Phòng và điều trị bệnh ngoại khoa và bệnh sản khoa gia súc

Giáo trình phòng và điều trị bệnh ngoại khoa và sản khoa gia súc - Trường Cao đẳng Nghề Sóc Trăng

• Tác giả: Lâm Thanh Bình
• Trường học: Trường Cao đẳng Nghề Sóc Trăng
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Phòng và điều trị bệnh ngoại khoa và bệnh sản khoa gia súc
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Cần Thơ

Tóm tắt

I. Tổng quan bệnh ngoại khoa và sản khoa gia súc CĐ Nghề Sóc Trăng

Giáo trình phòng và điều trị bệnh ngoại khoa và bệnh sản khoa gia súc giữ vai trò nòng cốt trong chương trình đào tạo thú y trình độ cao đẳng tại Trường Cao đẳng Nghề Sóc Trăng. Tài liệu được thiết kế nhằm hoàn thiện khối kiến thức thực hành nghề nghiệp bên cạnh các học phần lý thuyết cơ sở. Trong chăn nuôi hiện đại, nhiều bệnh lý không thể can thiệp đơn thuần bằng dược phẩm. Gia súc tổn thương mô, hoại tử hay gặp khó khăn sinh nở bắt buộc phải áp dụng phẫu thuật ngoại khoa. Giáo trình cung cấp quy chuẩn kỹ thuật toàn diện từ cơ bản đến nâng cao. Học viên tiếp cận các nguyên lý viêm, cơ chế nhiễm trùng ngoại khoa và sinh lý sinh sản. Cấu trúc bài giảng tích hợp chặt chẽ giữa kiến thức bệnh học và kỹ năng thao tác lâm sàng. Đội ngũ kỹ thuật viên tương lai học cách phân tích bệnh lý một cách khoa học. Tài liệu đồng thời hướng dẫn phương pháp vận hành trang thiết bị chẩn đoán hiện đại nhằm nâng cao độ chính xác khi điều trị. Nội dung giáo trình phản ánh sát thực tế sản xuất tại khu vực đồng bằng sông Cửu Long. Đây là cẩm nang chuyên môn quan trọng cho học sinh, sinh viên và cán bộ thú y cơ sở.

1.1. Mục tiêu đào tạo chuyên ngành thú y

Mục tiêu cốt lõi của giáo trình là trang bị năng lực chẩn đoán và xử lý thực tế cho người học nghề thú y. Học viên nắm vững bản chất bệnh lý ngoại khoa cùng các vấn đề sản khoa phức tạp ở vật nuôi. Giáo trình giúp người học rèn luyện kỹ năng vô trùng trong phòng mổ. Thao tác cầm máu, khâu vết thương và dẫn lưu ổ dịch được chuẩn hóa theo quy trình y khoa. Bên cạnh đó, người học được trau dồi đạo đức nghề nghiệp và tinh thần trách nhiệm đối với sức khỏe đàn vật nuôi. Việc đào tạo bài bản tạo tiền đề phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao, phục vụ hiệu quả cho ngành chăn nuôi tại địa phương.

1.2. Khung chương trình đào tạo sáu bài học

Giáo trình được cấu trúc khoa học thành sáu bài học chuyên đề liên kết chặt chẽ. Bài mở đầu tập trung vào ngoại khoa đại cương và nguyên lý nhiễm trùng ngoại khoa. Bài thứ hai đi sâu vào các bệnh ngoại khoa thường gặp trên trâu, bò, lợn. Bài thứ ba phân tích cặn kẽ bệnh vô sinh cùng hội chứng chậm sinh sản ở vật nuôi. Bài thứ tư trình bày các bệnh lý xuất hiện trong thai kỳ gia súc. Bài thứ năm cung cấp quy trình can thiệp khó đẻ và cấp cứu sơ sinh. Bài cuối cùng tổng kết các bệnh lý sau sinh thường gặp. Cấu trúc chương trình bảo đảm tính sư phạm mạch lạc, giúp học viên tiếp thu kiến thức một cách có hệ thống.

II. Phân tích các bệnh ngoại khoa và sản khoa gia súc phổ biến

Bệnh ngoại khoa và sản khoa là hai nhóm bệnh lý gây thiệt hại kinh tế nghiêm trọng cho chăn nuôi nông hộ lẫn trang trại. Các tổn thương ngoại khoa xuất phát từ chấn thương cơ giới, vết cắn hoặc tai nạn chuồng trại. Tế bào mô bị dập nát tạo cửa ngõ xâm nhập thuận lợi cho vi sinh vật gây hại. Khi vết thương chứa dị vật, máu đông hoặc điều kiện thiếu oxy, trực khuẩn uốn ván và vi khuẩn kỵ khí phát triển nhanh chóng. Độc tố vi khuẩn gây nhiễm độc máu, hoại tử cơ và có thể dẫn đến tử vong nhanh. Song song đó, các bệnh lý sản khoa phát sinh trong chu kỳ sinh sản ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất đàn giống. Hiện tượng vô sinh, chậm lên giống hay viêm tử cung làm kéo dài khoảng cách lứa đẻ. Trong giai đoạn chuyển dạ, các trường hợp thai quá to, xương chậu hẹp hay ngôi thai lệch gây tình trạng đẻ khó kéo dài. Sau khi sinh, sót nhau và nhiễm trùng đường sinh dục tiếp tục đe dọa tính mạng con mẹ. Nhận diện chính xác nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh là yêu cầu tiên quyết giúp ngăn ngừa rủi ro bùng phát biến chứng nguy hiểm.

2.1. Các bệnh lý ngoại khoa và nhiễm trùng mô

Tổn thương ngoại khoa thường bắt nguồn từ va đập cơ học hoặc phẫu thuật không đảm bảo vô trùng. Vết rách mô mềm, gãy xương và thoát vị tạo môi trường cho mầm bệnh phát triển. Vi khuẩn gây mủ gồm liên cầu khuẩn và tụ cầu khuẩn làm hình thành các ổ áp-xe. Nguy hiểm hơn, vết thương yếm khí sâu tạo điều kiện cho trực khuẩn uốn ván tiết ngoại độc tố thần kinh cực mạnh. Nha bào uốn ván chịu nhiệt cao và tồn tại nhiều năm trong bùn đất, phân trâu bò. Khi gia súc bị đâm thủng móng hoặc rách da, nha bào nảy mầm và tấn công hệ cơ. Triệu chứng co cứng cơ vân xuất hiện nhanh chóng, đe dọa trực tiếp tính mạng con vật nếu không can thiệp kịp thời.

2.2. Rối loạn sinh sản và tai biến sản khoa

Rối loạn chức năng sinh sản làm sụt giảm năng suất chăn nuôi đàn gia súc sinh sản. Tình trạng thiểu năng buồng trứng, u nang buồng trứng khiến gia súc cái mất chu kỳ động dục bình thường. Trong quá trình mang thai, nhiễm khuẩn nội mạc tử cung dẫn đến sảy thai truyền nhiễm hoặc thai chết lưu. Đến giai đoạn đẻ, các trở ngại cơ học như thai ngược thế, thai đôi hoặc rặn đẻ yếu gây tắc nghẽn đường sinh dục. Việc hỗ trợ sinh sản thiếu kỹ thuật dễ làm rách âm đạo và vỡ tử cung. Sau khi sinh, biến chứng sót nhau thai gây ứ đọng dịch viêm thối rữa. Nhiễm trùng cấp tính đường sinh dục làm tổn thương niêm mạc vĩnh viễn và triệt tiêu khả năng sinh sản của con vật.

III. Phương pháp chẩn đoán bệnh ngoại khoa và sản khoa gia súc

Chẩn đoán và xử lý bệnh ngoại khoa cùng sản khoa đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa kỹ thuật cận lâm sàng và tay nghề phẫu thuật. Ứng dụng máy siêu âm thú y là giải pháp then chốt để khảo sát cấu trúc mô mềm bên trong cơ thể gia súc. Kỹ thuật viên cần hiệu chỉnh chính xác các thông số như Gain, Depth, Focus và TGC để thu được hình ảnh hiển thị rõ nét. Hình ảnh siêu âm cho phép phát hiện sớm tình trạng viêm nội mạc tử cung, u nang buồng trứng hoặc đánh giá sức sống thai nhi. Đối với các ca phẫu thuật ngoại khoa, việc thiết lập trường mổ vô trùng là điều kiện bắt buộc. Bác sĩ thú y tiến hành cắt lọc triệt để các mô hạt hoại tử, loại bỏ hoàn toàn dị vật và rửa sạch ổ viêm bằng dung dịch sát trùng chuyên dụng. Sử dụng huyết thanh kháng độc tố kết hợp kháng sinh phổ rộng giúp dập tắt nguy cơ nhiễm trùng uốn ván. Khi gặp ca đẻ khó, kỹ thuật xoay thai, kéo thai có trợ lực hoặc mổ lấy thai kịp thời sẽ cứu sống con giống và gia súc con.

3.1. Kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm

Vận hành thiết bị xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh là kỹ năng trọng yếu trong thú y hiện đại. Khi thực hiện siêu âm, kỹ thuật viên bôi gel tiếp xúc đầy đủ để loại trừ bọt khí. Việc căn chỉnh độ sâu Depth giữ cấu trúc khảo sát nằm ở vị trí hai phần ba màn hình. Điều chỉnh dải TGC bảo đảm độ sáng đồng đều giữa lớp mô nông và mô sâu. Đồng thời, tiêu điểm Focus được đặt ngay dưới vùng giải phẫu cần quan sát chi tiết. Bên cạnh siêu âm, máy xét nghiệm nước tiểu và máy điện tim hỗ trợ kiểm tra chức năng bài tiết cùng hoạt động tuần hoàn. Các chỉ số sinh học giúp bác sĩ phát hiện sớm tổn thương nội tạng tiềm ẩn.

3.2. Phác đồ điều trị phẫu thuật và kiểm soát

Quy trình điều trị ngoại khoa yêu cầu tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc vô trùng và giảm đau cục bộ. Vết thương mưng mủ cần được rạch mở dẫn lưu dịch rỉ viêm, sát trùng kỹ lưỡng bằng cồn iod hoặc thuốc tím loãng. Đối với nguy cơ uốn ván, bác sĩ thú y chỉ định tiêm huyết thanh SAT trung hòa độc tố tự do ngay lập tức. Sau đó, liệu trình kháng sinh liều cao như penicillin hoặc tetracycline được sử dụng để ức chế vi khuẩn yếm khí. Trong sản khoa, việc can thiệp đẻ khó đòi hỏi thao tác nhẹ nhàng, khử trùng bàn tay và dụng cụ sản khoa trước khi hỗ trợ xoay thai. Biện pháp trợ sản đúng quy chuẩn kỹ thuật sẽ hạn chế tối đa nguy cơ rách đường sinh dục.

IV. Ứng dụng bệnh ngoại khoa và sản khoa gia súc CĐ Nghề Sóc Trăng

Giáo trình phòng và điều trị bệnh ngoại khoa và bệnh sản khoa gia súc của Trường Cao đẳng Nghề Sóc Trăng mang giá trị ứng dụng thực tiễn to lớn. Kiến thức trong tài liệu liên kết chặt chẽ với điều kiện chăn nuôi thực tế tại vùng đồng bằng sông Cửu Long. Sinh viên sau khi hoàn thành chương trình có thể độc lập vận hành thiết bị chẩn đoán hiện đại. Năng lực xử lý vết thương cơ học, phẫu thuật thiến hoạn và cấp cứu sản khoa gia súc được rèn luyện vững vàng. Kỹ năng thực hành chuẩn xác góp phần giảm thiểu đáng kể tỷ lệ tử vong ở đàn vật nuôi thương phẩm lẫn gia súc sinh sản. Nhờ đó, người chăn nuôi tiết kiệm chi phí điều trị và nâng cao năng suất đàn giống bền vững. Tài liệu đóng vai trò nền tảng giúp chuẩn hóa quy trình kỹ thuật thú y tại các trạm y tế động vật xã, huyện. Đội ngũ kỹ thuật viên cao đẳng được trang bị tay nghề cao, đáp ứng đầy đủ yêu cầu khắt khe của thị trường lao động nông nghiệp công nghệ cao hiện nay.

4.1. Thực hành lâm sàng tại cơ sở chăn nuôi

Kỹ năng thực hành lâm sàng đóng vai trò quyết định trong nghề thú y. Người học trực tiếp tiếp cận chuồng nuôi để quan sát hành vi, phát hiện dáng đi khập khiễng hoặc dấu hiệu đau đớn ở vật nuôi. Tại các trang trại chăn nuôi gia súc tập trung, học viên thực hành thao tác cố định gia súc an toàn, vệ sinh phẫu trường và tiêm truyền tĩnh mạch. Việc xử lý thành thạo các vết thương cơ giới ngoài da giúp ngăn chặn biến chứng nhiễm trùng lan rộng. Khả năng đỡ đẻ tại chuồng nuôi giúp bảo vệ con giống mẹ và hạn chế ngạt thở ở gia súc non sơ sinh.

4.2. Giá trị phát triển nghề nghiệp thú y

Giáo trình tạo nền móng vững chắc cho sự phát triển nghề nghiệp của kỹ thuật viên thú y. Người tốt nghiệp tự tin đảm nhận công tác khám chữa bệnh tại các phòng khám, trang trại hoặc tự mở dịch vụ thú y tư nhân. Năng lực làm chủ kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh và can thiệp phẫu thuật đem lại lợi thế cạnh tranh vượt trội trên thị trường lao động. Thêm vào đó, khả năng tư vấn phòng bệnh sản khoa và chăm sóc sinh sản giúp xây dựng uy tín với người chăn nuôi. Sự phát triển chuyên môn không ngừng mở ra nhiều cơ hội thăng tiến trong ngành chăn nuôi hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Phòng và điều trị bệnh ngoại khoa và bệnh sản khoa gia súc được biên soạn bởi tác giả Lâm Thanh Bình, thuộc Trường Cao đẳng Nghề Sóc Trăng, ban hành chính thức năm 2025 tại Cần Thơ theo Quyết định của Hiệu trưởng nhà trường.

Về vị trí trong chương trình đào tạo, đây là mô đun chuyên môn thuộc nghề Thú y ở trình độ Cao đẳng, mang mã mô đun 23247405MDTY. Học phần được bố trí giảng dạy sau khi người học đã hoàn thành các môn học cơ sở như Bệnh học nội khoa, Bệnh truyền nhiễm và Ký sinh trùng. Tổng thời lượng thực hiện mô đun là 90 giờ, trong đó bao gồm 30 giờ lý thuyết; 56 giờ dành cho thực hành, thí nghiệm, thảo luận, bài tập; và 4 giờ kiểm tra.

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định cụ thể trên ba phương diện:

• Kiến thức: Trang bị cho sinh viên năng lực trình bày nguyên nhân gây bệnh, cơ chế sinh bệnh, triệu chứng lâm sàng cùng các biện pháp chẩn đoán và điều trị bệnh ngoại khoa, bệnh sản khoa trên gia súc.
• Kỹ năng: Người học có khả năng chẩn đoán phân biệt và đề ra biện pháp phòng trị thích hợp đối với các bệnh thường gặp trên vật nuôi, vận hành các trang thiết bị xét nghiệm và thực hiện các thao tác xử lý phẫu thuật cơ bản.
• Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Rèn luyện tính cẩn thận, độ chính xác cao trong thao tác y tế, tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về vệ sinh vô trùng và an toàn lao động thú y.

Cấu trúc giáo trình gồm 6 bài học lớn, được xây dựng theo phương pháp tiếp cận từ ngoại khoa đại cương, giải phẫu bệnh học đến can thiệp lâm sàng trên từng cơ quan và chu kỳ sinh sản. Điểm đặc sắc của tài liệu là sự tích hợp giữa lý thuyết ngoại khoa kinh điển với quy trình vận hành thiết bị chẩn đoán hình ảnh, xét nghiệm hiện đại và phương pháp vật lý trị liệu (lý liệu pháp) chuyên sâu trong thú y.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Toàn bộ giáo trình được phân bổ thành 6 bài học trọng tâm, sắp xếp theo trình tự phát triển nhận thức bệnh lý:

• Bài 1 - Ngoại khoa đại cương: Trình bày lý thuyết cơ bản về phản ứng viêm (khái niệm, nguyên nhân cơ giới, vật lý, hóa học, sinh vật; triệu chứng sưng, đỏ, nóng, đau, cơ năng trở ngại; phân loại theo tổ chức, thời gian và dịch rỉ viêm; nguyên tắc điều trị); nhiễm trùng ngoại khoa (nhiễm trùng hóa mủ, thối rữa, nhiễm trùng yếm khí); các phương pháp vật lý trị liệu (thủy liệu pháp, parafin liệu pháp, bùn liệu pháp, quang liệu pháp với đèn hồng ngoại, solux, tử ngoại, điện liệu pháp, xoa bóp, vận động liệu pháp); và quy trình vận hành 4 nhóm thiết bị xét nghiệm thú y (siêu âm, nước tiểu, điện tim ECG, huyết học).
• Bài 2 - Bệnh ngoại khoa thường gặp trên gia súc: Đề cập đến các bệnh lý ở cơ quan vận động; nhiễm trùng da và tổ chức dưới da (viêm lỗ chân lông Ostiofolliculitis, nhọt, áp xe, mụn nước Eczema, viêm tấy Phlegmone, viêm da hoại thư Dermatitis gangrenosa); nhiễm trùng ngoại khoa đặc biệt (bệnh xạ khuẩn Actinomycosis, bệnh uốn ván do Clostridium tetani); các dạng thoát vị (hernia rốn, bẹn, bao dịch hoàn); sa trực tràng; bệnh đường tiết niệu - sinh dục và kỹ thuật mổ bàng quang.
• Bài 3 - Bệnh vô sinh và chậm sinh sản ở gia súc: Định nghĩa tình trạng vô sinh và chậm sinh sản; phân tích nguyên nhân và bệnh lý học vô sinh ở gia súc cái và gia súc đực.
• Bài 4 - Bệnh thường gặp ở gia súc trong thời kỳ mang thai: Cơ chế sảy thai; bệnh bại liệt trước khi đẻ; viêm tử cung trong giai đoạn mang thai (triệu chứng, chẩn đoán, phòng trị).
• Bài 5 - Bệnh thường gặp ở gia súc trong khi đẻ: Hiện tượng rặn đẻ bất thường; đẻ khó do đường sinh dục của mẹ (hẹp xương chậu, hẹp cổ tử cung); và các trường hợp tư thế - chiều hướng thai không bình thường (Dystocia).
• Bài 6 - Bệnh thường gặp ở gia súc sau khi đẻ: Xử lý sa âm đạo, sa tử cung; bệnh viêm tử cung sau khi đẻ; bại liệt sau khi đẻ và hội chứng sốt sữa ở gia súc.

Progression logic của nội dung đi từ cơ chế bệnh sinh học chung (viêm, nhiễm trùng) đến thực hành chẩn đoán cận lâm sàng, tiếp nối bằng kỹ thuật xử lý các bệnh lý ngoại khoa mô mềm/vận động, và kết thúc bằng chuỗi bệnh lý sản khoa chuyên biệt theo trục tiến trình chu kỳ sinh sản của động vật.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý thuyết nền tảng chặt chẽ qua các trụ cột:

• Cơ chế sinh lý bệnh học: Bản chất của viêm được làm rõ là phản ứng phòng vệ thích nghi toàn thân thể hiện tại cục bộ, chịu sự chi phối mạnh mẽ của hệ thần kinh trung ương và trạng thái dinh dưỡng.
• Vi sinh vật học ngoại khoa: Xác định vai trò của các nhóm vi sinh vật gây tổn thương mô: cầu khuẩn hóa mủ (Staphylococcus, Streptococcus, Diplococcus), vi khuẩn gây thối rữa (Clostridium sporogenes, Clostridium putrificum, Bacillus pyocyaneus), và các trực khuẩn kỵ khí sinh hơi nguy hiểm (Bacillus perfringens, Bacillus oedematis maligni, Bacillus histolyticus, Bacillus oedematiens).
• Nguyên lý y vật lý: Sự tương tác của sóng siêu âm tần số 2–15 MHz dựa trên biến dạng tinh thể áp điện; tác dụng sinh học của bức xạ tử ngoại bước sóng 400–18 nm kích thích chuyển hóa 7-dehydrocholesterol thành vitamin D3; cơ chế vận chuyển ion ($Na^+$, $K^+$, $Ca^{2+}$, $Mg^{2+}$) và tái cực tế bào dưới tác động của dòng điện một chiều galvanic.
• Dược lý ngoại khoa chuyên sâu: Nguyên tắc dùng thuốc chống co thắt, thuốc làm se mô, các hỗn hợp phong bế Novocain, phối chế kháng sinh, và giải độc tuần hoàn bằng dung dịch đường Glucose ưu trương kết hợp Canxi clorua.

Kỹ năng phát triển

Người học được rèn luyện và chuẩn hóa các kỹ năng chuyên môn kỹ thuật:

• Kỹ năng kỹ thuật cận lâm sàng và phẫu thuật: Thao tác chọn đầu dò (Linear 7–15 MHz cho cấu trúc nông; Convex cho kiểm tra ổ bụng và chẩn đoán thai); vận hành máy đo điện tim và phân tích nước tiểu; thực hiện kỹ thuật rạch áp xe tại vị trí thấp nhất theo chiều sợi cơ; đặt bấc dẫn lưu tẩm dung dịch sát trùng (Iodoform, Sulfamid, dầu thực vật).
• Kỹ năng phân tích lâm sàng: Phân biệt các thể áp xe (cấp tính, mãn tính, lành tính, ác tính, di căn, áp xe lạnh); chẩn đoán phân biệt giữa khối áp xe với tụ máu, u tân sinh hay hernia thông qua kỹ thuật chọc dò bằng kim số 14–16; đọc kết quả dịch rỉ viêm (thanh dịch, mủ, tăng sinh).
• Kỹ năng thực hành sản khoa: Kiểm tra đường sinh dục, phát hiện hẹp xương chậu hoặc co thắt cổ tử cung; thực hiện thủ thuật xoay sửa tư thế, chiều hướng thai bất thường trong các ca đẻ khó (Dystocia); kỹ thuật thụt rửa và xử lý sa tử cung, sa âm đạo sau sinh.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp sư phạm định hướng thực hành nghề nghiệp (competency-based training). Tỷ trọng thực hành chiếm ưu thế rõ rệt với 56 giờ trên tổng số 90 giờ đào tạo (chiếm trên 62% thời lượng), đảm bảo lý thuyết giải phẫu bệnh luôn đi liền với kỹ năng thao tác.

Về bài tập và tình huống lâm sàng (case studies), tài liệu cung cấp các tình huống bệnh lý thực tế trên các đối tượng vật nuôi cụ thể như:

• Ca bệnh thoát vị ruột ở vùng bẹn và bao dịch hoàn ở heo.
• Tổn thương áp xe cơ sâu ở đùi bò, bệnh viêm da hoại thư ở chân ngựa và trâu bò.
• Chẩn đoán sỏi bàng quang trên chó đực/chó cái và xử lý viêm tử cung tích mủ trên gia súc sinh sản.

Về bài tập thực hành (practical exercises), quy trình được mô tả cụ thể từng bước, sinh viên phải trực tiếp thực hiện:

• Quy trình đo liều sinh vật của đèn tử ngoại bằng phương pháp tấm bìa đen 6 ô trên vùng da không sắc tố.
• Kỹ thuật pha chế các dung dịch tiêu viêm theo công thức Latinh (Rp1: chì axetat 20g, kẽm sulfat 30g, nước 500ml; Rp2: chì axetat 15g, phèn chua 30g, nước 200ml; hỗn hợp kích thích 4:3:1 gồm cồn long não, amoniac và dầu thông).
• Kỹ thuật chườm nóng bằng parafin đổ khuôn hoặc vải gạc ở nhiệt độ 65–85°C.
• Quy trình vô trùng, mở xoang áp xe, nặn mủ, rửa xoang bằng dung dịch $KMnO_4$ 0,1% hoặc $H_2O_2$ 3% đến khi dung dịch rửa không còn đổi màu hoặc hết sủi bọt.

Phương pháp đánh giá bao gồm 4 giờ kiểm tra định kỳ kết hợp đánh giá thực hành trực tiếp tại phòng mổ hoặc trại thực nghiệm: đánh giá kỹ năng chuẩn bị bệnh súc, thao tác vô trùng, độ chuẩn xác trong đường rạch dao phẫu thuật, và khả năng biện giải hình ảnh siêu âm, xét nghiệm sinh hóa máu.

Hướng dẫn tự học tập trung vào hệ thống câu hỏi ôn tập cuối sách, yêu cầu sinh viên hệ thống hóa bảng phân loại dịch rỉ viêm, so sánh các thể nhiễm trùng yếm khí và lập phác đồ điều trị hồi sức khi gia súc bị nhiễm độc toàn thân.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình tích hợp nhiều nội dung cập nhật, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật thú y hiện đại:

• Tích hợp đồng bộ trang thiết bị chẩn đoán cận lâm sàng: Thay vì chỉ dựa vào chẩn đoán cảm quan truyền thống (nhìn, sờ, gõ, nghe), giáo trình đưa vào quy trình vận hành tiêu chuẩn của máy siêu âm thú y (phân tích chi tiết chức năng đầu dò Linear, Convex, Micro-convex), máy xét nghiệm nước tiểu, máy đo điện tim (ECG) và máy huyết học tự động.
• Chuẩn hóa hệ thống vật lý trị liệu trong thú y: Giáo trình hệ thống hóa đầy đủ các phương pháp lý liệu pháp ít thấy trong các tài liệu cũ, xác định rõ biên độ nhiệt (nước lạnh dưới 5°C, nước nóng 33–40°C, ngưỡng gây bỏng trên 42°C), thông số công suất đèn hồng ngoại (300–1000W), bước sóng tia tử ngoại và tác dụng sinh học của các ion trong điện trường galvanic.
• Phác đồ điều trị gắn liền với thực tiễn lâm sàng: Cung cấp chi tiết các đơn thuốc phối hợp cụ thể, chỉ rõ các chống chỉ định nguy hiểm (ví dụ: cấm dùng thuốc mỡ thủy ngân $HgI_2$ điều trị viêm gân, cơ cho trâu bò do tính mẫn cảm cao gây trúng độc; cấm dùng nước lạnh cho ổ viêm hóa mủ hay hoại tử).
• Tính trực quan và kết nối thực tế ngành: Giáo trình đính kèm danh mục 27 hình ảnh minh họa chân thực từ thực địa (áp xe ở háng heo, bệnh Actinomyces xương hàm bò, sa trực tràng ở cừu, các dạng thoát vị ruột, tư thế thai bất thường) và hệ thống bảng biểu so sánh chẩn đoán phân biệt, cùng video tham khảo kỹ thuật mổ bàng quang.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được biên soạn phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể trong đào tạo và hành nghề:

• Sinh viên chuyên ngành: Tài liệu phục vụ trực tiếp cho sinh viên năm thứ hai hoặc năm thứ ba hệ Cao đẳng nghề Thú y.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học bắt buộc phải hoàn thành các môn học cơ sở về Giải phẫu - Sinh lý gia súc, Dược lý thú y, Vi sinh vật học, Bệnh học nội khoa, Bệnh truyền nhiễm và Ký sinh trùng gia súc để có thể tiếp thu và thực hành an toàn các thao tác ngoại - sản khoa.
• Giảng viên chuyên nghiệp: Sử dụng giáo trình làm khung tài liệu giảng dạy chuẩn mực để lập kế hoạch bài giảng lý thuyết 30 giờ và phân bổ giáo án chi tiết cho 56 giờ thực hành trên mô hình hoặc động vật sống.
• Cán bộ kỹ thuật và nghiên cứu tự học: Bác sĩ thú y, kỹ thuật viên phụ trách dịch tễ và điều trị tại các trang trại chăn nuôi gia súc tập trung (trại heo, trại bò sữa, bò thịt), các cơ sở điều trị thú nhỏ sử dụng tài liệu làm quy chuẩn tra cứu phác đồ mổ áp xe, vận hành máy siêu âm thai và can thiệp đẻ khó.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được thiết kế chính khóa cho sinh viên hệ Cao đẳng nghề Thú y, đồng thời là sổ tay tham khảo chuyên môn kỹ thuật cho giảng viên, kỹ thuật viên thú y cơ sở và người điều trị lâm sàng tại các trang trại chăn nuôi gia súc.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học giáo trình?

Sinh viên cần tích lũy vững chắc khối kiến thức cơ sở về giải phẫu học, sinh lý học động vật, vi sinh học thú y, dược lý học và các môn bệnh học nội khoa, truyền nhiễm để nắm bắt đúng cơ chế tổn thương và liều lượng thuốc can thiệp.

3. Điểm khác biệt cơ bản giữa giáo trình này với các tài liệu thú y khác là gì?

Giáo trình kết hợp đồng bộ ba cấu phần then chốt: ngoại khoa đại cương gắn liền với các liệu pháp điều trị vật lý (nhiệt, điện, quang học), quy chuẩn vận hành thiết bị chẩn đoán hình ảnh - xét nghiệm hiện đại, và hướng dẫn lâm sàng chi tiết các ca bệnh sản khoa theo chu kỳ mang thai và sau khi đẻ.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao nhất?

Người học nên kết hợp đối chiếu triệu chứng mô tả trong văn bản với hệ thống 27 hình ảnh lâm sàng đính kèm, ghi nhớ cấu trúc đơn thuốc theo quy ước Latinh (Rp, D.S), và tự kiểm tra kiến thức thông qua danh mục câu hỏi ôn tập cuối tài liệu.

5. Giáo trình có cung cấp tài liệu bổ trợ hoặc tư liệu trực quan nào kèm theo không?

Giáo trình bao gồm hệ thống hình ảnh tổn thương lâm sàng thực tế, các bảng phân loại phân biệt bệnh học (như chẩn đoán phân biệt các thể viêm tử cung, thành phần sỏi bàng quang), và đường dẫn tài liệu video hướng dẫn phẫu thuật mổ bàng quang.

---

Kết luận

Giáo trình Phòng và điều trị bệnh ngoại khoa và bệnh sản khoa gia súc của tác giả Lâm Thanh Bình là tài liệu học thuật hoàn chỉnh, chuẩn hóa các kiến thức và kỹ năng thực hành chuyên khoa thú y ở trình độ Cao đẳng.

Giá trị cốt lõi của giáo trình nằm ở việc kết hợp chặt chẽ giữa tư duy sinh lý bệnh học nền tảng, kỹ thuật chẩn đoán cận lâm sàng hiện đại và các quy trình can thiệp ngoại - sản khoa chuẩn xác trên gia súc. Lộ trình học tập được thiết kế khoa học giúp người học tuần tự làm chủ kiến thức từ viêm, nhiễm trùng ngoại khoa đại cương, cách sử dụng trang thiết bị xét nghiệm, kỹ thuật lý liệu pháp, cho đến kỹ năng xử lý các ca bệnh ngoại khoa phức tạp và bệnh lý sinh sản trong thực tiễn chăn nuôi thú y.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ỦY BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ CẦN THƠ TRƯỜNG CAO ĐẲNG NGHỀ SÓC TRĂNG GIÁO TRÌNH PHÒNG VÀ ĐIỀU TRỊ BỆNH NGOẠI KHOA VÀ BỆNH SẢN KHOA GIA SÚC NGHỀ: Thú y TRÌNH ĐỘ: Cao đẳng Ban hành kèm theo Quyết định số: … /QĐ-CĐN, ngày … tháng … năm … …………của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Nghề Sóc Trăng Cần Thơ, Năm 2025 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Nghiêm cấm mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh 1 LỜI GIỚI THIỆU Phòng và điều trị bệnh ngoại khoa và bệnh sản khoa gia súc là mô đun chuyên khoa quan trọng trong hệ thống kiến thức thú y. Cùng với các môn học khác như Bệnh học nội khoa, Truyền nhiễm, Ký sinh trùng. mô đun này góp phần hoàn thiện kiến thức chuyên môn cho người học nghề và hành nghề thú y.

Thực tiễn chăn nuôi cho thấy, nhiều bệnh hoặc nhiều kỹ thuật xử lý vật nuôi không thể dùng thuốc để can thiệp mà phải có phẫu thuật ngoại khoa mới giải quyết được. Giáo trình Phòng và điều trị bệnh ngoại khoa và bệnh sản khoa gia súc giúp cho người học nghề và hành nghề thú y giải quyết được những công việc đó. Nội dung của giáo trình được phân bổ trong 6 bài: Bài 1 Ngoại khoa đại cương Bài 2 Bệnh ngoại khoa thường gặp trên gia súc Bài 3 Bệnh vô sinh và chậm sinh sản ở gia súc Bài 4 Bệnh thường gặp ở gia súc trong thời kỳ mang thai Bài 5 Bệnh thường gặp ở gia súc trong khi đẻ Bài 6 Bệnh thường gặp ở gia súc sau khi đẻ Nhân đây, tôi muốn bày tỏ lòng biết ơn đến nhà trường, các đồng nghiệp, bạn bè đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong quá trình biên soạn giáo trình này. Cần Thơ, ngày … tháng … năm 2025 Người biên soạn Lâm Thanh Bình 2 MỤC LỤC TRANG TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN.

NGOẠI KHOA ĐẠI CƯƠNG. Triệu chứng viêm.1 Khái niệm về viêm .1 Nguyên nhân cơ giới .2 Nguyên nhân vật lý .3 Nguyên nhân hoá học .4 Nguyên nhân sinh vật .4 Phân loại viêm .1 Căn cứ vào tổ chức bị viêm .2 Căn cứ vào thời gian tiến triển của viêm .3 Căn cứ vào tính chất và thành phần của dịch rỉ viêm .5 Tiên lượng của viêm .1 Nguyên tắc điều trị viêm .2 Điều trị viêm bằng hoá chất .3 Điều trị viêm bằng vật lý (lý liệu pháp). Nhiễm trùng ngoại khoa .1 Khái niệm về nhiễm trùng ngoại khoa .2 Các loại nhiễm trùng .1 Nhiễm trùng hóa mủ .2 Nhiễm trùng thối rữa .3 Nhiễm trùng yếm khí .3 Nhân tố thúc đẩy nhiễm trùng ngoại khoa phát triển .1 Tính chất của vết thương .2 Trạng thái cơ thể gia súc .3 Vi sinh vật gây bệnh. Vận hành máy, thiết bị xét nghiệm thú y.1 Máy siêu âm thú y .1 Nguyên lý cơ bản của Siêu âm thú y .2 Cấu tạo và chức năng của máy siêu âm thú y .3 Quy trình vận hành máy siêu âm thú y .2 Vận hành máy xét nghiệm nước tiểu thú y .1 Nguyên lý và ứng dụng của xét nghiệm nước tiểu thú y .2 Cấu tạo và chức năng của máy xét nghiệm nước tiểu thú y .3 Quy trình vận hành máy xét nghiệm nước tiểu thú y .3 Vận hành máy điện tim (ECG) .1 Nguyên lý cơ bản của điện tim .2 Cấu tạo và chức năng của máy điện tim .3 Quy trình vận hành máy điện tim .4 Vận hành máy xét nghiệm huyết học .1 Nguyên lý và ứng dụng của xét nghiệm huyết học .2 Cấu tạo và chức năng của máy xét nghiệm huyết học.3 Quy trình vận hành máy xét nghiệm huyết học.

36 BÀI 2 BỆNH NGOẠI KHOA THƯỜNG GẶP TRÊN GIA SÚC. Bệnh ở cơ quan vận động .1 Những bệnh nhiễm trùng ở da và tổ chức dưới da .1 Bệnh viêm lỗ chân lông (Ostiofolliculitis) .7 Viêm da hoại thư (Dermatitis gangrenosa) .2 Nhiễm trùng ngoại khoa đặc biệt .2 Bệnh xạ khuẩn (Actinomycosis).1 Thoát vị ruột ở vùng rốn và vùng bụng .2 Thoát vị ruột ở vùng bẹn (Inguinal hernias) .3 Thoát vị ruột vào bao dịch hoàn (Scrotal hernia). Sa trực tràng (Rectal prolapse). Bệnh đường tiết niệu – sinh dục.

58 BÀI 3: BỆNH VÔ SINH VÀ CHẬM SINH SẢN Ở GIA SÚC. Khái niệm vô sinh và chậm sinh sản. Bệnh vô sinh và chậm sinh sản ở gia súc cái. Bệnh vô sinh và chậm sinh sản ở gia súc đực.

64 BÀI 4: BỆNH THƯỜNG GẶP Ở GIA SÚC TRONG THỜI KỲ MANG THAI. Hiện tượng sảy thai. Bệnh bại liệt trước khi đẻ. Triệu chứng và chẩn đoán.

Phòng bệnh. Bệnh viêm tử cung trước khi đẻ. Triệu chứng và chẩn đoán. 68 BÀI 5: BỆNH THƯỜNG GẶP Ở GIA SÚC TRONG KHI ĐẺ.

Gia súc rặn đẻ bất thường. Triệu chứng và chẩn đoán. Gia súc bị hẹp xương chậu. Gia súc bị hẹp cổ tử cung.

Các trường hợp tư thế - chiều hướng thai không bình thường (Dystocia). 72 BÀI 6: BỆNH THƯỜNG GẶP Ở GIA SÚC SAU KHI ĐẺ. Bệnh sa âm đạo, sa tử cung. Bệnh viêm tử cung sau khi đẻ.

Bệnh bại liệt sau khi đẻ. Bệnh sốt sữa. 84 CÂU HỎI ÔN TẬP. 85 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

87 4 DANH MỤC HÌNH Trang Hình 1 Phương pháp phun hơi nước nóng để điều trị. 14 Hình 2 Đèn hồng ngoại. 16 Hình 3 Chiếu đèn hồng ngoại. 17 Hình 4 Mô tả chiếu đèn hồng ngoại điều trị viêm khớp.

17 Hình 5 Chiếu tia tử ngoại để điều trị toàn thân cho bê. 18 Hình 6 Các phương pháp xoa bóp để điều trị bệnh cho gia súc. 21 Hình 7 Máy siêu âm. 25 Hình 8 Máy xét nghiệm nước tiểu.

30 Hình 9 Máy điện tim. 32 Hình 10 Máy xét nhiệm huyết học. 34 Hình 12 Bệnh viêm nang lông ở chó. 38 Hình 13 A: Áp xe da ở vùng cổ.

B: Áp xe da vùng đùi lan xuống thân. C: Áp xe da trên thân cây. D: Áp xe nhiều vùng da ở vùng thân và cổ. 42 Hình 14 Áp xe ở trước háng của heo.

43 Hình 15 Bệnh Actinomyces phát sinh ở xương hàm dưới của bò. 51 Hình 16 Hernia có khả năng hồi phục. 52 Hình 17 Hernia không có khả năng hồi phục. 52 Hình 18 Cấu tạo hernia.

53 Hình 19 Một số hình ảnh thoát vị vùng bẹn. 55 Hình 20 Thoát vị ruột vào bao dịch hoàn. 57 Hình 21 Sa trực tràng trên cừu và bò. 58 Hình 22 Bàng quang.

60 Hình 23 Video tham khảo mổ bàng quang. 60 Hình 24 Các tư thế thai. 73 Hình 25 Tư thế thai không bình thường. 74 Hình 26 Bò bại liệt sau khi đẻ.

82 Hình 27 Viêm vú trên heo. 85 5 DANH MỤC BẢNG Trang Bảng 2. Sỏi bàng quang theo giới tính của chó. Thành phần của sỏi bàng quang trên chó.

Chẩn đoán phân biệt các thể viêm tử cung. 77 6 CHƯƠNG TRÌNH MÔ ĐUN Tên mô đun: Phòng và điều trị bệnh ngoại khoa và bệnh sản khoa gia súc Mã mô đun: 23247405MDTY Thời gian thực hiện mô đun: 90 giờ; (Lý thuyết: 30 giờ; Thực hành, thí nghiệm, thảo luận, bài tập: 56 giờ, Kiểm tra: 4 giờ) I. Vị trí, tính chất của mô đun - Vị trí: Là mô đun chuyên môn nghề Thú y, trang bị cho người học những kiến thức về nguyên nhân, triệu chứng và biện pháp chẩn đoán và điều trị bệnh ngoại khoa, bệnh sản khoa trên gia súc. Được giảng dạy sau các môn học cơ sở.

- Tính chất: là mô đun trang bị kiến thức lý thuyết, thực hành. Mục tiêu mô đun: - Kiến thức: Trình bày được nguyên nhân gây bệnh, triệu chứng, biện pháp chẩn đoán, điều trị bệnh ngoại khoa và bệnh sản khoa trên gia súc. - Kỹ năng: Chẩn đoán và đề ra được biện pháp phòng trị bệnh thường gặp trên gia súc. - Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Rèn luyện được tính cẩn thận, chính xác, đảm bảo vệ sinh và an toàn lao động.

Hình thành ý thức và trách nhiệm đối với nghề thú y. NGOẠI KHOA ĐẠI CƯƠNG Giới thiệu: Nội dung bài học này cung cấp những kiến thức nền tảng về viêm và nhiễm trùng ngoại khoa ở động vật, từ nguyên nhân, triệu chứng đến cách điều trị hiệu quả. Bên cạnh đó, bài học cũng trang bị kỹ năng vận hành các thiết bị xét nghiệm thú y quan trọng như máy siêu âm, máy xét nghiệm nước tiểu, máy điện tim (ECG) và máy xét nghiệm huyết học, giúp người học tự tin trong sử dụng các trang thiết bị. Mục tiêu: Trình bày được khái niệm viêm và phân loại được các loại viêm.

Thực hiện đúng quy trình vận hành, bảo dưỡng định kỳ các máy, thiết bị. Đọc và phân tích kết quả xét nghiệm cơ bản. Thực hiện đúng quy trình vận hành, bảo dưỡng định kỳ các máy, thiết bị Rèn luyện được tính cẩn thận, chính xác, đảm bảo vệ sinh và an toàn lao động. Nội dung chính: 1.

Triệu chứng viêm 1.1 Khái niệm về viêm Viêm là một triệu chứng thường thấy nhất đối với bệnh ngoại khoa, hầu như tất cả các bệnh ngoại khoa đều phát sinh triệu chứng viêm. Viêm là phản ứng của toàn thân chống lại mọi vật kích thích có hại đối với cơ thể, nó thể hiện tại cục bộ các mô bào. Bản thân của viêm là một quá trình bệnh lý lấy phòng vệ là chủ yếu nhằm duy trì sự cân bằng trong cơ thể. Phản ứng này được hình thành trong quá trình tiến hoá của sinh vật và được thể hiện ở phản ứng tổng hợp toàn thân bao gồm những biến đổi về mạch máu, mô bào và dịch thể.

Triệu chứng của viêm xuất hiện nặng hay nhẹ, tiên lượng tốt hay xấu đều có liên quan chặt chẽ đối với tính chất của vật kích thích, cường độ và thời gian kích thích dài hay ngắn. Nhưng điều quan trọng nhất là khả năng phản ứng của cơ thể đối với vật kích thích, đặc biệt là trạng thái thần kinh của con vật. Vì vậy mà cùng một nhân tố kích thích, với một thời gian và cường độ kích thích như nhau và đối với cơ thể này thì phản ứng viêm xuất hiện rất nặng còn đối với cơ thể khác thì phản ứng viêm xuất hiện rất nhẹ hoặc không có.