Giáo trình Phương pháp nghiên cứu khoa học - Đại học Thương mại (2015)

• Tác giả: Đinh Văn Sơn
• Trường học: Đại học Thương mại
• Chuyên ngành: Phương pháp nghiên cứu khoa học
• Đề tài: Phương pháp nghiên cứu khoa học
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình phương pháp nghiên cứu khoa học

Giáo trình Phương pháp nghiên cứu khoa học được biên soạn bởi tập thể tác giả trường Đại học Thương mại, xuất bản năm 2015. Đây là tài liệu học thuật cung cấp kiến thức nền tảng cho sinh viên đại học và những người mới bắt đầu làm quen với hoạt động nghiên cứu khoa học. Giáo trình bao gồm năm chương chính, bao quát toàn bộ quy trình nghiên cứu từ lý thuyết đến thực hành. Chương trình được thiết kế theo logic từ tổng quan đến chi tiết, giúp người học tiếp cận dần các khái niệm phức tạp. Nội dung giáo trình không chỉ dừng lại ở lý thuyết suông mà còn hướng dẫn kỹ năng thực tiễn cần thiết. Các tác giả đều là những giảng viên, nhà nghiên cứu có uy tín tại trường Đại học Thương mại. Tài liệu này phục vụ cho việc học tập chính thức cũng như tham khảo trong quá trình thực hiện luận văn, khóa luận, đồ án tốt nghiệp. Giáo trình nhấn mạnh mối liên hệ giữa lý thuyết và ứng dụng thực tế trong bối cảnh hội nhập kinh tế.

1.1. Cấu trúc nội dung giáo trình năm chương

Giáo trình được chia thành năm chương logic và hệ thống. Chương 1 do GS. Đinh Văn Sơn và PGS. Vũ Mạnh Chiến biên soạn, trình bày tổng luận về phương pháp nghiên cứu khoa học. Chương 2 về thiết kế nghiên cứu do PGS. Nguyễn Hoàng Việt và TS. Nguyễn Viết Thái phụ trách. Chương 3 tập trung vào nghiên cứu định tính, do TS. Trần Thị Thu Phương và TS. Nguyễn Thị Liên biên soạn. Chương 4 về nghiên cứu định lượng do TS. Trần Văn Trang và TS. Phạm Tuấn Anh đảm nhận. Cuối cùng, chương 5 hướng dẫn viết và thuyết trình báo cáo nghiên cứu khoa học do TS. Nguyễn Thu Thủy và TS. Chử Bá Quyết biên soạn.

1.2. Đối tượng và mục tiêu sử dụng giáo trình

Giáo trình hướng đến đối tượng chính là sinh viên bậc đại học tại các trường thương mại và kinh tế. Sinh viên khi tiến hành làm luận văn, khóa luận, đồ án tốt nghiệp cần trang bị kiến thức nghiên cứu khoa học cơ bản. Ngoài ra, cán bộ nghiên cứu trẻ mới ra trường cũng cần tham khảo tài liệu này để nâng cao năng lực. Giáo trình cung cấp những thông tin thiết thực về các bước tiến hành nghiên cứu, kỹ thuật tiếp cận vấn đề và cách trình bày kết quả. Mục tiêu cuối cùng là giúp người học hình thành tư duy khoa học và khả năng thực hiện nghiên cứu độc lập.

II. Vấn đề bất cập trong nghiên cứu khoa học sinh viên

Trên thực tế, hoạt động nghiên cứu khoa học trong môi trường đại học còn nhiều bất cập đáng quan ngại. Chất lượng nghiên cứu của sinh viên và cán bộ nghiên cứu trẻ chưa đạt kỳ vọng. Phương pháp nghiên cứu thường chưa phù hợp với tính chất đề tài. Nhiều công trình nghiên cứu không xuất phát từ đòi hỏi thực tế của xã hội mà bó hẹp trong phạm vi nhà trường. Tính ứng dụng của kết quả nghiên cứu còn hạn chế, khó đưa vào thực tiễn đời sống. Nguyên nhân chính là người nghiên cứu thiếu kiến thức nền tảng về phương pháp luận. Việc trang bị kỹ năng phân tích, tổng hợp và đánh giá dữ liệu chưa được chú trọng đúng mức. Ngoài ra, sinh viên thường gặp khó khăn trong việc xác định câu hỏi nghiên cứu phù hợp. Việc lựa chọn phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu cũng là thách thức lớn. Giáo trình của trường Đại học Thương mại ra đời nhằm giải quyết những vấn đề này một cách hệ thống và toàn diện.

2.1. Thiếu kiến thức phương pháp luận cơ bản

Nhiều sinh viên khi bắt tay vào nghiên cứu khoa học thường thiếu kiến thức nền tảng về phương pháp luận. Họ chưa hiểu rõ sự khác biệt giữa nghiên cứu định tính và định lượng. Việc xác định biến độc lập, biến phụ thuộc và mối quan hệ giữa các biến còn lúng túng. Khái niệm về mô hình nghiên cứu, giả thuyết khoa học chưa được nắm vững. Điều này dẫn đến việc thiết kế đề cương nghiên cứu thiếu logic, không có tính khoa học cao. Giáo trình cung cấp nền tảng lý thuyết vững chắc để khắc phục hạn chế này.

2.2. Nghiên cứu thiếu tính thực tiễn và ứng dụng

Một vấn đề nổi cộm là nhiều đề tài nghiên cứu không gắn liền với nhu cầu thực tế xã hội. Kết quả nghiên cứu thường mang tính lý thuyết suông, khó áp dụng vào đời sống kinh doanh. Sinh viên có xu hướng chọn đề tài an toàn, ít rủi ro nhưng thiếu giá trị thực tiễn. Việc khảo sát thực tế, thu thập dữ liệu sơ cấp chưa được thực hiện nghiêm túc. Phương pháp lấy mẫu, xây dựng bảng hỏi chưa đạt chuẩn khoa học. Giáo trình nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu phải xuất phát từ đòi hỏi thực tiễn để tăng tính ứng dụng.

III. Phương pháp nghiên cứu khoa học trong giáo trình

Giáo trình trình bày hệ thống các phương pháp nghiên cứu khoa học từ cơ bản đến nâng cao. Phương pháp lý thuyết đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng nền tảng kiến thức cho nghiên cứu. Nhà nghiên cứu cần thu thập và phân tích các công trình trước đây liên quan đến đối tượng nghiên cứu. Từ kiến thức lý thuyết, người nghiên cứu rút ra ý nghĩa cho các quan sát thực nghiệm. Việc phân tích dữ liệu được thực hiện song song với so sánh kiến thức lý thuyết cơ sở. Mô hình nghiên cứu thể hiện mối quan hệ hệ thống giữa các nhân tố trong phạm vi nghiên cứu. Mô hình bao gồm nhân tố mục tiêu, nhân tố tác động và mối quan hệ giữa chúng. Thiết kế nghiên cứu là bước quan trọng quyết định chất lượng toàn bộ công trình. Giáo trình hướng dẫn chi tiết cách xây dựng giả thuyết, lựa chọn phương pháp thu thập dữ liệu. Các kỹ thuật phân tích định tính và định lượng được trình bày cụ thể, dễ áp dụng cho sinh viên.

3.1. Phương pháp lý thuyết và xây dựng mô hình nghiên cứu

Phương pháp lý thuyết yêu cầu nhà nghiên cứu thu thập kiến thức từ các công trình trước đây. Việc phân tích tài liệu tham khảo giúp xác định khoảng trống trong tri thức hiện tại. Từ đó, nhà nghiên cứu xây dựng mô hình nghiên cứu thể hiện mối quan hệ giữa các biến. Mô hình bao gồm biến phụ thuộc là nhân tố mục tiêu và biến độc lập là nhân tố tác động. Ví dụ, mô hình Porter với năm lực lượng cạnh tranh là minh chứng điển hình. Quá trình xây dựng mô hình đòi hỏi tư duy logic và khả năng tổng hợp thông tin tốt.

3.2. Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu thực nghiệm

Giáo trình hướng dẫn các kỹ thuật thu thập dữ liệu sơ cấp và thứ cấp hiệu quả. Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua khảo sát, phỏng vấn sâu, quan sát hoặc thực nghiệm. Dữ liệu thứ cấp từ báo cáo, thống kê, tài liệu sẵn có cũng được sử dụng rộng rãi. Phương pháp định tính phù hợp để khám phá, hiểu sâu hiện tượng nghiên cứu. Phương pháp định lượng giúp đo lường, kiểm định giả thuyết bằng số liệu cụ thể. Việc phân tích dữ liệu cần sử dụng công cụ phù hợp như SPSS, AMOS hoặc các phần mềm chuyên dụng.

IV. Ứng dụng giáo trình vào viết báo cáo nghiên cứu khoa học

Giáo trình không chỉ cung cấp kiến thức phương pháp mà còn hướng dẫn cách trình bày kết quả nghiên cứu. Chương 5 tập trung vào kỹ năng viết và thuyết trình báo cáo khoa học một cách chuyên nghiệp. Bố cục báo cáo nghiên cứu khoa học bao gồm nhiều phần quan trọng cần tuân thủ. Phần mở đầu trình bày lý do chọn đề tài, mục đích và phạm vi nghiên cứu rõ ràng. Chương trình bày kết quả phải làm nổi bật mối quan hệ giữa phát hiện và giả thuyết đặt ra. Phần thảo luận cần biện minh kết quả bằng tài liệu tham khảo uy tín. Kết luận và kiến nghị phải hướng vào mục tiêu nghiên cứu đã xác định từ đầu. Danh mục tài liệu tham khảo cần đầy đủ, trung thực theo quy chuẩn học thuật. Phụ lục chứa dữ liệu, hình ảnh, sơ đồ minh họa bổ sung cho nội dung chính. Kỹ năng thuyết trình cũng được nhấn mạnh để sinh viên tự tin bảo vệ kết quả nghiên cứu trước hội đồng.

4.1. Cấu trúc báo cáo nghiên cứu khoa học chuẩn

Báo cáo nghiên cứu khoa học cần tuân theo cấu trúc chuẩn để đảm bảo tính khoa học. Phần mở đầu giới thiệu tổng quan đề tài, lý do chọn và mục tiêu nghiên cứu. Chương trình bày kết quả có thể viết gộp hoặc tách riêng phần thảo luận tùy đặc điểm đề tài. Nội dung thảo luận phải làm rõ kết quả chính, ý nghĩa và các vấn đề liên quan. Kết luận hướng vào mục tiêu nghiên cứu ban đầu, kiến nghị đề xuất cho nghiên cứu tiếp theo. Phụ lục tập hợp dữ liệu bổ sung nhằm minh họa cho nội dung chính của báo cáo.

4.2. Kỹ năng thuyết trình và bảo vệ kết quả nghiên cứu

Việc thuyết trình báo cáo nghiên cứu khoa học đòi hỏi kỹ năng giao tiếp và trình bày tốt. Người thuyết trình cần tổ chức nội dung logic, nhấn mạnh các phát hiện quan trọng nhất. Sử dụng hình ảnh, biểu đồ, sơ đồ minh họa giúp tăng hiệu quả truyền đạt thông tin. Cần chuẩn bị tinh thần trả lời câu hỏi chất vấn từ hội đồng đánh giá. Kỹ năng phản biện, bảo vệ quan điểm khoa học được rèn luyện qua quá trình này. Giáo trình giúp sinh viên tự tin hơn khi trình bày và bảo vệ công trình nghiên cứu của mình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC Hà Nội, tháng 8/2015 1 2 LỜI MỞ ĐẦU Hoạt động nghiên cứu khoa học (NCKH) là một hoạt động quan trọng hàng đầu trong nhiều ngành khoa học khác nhau. Kết quả thu được từ các hoạt động NCKH là những phát hiện mới về kiến thức, về bản chất sự vật, phát triển nhận thức khoa học về thế giới, sáng tạo phương pháp và phương tiện kỹ thuật mới có giá trị cho cuộc sống. Trong bối cảnh giao lưu và hội nhập của nước ta như hiện nay, để khoa học công nghệ đáp ứng được nhu cầu phát triển của xã hội, các nhà nghiên cứu, những người làm công tác khoa học phải phát huy vai trò là lực lượng nòng cốt trong nghiên cứu và ứng dụng các kết quả nghiên cứu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Điều đó đòi hỏi người làm công tác nghiên cứu phải được trang bị kiến thức và phương pháp NCKH. Sinh viên các trường đại học khi tiến hành làm luận văn, khóa luận, đồ án tốt nghiệp là bước đầu làm quen với hoạt động NCKH, và sau này, khi làm việc trong các cơ quan nghiên cứu cũng đòi hỏi phải có kiến thức và có phương pháp NCKH. Trên thực tế, trong quá trình nghiên cứu của các sinh viên trong nhà trường cũng như cán bộ nghiên cứu trẻ mới ra trường, công tác nghiên cứu khoa học thực hiện còn nhiều vấn đề bất cập. Chất lượng nghiên cứu chưa cao, phương pháp nghiên cứu chưa phù hợp, hoạt động nghiên cứu chưa xuất phát từ đòi hỏi thực tế xã hội mà thường bó hẹp trong nhà trường, chưa có tính ứng dụng cao. Từ thực tế đó, “Giáo trình Phương pháp nghiên cứu khoa học” được tập thể các tác giả trường Đại học Thương mại biên soạn với nhiều nội dung cung cấp những thông tin, những kiến thức cơ bản, các bước trong NCKH, những kỹ thuật cần thiết để tiếp cận nghiên cứu và cách trình bày các kết quả NCKH, phục vụ cho đối tượng sinh viên bậc đại học và những người quan tâm. Hy vọng rằng giáo trình này sẽ mang lại những kiến thức bổ ích và những thông tin thiết thực cho sinh viên và những người bắt đầu làm công tác NCKH. 3 “Giáo trình Phương pháp nghiên cứu khoa học” bao gồm 5 chương như sau:  Chương 1: Tổng luận về phương pháp nghiên cứu khoa học do GS. Đinh Văn Sơn và PGS. Vũ Mạnh Chiến biên soạn  Chương 2: Thiết kế nghiên cứu do PGS. Nguyễn Hoàng Việt và TS. Nguyễn Viết Thái biên soạn  Chương 3: Nghiên cứu định tính do TS. Trần Thị Thu Phương và TS. Nguyễn Thị Liên biên soạn  Chương 4: Nghiên cứu định lượng do TS. Trần Văn Trang và TS. Phạm Tuấn Anh biên soạn  Chương 5: Viết và thuyết trình báo cáo nghiên cứu khoa học do TS. Nguyễn Thu Thủy và TS. Chử Bá Quyết biên soạn Chúng tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của các nhà khoa học đã cung cấp tài liệu tham khảo giúp chúng tôi hoàn thành giáo trình này. Đặc biệt tập thể tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành tới PGS. Bùi Xuân Nhàn, PGS. Phạm Đức Hiếu, PGS. Bùi Đức Thọ, PGS. Hà Văn Sự, TS. Lương Minh Huân và TS. Phan Thanh Tú đã đóng góp nhiều ý kiến quý báu để giáo trình được hoàn chỉnh. Quá trình thực hiện biên soạn chắc chắn sẽ không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các bạn đồng nghiệp cũng như của các em sinh viên để giáo trình được hoàn thiện hơn nữa. Tập thể tác giả 4 Chương 1 TỔNG LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC Giới thiệu Nội dung chương này giới thiệu tổng quan về phương pháp nghiên cứu khoa học. Cụ thể, phần đầu 1.1 sẽ trình bày khái niệm nghiên cứu khoa học và các tiêu chí hay các phân loại nghiên cứu khoa học; tiếp theo, phần 1.2 gồm những thuật ngữ cơ bản trong nghiên cứu khoa học.3, tiến trình tư duy của một nghiên cứu khoa học tiêu chuẩn sẽ được giới thiệu chi tiết theo các bước cơ bản mà nhà nghiên cứu cần thực hiện. Cuối cùng, phần 1.4 đề cập đến cách trình bày các nội dung chính của các sản phẩm nghiên cứu khoa học. Qua chương này, học viên sẽ có cái nhìn tổng quan về phương pháp nghiên cứu khoa học, nắm được những vấn đề cơ bản như thế nào được gọi là một nghiên cứu khoa học, cách phân loại và đặc biệt cách trình bày theo đúng tiêu chuẩn của một nghiên cứu khoa học. Các nội dung này là nền tảng để học viên tiếp tục đi sâu tham khảo các nội dung ở các chương tiếp sau. NGHIÊN CỨU KHOA HỌC VÀ CÁC PHÂN LOẠI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC 1. Khái niệm về nghiên cứu khoa học Thuật ngữ nghiên cứu có nguồn gốc từ recherche trong tiếng Pháp (“recerchier” trong tiếng Pháp xưa và được sử dụng lần đầu vào năm 1577) với ý nghĩa ban đầu là sự tìm kiếm. Nghiên cứu có nhiều định nghĩa khác nhau. Theo định nghĩa rộng nhất của Martyn Shuttleworth (2008), “nghiên cứu bao hàm bất cứ sự thu thập dữ liệu, thông tin, và dữ kiện nào nhằm thúc đẩy tri thức”. Creswell (2008) định nghĩa “nghiên cứu là một quá trình có các bước thu thập và phân tích thông tin nhằm 5 gia tăng sự hiểu biết của chúng ta về một chủ đề hay một vấn đề”. Còn theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), nghiên cứu là một “công việc có tính sáng tạo được thực hiện có hệ thống nhằm làm giàu kho tàng tri thức, bao gồm cả kiến thức của con người, văn hóa và xã hội, và việc sử dụng kho tàng tri thức này để đưa ra những ứng dụng mới”. Nó được sử dụng để xây dựng hoặc kiểm định một thực tế, khẳng định các kết quả của công việc trước đó, giải quyết vấn đề mới hoặc hiện tại, hỗ trợ hoặc phát triển lý thuyết mới. Như vậy, nghiên cứu là quá trình thu thập và phân tích thông tin một cách hệ thống để tìm hiểu cách thức và lý do hành xử của sự vật, hiện tượng, góp phần làm giàu kho tàng tri thức về môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh ta. Có 2 hệ thống tri thức là tri thức kinh nghiệm và tri thức khoa học. Tri thức kinh nghiệm là những hiểu biết tích lũy qua hoạt động sống hàng ngày trong mối quan hệ giữa con người với con người và giữa con người với thiên nhiên. Tri thức kinh nghiệm không đi sâu vào bản chất và chưa cho thấy được hết các thuộc tính của sự vật và mối quan hệ bên trong giữa sự vật và con người. Do vậy, tri thức kinh nghiệm chỉ phát triển đến một hiểu biết giới hạn nhất định và là cơ sở cho sự hình thành tri thức khoa học. Trong khi đó, tri thức khoa học là những hiểu biết được tích lũy một cách có hệ thống nhờ hoạt động NCKH. Tri thức khoa học dựa trên kết quả quan sát, thu thập được qua những thí nghiệm và qua quan sát các sự kiện xảy ra ngẫu nhiên trong hoạt động xã hội, trong tự nhiên và được tổ chức thành các hệ thống tri thức. Như vậy, khoa học (tiếng Anh là science) bao gồm một hệ thống tri thức về quy luật của vật chất và sự vận động của vật chất, những qui luật của tự nhiên, xã hội và tư duy. Khoa học thường được chia thành hai nhóm chính là khoa học tự nhiên (nghiên cứu các hiện tượng tự nhiên) và khoa học xã hội (nghiên cứu hành vi của con người và xã hội). Nghiên cứu khoa học là một hoạt động tìm kiếm, phát hiện, xem xét, điều tra, hoặc thử nghiệm những kiến thức mới, lý thuyết mới. về tự nhiên và xã hội. Dựa trên những số liệu, tài liệu, kiến thức. đạt được từ các thí nghiệm NCKH để phát hiện ra những cái mới về bản chất sự vật, 6 về thế giới tự nhiên và xã hội. Những kiến thức hay lý thuyết mới này, tốt hơn, phù hợp hơn, có thể thay thế dần cho những kiến thức cũ, không còn phù hợp với thực tế. Ví dụ, như quan niệm: Trái đất hình vuông được thay thế bằng quan niệm trái đất có hình tròn. Nghiên cứu khoa học dựa vào việc ứng dụng các phương pháp khoa học, khai thác trí tò mò để cung cấp thông tin và lý thuyết khoa học nhằm giải thích bản chất và tính chất của thế giới. Nó có thể giúp tạo ra những ứng dụng thực tiễn giúp cải thiện hoạt động của con người. Phương pháp nghiên cứu khoa học là quá trình được sử dụng để thu thập thông tin và dữ liệu phục vụ cho các quyết định nghiên cứu. Các phương pháp nghiên cứu có thể bao gồm nghiên cứu lý thuyết, phỏng vấn, khảo sát và các nghiên cứu kỹ thuật khác; và có thể bao gồm cả thông tin hiện tại và quá khứ. Cần phân biệt phương pháp nghiên cứu và tiếp cận nghiên cứu. Nếu như phương pháp nghiên cứu bao hàm trong nó tổng quan quy trình của một nghiên cứu khoa học, thì tiếp cận nghiên cứu là một nội dung đầu tiên trong quy trình nghiên cứu, giúp nhà nghiên cứu định hướng rõ hơn con đường (định tính hay định lượng) thực hiện nghiên cứu đã xác định. Những ngành khoa học khác nhau có những phương pháp nghiên cứu khoa học (PP NCKH) khác nhau. Các ngành khoa học tự nhiên (vật lý, hoá học, nông nghiệp.) sử dụng phương pháp thực nghiệm, như tiến hành bố trí thí nghiệm để thu thập số liệu, để giải thích và kết luận. Các ngành khoa học xã hội (nhân chủng học, kinh tế, lịch sử.) sử dụng phương pháp thu thập thông tin từ sự quan sát, phỏng vấn hay điều tra. Tuy nhiên, PP NCKH đều có những bước chung như quan sát sự vật hay hiện tượng, đặt vấn đề và lập giả thuyết, thu thập số liệu và dựa trên số liệu để rút ra kết luận. Đồng thời, khía cạnh đạo đức đều hiện diện trong mỗi bước của chu trình nghiên cứu khoa học. Các nghiên cứu trong khoa học quản trị được xây dựng trên một nền tảng của sự tin tưởng. Các nhà nghiên cứu tin tưởng rằng kết quả nghiên cứu của các tác giả khác là đúng đắn. Xã hội cũng tin tưởng rằng kết quả nghiên cứu khoa học phản ánh trung thực, chính xác, khách quan các hiện tượng quản trị, kinh tế 7 xã hội.