Chương I CHUẨN BỊ SỐ LIỆU Nội dung của chương này nhằm ữang bị cho sinh viên những kiến thức cơ bản về chuẩn bị, điều ứa thu thập số liệu phục vụ cho nghiên cứu. Có được số liệu với chất lượng cao và có độ tin cậy cũng như tính đầy đủ phục vụ cho nghiên cứu là điều hết sức quan ữọng, nó quyết định đến kết quả của nghiên cứu đối với mỗi một nhà khoa học kể cả frong lĩnh vực kỹ thuật hay kinh tế - xã hội. Vi vậy, việc thiết kế điều tta như thế nào? Các phưcmg pháp điều tra lựa chọn ra làm sao? Việc chọn mẫu điều tra v. sẽ có ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả của số liệu mà chúng ta sẽ thu thập được sau này.
Số liệu cho ta biết những gì? Từ số liệu sẽ cung cấp cho ta những thông tin cần thiết qua đó để vẽ lên được bức tranh thực tế, đây là bức tranh không gian 3 chiều, nó cho ta biết thực tại, quá khứ và cả những điều dự đoán trong tương lai. Từđó, nógiúp ta xây dựng và phát triển những hiểu biết. Có bộ số liệu tốt, có được mô hình phân tích thống kê chính xác sẽ giúp ta đưa ra những quyết định chính xác hơn, phù hợp hơn với thực tế. 13 Mức độ chính xác của mô hình thống kê Hiểu biết Thực tế Thông tm Số liệu Mức độ chính xác của quyết định Hình 1.1: MỐI QUAN HỆCỦAVIỆC PHÂNTÍCHsó LIỆU VÀVIỆC RAQUYẾTĐỊNH l.
Thiết kế điều tra nghệ thuật và khoa học Có thể nói việc thiết kế điều tra vừa mang tính nghệ tíiuật vừa phải có tính khoa học, điều đó có thể lý giải bởi các lý do như sau: Tính khoa học được thể hiện ở chỗ khi thiết kế điều ữa chúng ta phải sử dụng các nguyên tắc của thống kê mà đã được học như việc chọn mẫu mang tính đại diện về những đặc tính của tổng thể và số lượng của mẫu để có thể suy rộng ra được. Khi thiết kế điều tra, chúng ta cũng phải dựa vào cảc nguyên lý kinh tế học như các mối quan hệ khi nghiên cứu 14 một vấn đề có liên qiian đến các vấn đề khác v. và một điều cũng hết sức quan frọng đó là vấn đề tâm lý học trong điều ữ-a thu thập số liệu: chúng ta sẽ hỏi ai, với những câu hỏi như ứiế nào v. Một ví dụ mà chúng ta sẽ thấy rất rõ là khi chúng ta hỏi về tác động của một chương ừình trợ giúp mà chúng ta hay chính phủ đang tiến hành với câu hỏi tương tự như “Anh/chị thấy chương ừình mà chúng tôi hay chính phủ đang thực hiện như thế nào?” thì thường chúng ta sẽ nhận được câu ừả lời ở dạng tốt vì phần lớn người dân mong muốn sẽ được trợ giúp tiếp theo.
Hoặc khi chúng ta tiến hành điều tra mà đối tượng là các nhóm dân tộc khác nhau thì chúng ta cũng cần phải lưu tâm đến phong tục, tập quán của họ để tránh những vấn đề mà phong tục của họ không cho phép hoặc chúng ta sẽ không thể • thu thập được thông tin mong muốn. Do vậy, việc thiết kế điều tra phải hết sức khoa học trong việc vận dụng một cách chặt chẽ những kiến thức đã có về thống kê, tâm lý học và các nguyên lý kinh tế học. Thiết kế điều tra được coi như một nghệ thuật là vì: - Thứ nhất, chúng ta không có bất kỳ một sách hướng dẫn chuẩn và tổng quát cho thiết kế điều tra nào mà nó phụ thuộc rất nhiều vào những mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu chính mà NHÀ NGHIÊN CÚXJ phải giải quyết trong nghiên cứu của mình. 15 Ví dụ: Nỏ có thể liên quan đến các vấn đề về lao động, việc làm; có thể là các vấn đề về thu nhập và đói nghèo hay các vấn đề về nguồn lực và quản lý các nguồn lực; các số liệu thí nghiệm v.
nó có thể ở mức độ vi mô nhưng cũng cỏ thể ở cấp độ vĩ mô. Điều này hoàn toàn phụ thuộc vào mục đích nghiên cứu, vấn đề cằn nghiên cứu của người làm nghiên cứu. - Thứ hai, việc thiết kế điều fra tuỳ thuộc vào mửc độ nguồn lực và các liên quan khách quan khác mà chúng ta thường đánh đổi giữa các mục tiêu khác nhau. Ví dụ: Đánh đổi giữa kinh phí và số lượng mẫu cần điều tra, giữa sai số chọn mẫu (số lượng mẫu nhiều hay ít) và sai số phi chọn mẫu (số lượng người tham gia điều tra nhiều hay ít với những kinh nghiệm điều tra khác nhau) v.
Vì thế, có thể nói ràng thiết kế điều tra là một nghệ ứiuật mà người làm nghệ thuật ở đây không ai khác hơn là chính người làm nghiên cứu, họ sẽ phải lựa chọn, họ sẽ phải tung hứng một cách nghệ thuật để đáp ứng những yêu cầu do mình đặt ra để được người đọc và những người ứng dụng chấp nhận được kết quả mà mình làm ra. Thông thường các cuộc điều tra được tiến hành theo một trình tự kế hoạch như hình 1.2: sơ Đổ KẾ HOẠCH TIẾN HÀNH MỘT cuộc ĐIỀU TRA THU THẬP SỐ LIỆU PHỤC vụ NGHIÊN CỨU - Bước I: Thiết lập các mục tiêu Bước đầu tiên trong bất kỳ một cuộc điều ữa nào đều là quyết định bạn muốn tìm hiểu vấn đề gì? Mục tiêu của dự án DẠI IIỌC THÁI NGUYÊN 17 ■i-;UNG T Ẵ M KO CLĨÊƯ quyết định bạn sẽ điều tra ai và sẽ hỏi họ điều gì? Nếu các mục tiêu của bạn không rõ ràng, kết quả cũng có tliể sẽ không rõ ràng, do vậy, bạn phải luôn làm rõ các mục tiêu của mình để: ứứ nhất, tìiu được số liệu như mong muốn; thứ hai. không bị thiếu những tìiông tin cần ứiiết cho việc nghiên cứu của bạn. Ví dụ: Trong cuộc điều tra 150 doanh nghiệp dệt may ở Việt Nam do Viện Kinh tế học tiến hành năm 2001, mục tiêu chung mà nhóm nghiên cứu năng suất đặt ra là: Xác (Snh những nhân tố ảnh hưởng đến năng suất của các doanh nghiệp dệt may Việt Nam, và dựa trẽn cơ sở nảy đưa ra những khuyến nghị đối với các nhà hoạch định chính sách để nâng cao năng suất của doanh nghiệp.
Một ví dụ nữa khi chúng ta tiến hành ’điều tra về vấn đề đổi nghèo, chúng ta cần phải xác định rõ là chúng ta muốn nghiên cứu gì? Nếu chúng ta muốn tìm hiểu về nguyên nhân dẫn đến đói nghèo thì mục đích của chúng ta là điều tra xác định các nhân tố ảnh hưởng tới mức sống của các hộ dân cả tích cực và tiêu cực. Trên cơ sở xác định được các mục tiêu nghiên cứu, chúng ta sẽ tiến hành lựa chọn vùng nghiên cứu phù hợp và mang tính đại diện và tiến hành bước thứ hai. - Bước thứ hai: Là pha chuẩn bị của một điầí tra phục vụ nghiên cứu Nội dung của bước này là khâu chuẩn bị các nguồn lực như: nhân lực và vật lực phù hợp theo đòi hỏi và nhu cầu của cuộc điều tra trên cả 2 phương diện: số lượng và chất luợng. Trong đó, đặc biệt phải nhấn mạnh đến việc chuẩn bị về tài 18 chính và vật lực vì nó gần như quyết định đến sự thành công trong quá trình điều ừa sau này.
- Bước thứ 3: Là bước xây dựng phiếu điểu tra và cơ sở dữ liệu Phiếu điều fra được xây dựng dựa ữên mục tiêu của cuộc điều ữa cũng như đối tượng và cách thức tiến hành điều tra. Trong đó, mục tiêu của cuộc điều tra quyết địiứi đến nội dung của phiếu điều tra, các thông tin cần thu thập, thời gian của số liệu cũng như thời gian của cuộc điều tra. Ví dụ: Mục tiêu là điều tra kinh tế hộ nông dân sẽ cần 1 phiếu điều tra khác so với điều tra môt doanh nghiệp hay điều tra năng suất lao động khác với điều ừa tình hình giảng dạy và học tập trong các ừường đại học. Đối tượng điều tra và cách thức tiến hành điều tra có ảnh hưởng nhiều đến cách thức ra câu hỏi: dạng mở hay dạng có phương án lựa chọn và trong trưòmg hợp nào thì nên để nhiều câu hỏi dạng mở, khi nào thì dùng câu hỏi có gợi ý trước.
Cơ sở dữ liệu (Database) có ứiể định nghĩa là phần thông tin thu thập được từ một cuộc điều tra bất kỳ nào đó và được sắp xếp theo một tt-ật tự nhất định để có thể dễ dàng cho việc xử lý số liệu đó thông qua các phần mềm thống kê, cũng như dễ dàng cho việc kiểm ưa độ chuẩn xác của thông tin thu lượm được. Thông ứiường cơ sờ dữ liệu có thể là một bảng tính trong Excel, Lotus hay 1 tệp ừong Access và đôi khi chúng ta có thể sử dụng trực tiếp các phần mềm ứiống kê để nhập dữ liệu như SPSS [Statistical Package for the Social Sciences). 19 - Bước thứ 4: Tiếp theo là việc lựa chọn mẫu điểu tra vể số lượng và cách thức chọn mẫu Việc lựa chọn số lượng mẫu điều fra phụ ứiuộc vào nhiều yếu tố khác nhau như điều kiện tối thiểu của mẫu, tính đại diện của mẫu, khả năng đáp ứng về thời gian, nguồn nhân lực và vật lực (trong đó chủ yếu là nguồn lực tài chính). Tuy nhiên, mục tiêu của cuộc điều tra đôi khi cũng có ảnh hưởng tới số lượng mẫu, chẳng hạn như mục tiêu là nghiên cứu các trường hợp đặc biệt (case study) thì khi đó số lượng mẫu không cần lớn, còn khi cuộc điều tra để đánh giá chung cho một nhóm đối tượng như nhóm khách hàng hay một vùng như khu vực miền núi chẳng hạn thì số lượng mẫu đòi hỏi phải nhiều hơn và phải đủ để đại diện cho tổng tìiể nghiên cứu.
Số lượng mẫu cũng phụ thuộc vào yêu cầu của độ chính xác của các thông tin phân tích từ kết quả điều tra, nếu đòi hỏi có độ chính xác cao thì số lượng mẫu cũng sẽ tăng lên. Tuy nhiên, giữa số lượng và chất lượng thông tin cũng có mâu thuẫn với nhau khi ta đề cập đến sai số phi chọn mẫu ở phần sau. Ngoài ra, số lượng mẫu còn phụ thuộc rất nhiều vào các yếu tố khách quan khác trong quá trình điều tra như thời gian cho phép, kinh phí có thể đáp ứng v. Cách thức chọn mẫu rất quan trọng vì nó sẽ ảnh hưởng tới khả năng đại diện của mẫu cho tổng thể.
Cách thức chọn mẫu hoàn toàn phụ thuộc vào tính chất của tổng thể đó là đồng nhất hay có sự khác biệt bên trong của tổng thể mẫu đó.