, Grawitz) và nghiên cứu quy nạp (Francis Bacon, Morfaux, Chalmers); phân biệt nghiên cứu định tính và định lượng qua bảng tiêu chí so sánh. Làm rõ các thuật ngữ công cụ: khái niệm, định nghĩa, lý thuyết, mô hình, giả thuyết, biến số, đối tượng và khách thể nghiên cứu.
• Chương 2: Thiết kế nghiên cứu: Hướng dẫn xác định câu hỏi nghiên cứu, lựa chọn tiếp cận nghiên cứu, xác lập khung lý thuyết và lập kế hoạch triển khai.
• Chương 3: Nghiên cứu định tính: Tập trung vào các phương pháp thu thập dữ liệu phi số, nghiên cứu trường hợp (case study - Stake 1995, Yin 2013), phỏng vấn sâu, quan sát tham gia và kỹ thuật phân tích nội dung nhằm xây dựng hoặc bổ sung lý thuyết (grounded theory - Glaser & Strauss 1967).
• Chương 4: Nghiên cứu định lượng: Trình bày quy trình đo lường biến số, thiết kế bảng hỏi cấu trúc, chọn mẫu, thu thập dữ liệu số và ứng dụng các thuật toán thống kê để kiểm định mô hình, kiểm định giả thuyết.
• Chương 5: Viết và thuyết trình báo cáo nghiên cứu khoa học: Chuẩn hóa bố cục báo cáo nghiên cứu (khóa luận tốt nghiệp đại học, luận văn thạc sĩ) và kỹ thuật bảo vệ kết quả trước hội đồng.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống cơ sở lý thuyết vững chắc dựa trên các trường phái triết học và phương pháp luận khoa học:

1. Hệ thống tư duy suy luận:
   • Suy luận diễn dịch (Deductive reasoning): Đi từ tiền đề chung đến kết luận riêng biệt theo tam đoạn luận logic ($A \rightarrow B, C \in A \Rightarrow C \in B$), áp dụng trong kiểm định giả thuyết lý thuyết.
   • Suy luận quy nạp (Inductive reasoning): Tổng quát hóa từ các quan sát thực nghiệm riêng lẻ để đề xuất quy luật hoặc khái niệm lý thuyết mới.
2. Logic học về khái niệm và định nghĩa:
   • Phân tích cấu trúc khái niệm qua hai thành tố: nội hàm (tập hợp dấu hiệu bản chất) và ngoại diên (tập hợp đối tượng mang dấu hiệu). Phân loại khái niệm theo nội hàm (cụ thể/trừu tượng, khẳng định/phủ định, quan hệ/không quan hệ) và theo ngoại diên (đơn nhất, chung hữu hạn/vô hạn, rỗng, tập hợp, phân liệt). Thao tác mở rộng, thu hẹp và phân chia khái niệm.
   • Xác lập 4 nguyên tắc định nghĩa: nguyên tắc tương xứng ngoại diên, không nói vòng quanh, không định nghĩa phủ định, định nghĩa phải rõ ràng. Các thao tác tư duy gồm: so sánh, phân tích, tổng hợp, trừu tượng hóa và khái quát hóa.
3. Cấu trúc logic của phép chứng minh khoa học:
   • Luận đề: Phán đoán cần chứng minh (chính là giả thuyết nghiên cứu).
   • Luận cứ: Bằng chứng lý thuyết (tiên đề, định luật) hoặc bằng chứng thực tiễn (số liệu thống kê, dữ liệu thực nghiệm).
   • Luận chứng: Phương pháp và trật tự logic liên kết luận cứ nhằm khẳng định hoặc bác bỏ luận đề.
4. Nguyên lý xây dựng mô hình và kiểm chứng giả thuyết:
   • Mô hình hóa mối quan hệ giữa biến độc lập và biến phụ thuộc (như mô hình 5 lực lượng cạnh tranh của Michael Porter 1985).
   • Đánh giá mô hình theo 4 nhóm với 24 tiêu chí của Stuart C. Dodd (1968) và tiêu chuẩn khả bác (falsifiability) của Karl Popper (2002).
   • Đánh giá giả thuyết theo tiêu chí tính đơn giản của Carl G. Hempel (1966) và Karl Popper (2002).

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
| BẢNG ĐỐI CHIẾU: NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH VÀ NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG (BẢNG 1 TRONG GIÁO TRÌNH)           |
+---------------------------+-----------------------------------+-----------------------------------+
| Yếu tố so sánh            | Nghiên cứu định tính              | Nghiên cứu định lượng             |
+---------------------------+-----------------------------------+-----------------------------------+
| Dữ liệu thu được          | Dữ liệu "mềm" (tính chất)         | Dữ liệu "cứng" (số lượng)         |
| Phương pháp thu thập      | Chủ động giao tiếp với đối tượng  | Thụ động giao tiếp với đối tượng  |
| Số lượng mẫu khảo sát     | Nhỏ                               | Lớn                               |
| Cách thức thu thập        | Trực tiếp qua quan sát/phỏng vấn  | Phải qua xử lý                    |
| Mối quan hệ với đối tượng | Trực tiếp tiếp xúc                | Gián tiếp                         |
| Bối cảnh nghiên cứu       | Không kiểm soát                   | Có kiểm soát                      |
| Phương pháp phân tích     | Phân tích nội dung                | Xử lý thống kê bằng phần mềm      |
| Ví dụ điển hình           | Yếu tố tác động quyết định mua    | Quản trị rủi ro tại Vietcombank   |
+---------------------------+-----------------------------------+-----------------------------------+

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật: Nhận diện và phân loại biến số (biến phạm trù định tính và biến số định lượng); thiết kế công cụ thu thập thông tin (bảng câu hỏi đóng/mở, phỏng vấn chuyên gia, thu thập tài liệu sơ cấp và thứ cấp); xây dựng quy trình tra cứu tài liệu 5 bước (xác định từ khóa $\rightarrow$ tìm kiếm tài liệu $\rightarrow$ đọc và chọn lọc $\rightarrow$ tổng hợp/trích dẫn $\rightarrow$ rút ra kết luận).
• Kỹ năng phân tích: Đánh giá độ tin cậy và giá trị của tài liệu tham khảo; phân tích nguồn gốc sai lệch trong dữ liệu thực nghiệm; phân tích so sánh đối chiếu mô hình lý thuyết với thực tế kinh tế.
• Kỹ năng thực hành học thuật: Vận dụng tiến trình tư duy 4 bước và quy trình 7 bước thực hiện nghiên cứu; tổ chức cấu trúc báo cáo khóa luận tốt nghiệp 7 phần (Mở đầu, Tổng quan nghiên cứu, Khung lý thuyết & Phương pháp, Kết quả & Thảo luận, Kết luận & Kiến nghị, Tài liệu tham khảo, Phụ lục).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tiếp cận sư phạm

Giáo trình triển khai phương pháp giảng dạy tích hợp giữa lý thuyết phương pháp luận nhận thức và thực hành thao tác nghiên cứu. Cấu trúc nội dung dẫn dắt người học từ việc hiểu rõ bản chất tri thức khoa học, nắm vững các quy tắc logic hình thức (khái niệm, định nghĩa, tam đoạn luận) đến áp dụng vào các bước thao tác cụ thể của một đề tài nghiên cứu.

Bài tập tình huống và ví dụ thực chứng

Nội dung bài giảng được minh họa thông qua các tình huống học thuật và kinh tế thực tế:

• Tình huống phân biệt nghiên cứu cơ bản và ứng dụng: Sử dụng hệ thống phân tích CAMELS để đối chiếu mục tiêu nghiên cứu (đề tài ứng dụng đo lường tác động 6 yếu tố đến hoạt động ngân hàng Việt Nam; đề tài cơ bản tìm kiếm nhân tố mới hoặc biến điều kiện bổ sung vào lý thuyết).
• Tình huống logic học: Sử dụng các giả định về lợi thế quy mô của doanh nghiệp nhỏ để minh họa cho quy tắc suy luận diễn dịch và hạn chế của suy luận quy nạp (Chalmers 1985).
• Tình huống quản trị kinh doanh: Đưa ra các ví dụ về nghiên cứu quyết định mua của khách hàng (định tính) và nghiên cứu hệ thống quản trị rủi ro tại ngân hàng Vietcombank (định lượng).

Phương pháp kiểm tra và đánh giá

• Đánh giá quá trình: Kiểm tra khả năng xác định vấn đề nghiên cứu của sinh viên dựa trên 5 căn cứ (ý nghĩa khoa học, ý nghĩa thực tiễn, tính cấp thiết, điều kiện đảm bảo, sự phù hợp); đánh giá kỹ năng thiết kế đề cương nghiên cứu, đặt giả thuyết và xác lập biến số.
• Đánh giá tổng kết: Đánh giá sản phẩm nghiên cứu hoàn chỉnh (khóa luận tốt nghiệp bậc đại học hoặc đề án môn học) căn cứ trên tính chuẩn mực của bố cục báo cáo khoa học, tính đúng đắn của phương pháp thu thập dữ liệu và tính chặt chẽ của phép chứng minh luận điểm khoa học.

Hướng dẫn tự học

Người học tự học bằng cách áp dụng trực tiếp quy trình 7 bước NCKH: quan sát hiện tượng $\rightarrow$ đặt câu hỏi $\rightarrow$ lập giả thuyết $\rightarrow$ xây dựng luận chứng $\rightarrow$ thu thập luận cứ $\rightarrow$ phân tích dữ liệu $\rightarrow$ tổng hợp kết luận. Sinh viên cần rèn luyện thao tác trích dẫn nguồn sơ cấp và thứ cấp, tránh lỗi định nghĩa vòng quanh và đảm bảo tính tương xứng ngoại diên khi xây dựng khái niệm nghiên cứu.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Hệ thống hóa tài liệu tham khảo chuẩn mực quốc tế: Giáo trình trích dẫn trực tiếp các công trình kinh điển về phương pháp luận nghiên cứu khoa học trên thế giới, bao gồm:
  • Phương pháp định tính và định lượng: Martyn Shuttleworth (2008), John W. Creswell (2008), Madeleine Grawitz (1993, 1996), Raymond-Alain Thiétart và cộng sự (2003).
  • Nghiên cứu trường hợp và phân tích dữ liệu mềm: Robert K. Yin (2013), Robert E. Stake (1995), Matthew B. Miles & A. Michael Huberman (1984), David Silverman (2001, 2011), Barney G. Glaser & Anselm L. Strauss (1967), John Van Maanen (2011).
  • Triết học khoa học và kiểm định giả thuyết: Karl Popper (2002), Carl G. Hempel (1966), Stuart C. Dodd (1968), Alan F. Chalmers (1985).
• Chuẩn hóa nguyên tắc đạo đức nghiên cứu: Giáo trình nhấn mạnh đạo đức nghiên cứu trong khoa học quản trị dựa trên sự tin tưởng, tính khách quan, trung thực và tuân thủ quy trình xây dựng đối tượng, thu thập dữ liệu và xử lý số liệu.
• Tích hợp các mô hình phân tích kinh tế thực tế: Đưa các mô hình phân tích kinh tế - quản trị cụ thể vào nội dung phương pháp luận (mô hình đánh giá an toàn ngân hàng CAMELS, mô hình 5 lực lượng cạnh tranh của Michael Porter 1985, ví dụ nghiên cứu lâm nghiệp cây bạch đàn của GS. Vũ Cao Đàm 2003).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
| MA TRẬN ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG VÀ MỤC TIÊU TƯƠNG ỨNG                                                  |
+--------------------------------+---------------------------------+--------------------------------+
| Đối tượng                      | Yêu cầu kiến thức nền tảng      | Mục đích sử dụng chính         |
+--------------------------------+---------------------------------+--------------------------------+
| Sinh viên đại học              | Kiến thức kinh tế, quản trị học | Học môn PP NCKH, làm khóa luận |
| (Năm 3, Năm 4)                 | và xác suất thống kê cơ bản     | tốt nghiệp, đồ án, đề án môn   |
+--------------------------------+---------------------------------+--------------------------------+
| Học viên cao học &             | Phương pháp luận chuyên ngành   | Thiết kế nghiên cứu luận văn   |
| Nghiên cứu sinh                | và công cụ phân tích nâng cao   | thạc sĩ, luận án tiến sĩ       |
+--------------------------------+---------------------------------+--------------------------------+
| Giảng viên &                   | Chuyên môn sâu về ngành và      | Làm giáo trình giảng dạy, quy  |
| Cán bộ nghiên cứu trẻ          | phương pháp nghiên cứu học thuật| chuẩn hóa triển khai đề tài    |
+--------------------------------+---------------------------------+--------------------------------+

• Sinh viên bậc đại học: Phù hợp với sinh viên năm thứ ba và năm cuối thuộc các khối ngành kinh tế, thương mại, quản trị kinh doanh, marketing, tài chính - ngân hàng đang chuẩn bị thực hiện khóa luận tốt nghiệp, đồ án, đề án hoặc tham gia phong trào nghiên cứu khoa học sinh viên.
• Học viên cao học: Cung cấp khung phương pháp luận chuẩn mực để xây dựng đề cương, thiết kế nghiên cứu và hoàn thiện luận văn thạc sĩ theo quy chuẩn học thuật nêu tại Chương 5.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Giảng viên sử dụng làm tài liệu giảng dạy chính thức cho học phần Phương pháp nghiên cứu khoa học; các cán bộ nghiên cứu trẻ tại các viện, trường và cơ quan nghiên cứu sử dụng làm tài liệu tham khảo để chuẩn hóa các bước thực hiện đề tài khoa học.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên bậc đại học, học viên cao học chuyên ngành kinh tế - quản trị kinh doanh, các giảng viên giảng dạy phương pháp nghiên cứu và những cán bộ mới bắt đầu làm công tác nghiên cứu khoa học tại các cơ quan, viện nghiên cứu.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần trang bị kiến thức cơ bản về khoa học kinh tế, khoa học quản trị, nguyên lý xác suất thống kê và các thao tác tư duy logic cơ bản nhằm tiếp thu các khái niệm về kiểm định mô hình, xử lý biến số và phân tích dữ liệu.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Giáo trình tích hợp chặt chẽ nền tảng logic học hình thức (cấu trúc khái niệm, quy tắc định nghĩa, các thao tác phân tích - tổng hợp) với phương pháp luận nghiên cứu hiện đại; làm rõ sự khác biệt giữa nghiên cứu định tính và định lượng qua bảng đối chiếu 8 tiêu chí và đưa ra hướng dẫn cụ thể về bố cục sản phẩm nghiên cứu từ khóa luận đại học đến luận văn thạc sĩ.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học nên bám sát tiến trình tư duy 4 bước và quy trình 7 bước thực hiện nghiên cứu được nêu trong Chương 1; thực hành tuần tự từ khâu xác định vấn đề nghiên cứu (theo 5 tiêu chí), thiết kế mô hình biến số, lập giả thuyết khoa học đến tra cứu tổng quan tài liệu theo quy trình 5 bước.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Giáo trình đi kèm hệ thống tài liệu tham khảo phong phú từ các tác giả phương pháp luận quốc tế kinh điển (Creswell, Yin, Stake, Miles & Huberman, Silverman, Thiétart, Popper) và các hướng dẫn mẫu về cấu trúc trình bày khóa luận tốt nghiệp, luận văn thạc sĩ tại Chương 5.

---

Kết luận

Giáo trình Phương pháp nghiên cứu khoa học của Trường Đại học Thương mại cung cấp hệ thống tri thức phương pháp luận toàn diện, chuẩn xác và có cấu trúc chặt chẽ. Giá trị cốt lõi của tác phẩm thể hiện ở việc hệ thống hóa rõ ràng các khái niệm logic học, quy chuẩn hóa tiến trình nghiên cứu từ tư duy trừu tượng đến thao tác thực nghiệm, và phân định minh bạch hai hướng tiếp cận định tính - định lượng.

Lộ trình học tập khuyến nghị dành cho người học là tiếp cận tuần tự theo kết cấu 5 chương: bắt đầu từ nền tảng tri thức khoa học và logic học (Chương 1) $\rightarrow$ thiết lập khung thiết kế nghiên cứu (Chương 2) $\rightarrow$ lựa chọn và triển khai công cụ định tính hoặc định lượng (Chương 3, Chương 4) $\rightarrow$ hoàn thiện và trình bày báo cáo học thuật chuẩn mực (Chương 5). Người học cần khai thác kết hợp tài liệu sơ cấp và thứ cấp nhằm nâng cao chất lượng các công trình nghiên cứu khoa học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề và lập giả thuyết, thu thập số liệu và dựa trên số liệu để rút ra kết luận. Đồng thời, khía cạnh đạo đức đều hiện diện trong mỗi bước của chu trình nghiên cứu khoa học. Các nghiên cứu trong khoa học quản trị được xây dựng trên một nền tảng của sự tin tưởng. Các nhà nghiên cứu tin tưởng rằng kết quả nghiên cứu của các tác giả khác là đúng đắn.

Xã hội cũng tin tưởng rằng kết quả nghiên cứu khoa học phản ánh trung thực, chính xác, khách quan các hiện tượng quản trị, kinh tế 7 xã hội. Vì vậy, đạo đức nghiên cứu trong nghiên cứu quản trị gắn liền với sự tôn trọng những nguyên tắc đạo đức căn bản của nhà nghiên cứu, như: Tính trung thực, khách quan và tuân thủ đúng quy trình xây dựng hiện tượng, đối tượng và khung lý luận nghiên cứu, cũng như trong quá trình thu thập số liệu và phân tích dữ liệu. Có nhiều tiêu thức khác nhau để phân loại các nghiên cứu khoa học. Trong phạm vi của cuốn sách này, chúng tôi xin được phép chỉ đề cập đến các phương pháp phân loại thông dụng và phổ thông nhất.

Phân loại nghiên cứu khoa học 1. Nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng Nghiên cứu cơ bản (còn được gọi là nghiên cứu nền tảng, nghiên cứu thuần túy hoặc nghiên cứu hàn lâm) là một nghiên cứu có hệ thống hướng tới sự phát triển tri thức hay sự hiểu biết về các khía cạnh cơ bản của hiện tượng. Nghiên cứu cơ bản được thực hiện mà không cần suy nghĩ về một mục tiêu cuối cùng mang tính ứng dụng thực tế. Nó được thực hiện bởi sự tò mò hoặc đam mê của nhà khoa học để trả lời những câu hỏi khoa học, do đó, động lực để thôi thúc các nhà khoa học tiến hành nghiên cứu là mở rộng kiến thức.

Nghiên cứu cơ bản được thực hiện trong tất cả các ngành khoa học và kỹ thuật. Nghiên cứu cơ bản tập trung vào xây dựng, khẳng định hoặc bác bỏ lý thuyết để giải thích hiện tượng quan sát được. Nghiên cứu cơ bản là nguồn gốc của hầu hết các ý tưởng khoa học mới và cách suy nghĩ về thế giới. Nó có thể được khám phá, mô tả hoặc giải thích.

Nghiên cứu cơ bản tạo ra những ý tưởng mới, nguyên tắc và lý thuyết, nó có thể không được sử dụng ngay lập tức nhưng lại hình thành cơ sở của sự tiến bộ và phát triển trong các lĩnh vực khác nhau. Nghiên cứu cơ bản hiếm khi giúp ta liên hệ trực tiếp với những vấn đề hàng ngày; tuy nhiên, nó kích thích cách suy nghĩ mới đối với các nhà nghiên cứu với một vấn đề trong tương lai. Phần lớn các nhà khoa học cho rằng những hiểu biết một cách cơ bản, nền tảng về tất cả các khía cạnh của 8 khoa học là thiết yếu cho phát triển. Nói một cách khác, nghiên cứu cơ bản đặt nền tảng cho nghiên cứu ứng dụng tiếp nối kết quả về sau.

Ví dụ, các nghiên cứu cơ bản nhằm tìm câu trả lời cho những câu hỏi như: Doanh nghiệp hình thành như thế nào? Cấu trúc của doanh nghiệp bao gồm những gì? Có gì đặc biệt trong cấu trúc doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp vừa và nhỏ? Nghiên cứu ứng dụng là một hình thức điều tra có hệ thống liên quan đến ứng dụng thực tế của khoa học. Nó truy cập và sử dụng một số phần của cộng đồng nghiên cứu, lý thuyết tích lũy, kiến thức, phương pháp, kỹ thuật, cho một nhà nước, doanh nghiệp cụ thể. Nghiên cứu ứng dụng mang đặc điểm khác với nghiên cứu cơ bản.