Ký sinh trùng II

Giáo trình mô đun Ký sinh trùng II ngành Kỹ thuật xét nghiệm - Cao đẳng Y tế Thanh Hóa

• Tác giả: Mai Văn Bảy
• Trường học: Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa
• Chuyên ngành: Kỹ thuật xét nghiệm
• Đề tài: Ký sinh trùng II
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Thanh Hóa

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo trình Ký sinh trùng II Cao đẳng Y tế Thanh Hóa

Giáo trình Ký sinh trùng II Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa là công trình giảng dạy chính quy. Tập tài liệu được ban hành theo Quyết định số 844 ngày 18 tháng 9 năm 2024. Đội ngũ giảng viên Bộ môn Xét nghiệm Y học trực tiếp biên soạn nội dung. Chủ biên là Thạc sĩ Mai Văn Bảy cùng các đồng nghiệp giàu kinh nghiệm. Tài liệu phục vụ sinh viên chuyên ngành Kỹ thuật Xét nghiệm trình độ cao đẳng. Chương trình bám sát khung đào tạo chuẩn của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội. Nội dung giáo trình cung cấp hệ thống lý thuyết toàn diện về ký sinh trùng học. Học viên được tiếp cận đặc điểm hình thể, chu kỳ sinh học và cơ chế gây bệnh của các loài đơn bào. Giáo trình cũng phân tích dịch tễ học và tác hại của nhóm tiết túc y học. Bên cạnh lý thuyết, tài liệu chú trọng hướng dẫn thực hành xét nghiệm cơ bản. Cấu trúc bài học khoa học giúp sinh viên dễ tiếp thu kiến thức. Cuốn sách là tài liệu tham khảo giá trị cho cán bộ y tế địa phương. Toàn bộ kiến thức đáp ứng tốt yêu cầu đổi mới chất lượng giáo dục y khoa hiện nay.

1.1. Lịch sử biên soạn và mục tiêu đào tạo của tài liệu

Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa có lịch sử đào tạo y dược hơn 60 năm. Nhà trường luôn chú trọng nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập. Bộ môn Xét nghiệm Y học đã biên soạn tập giáo trình Ký sinh trùng II nhằm chuẩn hóa kiến thức. Mục tiêu chính là cung cấp cho sinh viên nền tảng bệnh học vững chắc. Học viên nắm rõ đặc điểm sinh học và dịch tễ học của từng loài ký sinh trùng. Sau khi hoàn thành học phần, người học tự tin vận dụng kiến thức vào công tác chẩn đoán. Đội ngũ kỹ thuật viên tương lai có đủ năng lực làm việc tại các cơ sở y tế. Tài liệu góp phần nâng cao hiệu quả khám chữa bệnh cộng đồng.

1.2. Khung chương trình và kết cấu mô đun giảng dạy

Mô đun Ký sinh trùng II xây dựng dựa trên thông tư đào tạo hiện hành. Nội dung phân bổ cân đối giữa lý thuyết chuyên sâu và thực hành xét nghiệm. Phần lý thuyết tập trung vào các loài đơn bào nguy hiểm như Entamoeba histolytica và ký sinh trùng sốt rét. Sách trình bày chi tiết về các nhóm tiết túc truyền bệnh trong môi trường sống. Phần thực hành chiếm thời lượng đáng kể trong chương trình học. Sinh viên được rèn luyện kỹ năng quan sát vi thể và nhận định mẫu bệnh phẩm. Các bài thực hành bao gồm làm tiêu bản máu và pha chế hóa chất nhuộm Giemsa. Cấu trúc học phần tạo điều kiện phát triển toàn diện kỹ năng nghề nghiệp.

II. Phân tích bệnh học ở Giáo trình Ký sinh trùng II Y tế Thanh Hóa

Bệnh ký sinh trùng gây ra nhiều gánh nặng sức khỏe nghiêm trọng cho cộng đồng. Giáo trình Ký sinh trùng II phân tích chuyên sâu mối quan hệ giữa ký sinh trùng và vật chủ. Các tác nhân đơn bào có khả năng xâm nhập mô và hủy hoại cơ quan nội tạng. Đơn bào amip tiết enzyme phá hủy niêm mạc ruột và tạo nên các ổ loét sâu. Ký sinh trùng sốt rét phá vỡ hồng cầu hàng loạt, gây thiếu máu và suy đa tạng. Chu kỳ sinh học của ký sinh trùng diễn ra phức tạp qua nhiều giai đoạn phát triển. Sự lây lan dịch bệnh gắn liền với môi trường sống và điều kiện vệ sinh kém. Nhóm tiết túc truyền bệnh đóng vai trò véc tơ trung gian vận chuyển mầm bệnh nguy hiểm. Muỗi Anopheles truyền thoa trùng sốt rét qua vết đốt trực tiếp vào máu người. Ruồi nhà và gián mang mầm bệnh cơ học bám dính vào nguồn thức ăn. Chẩn đoán lâm sàng thường gặp khó khăn do triệu chứng bệnh dễ nhầm lẫn. Việc xác định chính xác chủng loài đòi hỏi kiến thức bệnh học và kỹ thuật xét nghiệm chuẩn xác.

2.1. Tác hại và chu kỳ phát triển của ký sinh trùng sốt rét

Ký sinh trùng sốt rét thuộc chi Plasmodium trải qua hai chu kỳ sinh sản chính. Giai đoạn sinh sản vô tính diễn ra trong cơ thể người bệnh. Ký sinh trùng xâm nhập tế bào gan rồi phát triển phá vỡ hồng cầu máu ngoại vi. Giai đoạn sinh sản hữu tính xảy ra bên trong dạ dày muỗi cái Anopheles. Quá trình phát triển ở muỗi kéo dài khoảng mười đến mười bốn ngày. Muỗi truyền thoa trùng vào cơ thể người khi đốt và hút máu. Bệnh nhân sốt rét đối mặt với các cơn rét run, sốt cao và vã mồ hôi. Trường hợp sốt rét ác tính dễ dẫn tới biến chứng não, suy thận và tử vong. Phân tích rõ chu kỳ giúp kiểm soát lây nhiễm hiệu quả.

2.2. Nguy cơ dịch tễ từ tiết túc y học truyền bệnh

Tiết túc y học bao gồm nhiều loài côn trùng sống gần khu dân cư. Chúng vừa gây tổn thương trực tiếp vừa là véc tơ truyền bệnh nguy hiểm. Ruồi, gián và bọ chét trung gian phát tán nhiều mầm vi khuẩn, đơn bào. Bệnh ghẻ, chí rận gây ngứa ngáy và tổn thương nhiễm trùng da kéo dài. Muỗi truyền nhiều dịch bệnh cấp tính đe dọa trực tiếp tính mạng con người. Nguồn rác thải ứ đọng và cống rãnh lộ thiên tạo điều kiện cho tiết túc sinh sản. Nhận thức phòng bệnh hạn chế của người dân làm gia tăng nguy cơ bùng phát dịch. Giáo trình phân tích cụ thể phương thức truyền bệnh cơ học và sinh học. Hiểu rõ quy luật phát sinh giúp ngành y tế chủ động triển khai phòng chống.

III. Giải pháp xét nghiệm từ Giáo trình Ký sinh trùng II Thanh Hóa

Giáo trình Ký sinh trùng II cung cấp giải pháp toàn diện về chẩn đoán phòng xét nghiệm. Hai nhóm phương pháp chính gồm xét nghiệm kính hiển vi và xét nghiệm miễn dịch. Kỹ thuật nhuộm Giemsa trên giọt máu dày và lam máu mỏng là tiêu chuẩn vàng. Phương pháp này có chi phí thấp, thao tác đơn giản và độ tin cậy cao. Kỹ thuật viên dễ dàng nhận diện hình thái nhân và nguyên sinh chất của ký sinh trùng. Nhân ký sinh trùng bắt màu đỏ thẫm, nguyên sinh chất ưa kiềm có màu xanh da trời. Bên cạnh đó, các test chẩn đoán nhanh như ParaSight-F và Paracheck hỗ trợ phát hiện kháng nguyên Plasmodium falciparum. Phương pháp miễn dịch cho kết quả nhanh chóng tại những nơi thiếu trang thiết bị hiển vi. Ngoài xét nghiệm, giáo trình đề xuất các giải pháp kiểm soát tiết túc hiệu quả. Biện pháp vệ sinh môi trường triệt tiêu triệt để nơi sinh sản của côn trùng. Việc phun hóa chất Icon, Fendona hoặc Permethrin giúp xua diệt côn trùng nhanh. Phối hợp đồng bộ phương pháp chẩn đoán và tiêu diệt nguồn truyền bệnh bảo đảm an toàn cộng đồng.

3.1. Kỹ thuật nhuộm Giemsa và khảo sát tiêu bản máu

Kỹ thuật nhuộm Giemsa giữ vai trò cốt lõi trong chẩn đoán ký sinh trùng sốt rét. Giáo trình hướng dẫn chi tiết công thức pha chế dung dịch Giemsa mẹ chuẩn xác. Thành phần gồm 3,8 gam bột Giemsa, 250 ml cồn Metylic và 250 ml Glyceryl nguyên chất. Sinh viên thực hành kỹ thuật nhuộm thường quy với dung dịch nồng độ ba đến bốn phần trăm. Thời gian nhuộm tiêu chuẩn kéo dài từ ba mươi đến bốn mươi phút. Kỹ thuật nhuộm nhanh mười phần trăm áp dụng khi cần chẩn đoán cấp cứu trong mười lăm phút. Tiêu bản máu được khảo sát dưới kính hiển vi quang học với vật kính dầu. Kỹ thuật viên quan sát tỉ mỉ để phân biệt từng thể ký sinh trùng trong máu.

3.2. Biện pháp phòng chống và kiểm soát tiết túc y học

Phòng chống tiết túc đòi hỏi sự kết hợp linh hoạt nhiều giải pháp khác nhau. Phương pháp cơ học bao gồm che đậy thực phẩm và khơi thông cống rãnh nước đọng. Xử lý rác thải đúng cách triệt tiêu môi trường đẻ trứng của ruồi muỗi. Phương pháp hóa học sử dụng các chế phẩm diệt côn trùng an toàn như Permethrin, Icon. Người dân cần ngủ màn và mặc quần áo dài tay chống côn trùng đốt ban đêm. Biện pháp sinh học ứng dụng kỹ thuật thả giống đực bất thụ nhằm giảm mật độ sinh sản. Khống chế sự xâm nhập mầm bệnh bằng việc điều trị triệt để cho người nhiễm. Công tác tuyên truyền vệ sinh môi trường sống nâng cao ý thức phòng bệnh của người dân. Sự chủ động giúp bảo vệ sức khỏe cộng đồng lâu dài.

IV. Ứng dụng thực tiễn của Giáo trình Ký sinh trùng II Thanh Hóa

Giáo trình Ký sinh trùng II giữ vai trò then chốt trong định hướng nghề nghiệp của sinh viên y khoa. Nội dung học tập gắn kết chặt chẽ giữa lý thuyết hàn lâm và kỹ năng lâm sàng. Sinh viên tốt nghiệp nắm vững quy trình xử lý bệnh phẩm, nhận diện mẫu bệnh phẩm chính xác. Năng lực thực hành vững vàng giúp kỹ thuật viên đáp ứng ngay yêu cầu công việc tại bệnh viện và trung tâm kiểm soát bệnh tật. Tài liệu còn là cẩm nang chuyên môn quan trọng phục vụ đào tạo liên tục cho cán bộ y tế cơ sở. Cán bộ y tế vận dụng kiến thức giáo trình để triển khai giám sát dịch tễ tại địa phương. Sự am hiểu về vector truyền bệnh hỗ trợ xây dựng kế hoạch kiểm soát côn trùng bài bản. Nhà trường không ngừng hoàn thiện giáo trình qua các đợt cập nhật thực tiễn khám chữa bệnh. Công trình khẳng định uy tín đào tạo lâu năm của Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa. Giáo trình đóng góp thiết thực vào sự nghiệp bảo vệ và chăm sóc sức khỏe nhân dân.

4.1. Chuẩn hóa năng lực thực hành cho kỹ thuật viên xét nghiệm

Giáo trình rèn luyện kỹ năng thực hành theo đúng quy chuẩn y tế nghiêm ngặt. Sinh viên thực hành thuần thục các thao tác nhuộm lam máu và bảo quản mẫu. Khả năng nhận định chính xác hình thể ký sinh trùng sốt rét được nâng cao rõ rệt. Người học biết cách xử lý linh hoạt khi gặp các tiêu bản máu khó phân biệt. Việc đào tạo bài bản giúp giảm thiểu sai sót kỹ thuật trong phòng xét nghiệm thực tế. Tác phong làm việc chuyên nghiệp và cẩn trọng được hình thành ngay trên giảng đường. Sinh viên tự tin ứng tuyển vào các cơ sở y tế công lập và tư nhân. Năng lực thực hành vững vàng là nền tảng cho sự phát triển nghề nghiệp lâu dài.

4.2. Giá trị tham khảo trong công tác y tế dự phòng

Tài liệu mang lại giá trị thực tiễn to lớn cho mạng lưới y tế cơ sở. Các biện pháp phòng chống tiết túc được trình bày rõ ràng, dễ áp dụng vào đời sống. Cán bộ y tế xã phường sử dụng sách để xây dựng kế hoạch diệt côn trùng định kỳ. Công tác hướng dẫn người dân vệ sinh chuồng trại và xử lý rác thải trở nên thuận lợi hơn. Giáo trình cung cấp kiến thức cập nhật về các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm qua vector. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp kỹ thuật giúp ngăn chặn dịch bệnh bùng phát diện rộng. Cuốn sách khẳng định vai trò là cẩm nang chuyên môn tin cậy trong sự nghiệp chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình mô đun Ký sinh trùng II (mã môn học: MH 35) là tài liệu đào tạo chuyên môn thuộc khối kiến thức ngành, dành cho sinh viên ngành Kỹ thuật xét nghiệm trình độ cao đẳng tại Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa. Giáo trình được ban hành kèm theo Quyết định số 844 ngày 18 tháng 9 năm 2024 của Hiệu trưởng nhà trường và hoàn thành biên soạn vào năm 2025. Tài liệu được tập thể giảng viên Bộ môn Xét nghiệm Y học biên soạn—chủ biên là Mai Văn Bảy cùng các tác giả Mai Thị Hiếu và Lê Thị Thường—dựa trên chương trình đào tạo năm 2021 và quy định tại Thông tư 03/2017/BLĐTBXH ngày 01 tháng 3 năm 2017 của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội.

Mục tiêu đào tạo của môn học xác định ba nhóm chuẩn đầu ra chính:

• Kiến thức: Trình bày chu trình phát triển của các loài ký sinh trùng để phân tích đặc điểm dịch tễ học, biểu hiện lâm sàng, nguyên lý chẩn đoán và biện pháp phòng ngừa các bệnh do ký sinh trùng sốt rét, đơn bào và tiết túc truyền bệnh; phân tích tầm quan trọng của bệnh sốt rét và các bệnh do chân khớp ở các nước nhiệt đới.
• Kỹ năng: Thực hiện đúng quy trình lấy mẫu bệnh phẩm; thực hiện kỹ thuật làm lam máu mỏng và giọt máu dày; pha chế dung dịch nhuộm Giemsa; thao tác kỹ thuật xét nghiệm tìm đơn bào; nhận dạng hình thái vi thể của ký sinh trùng sốt rét, đơn bào và tiết túc y học.
• Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Duy trì tính cẩn thận, tỉ mỉ, tuân thủ kỷ luật phòng xét nghiệm y học và liên hệ kiến thức với các học phần huyết học, y học cơ sở và lâm sàng liên quan.

Cấu trúc giáo trình gồm hai phần: 10 bài lý thuyết (từ đại cương đơn bào, amip, trùng roi, trùng lông, đơn bào đường máu đến ký sinh trùng sốt rét và tiết túc y học) và phần thực hành tập trung vào kỹ thuật thao tác mẫu, nhuộm tiêu bản và quan sát vi thể. Điểm đặc thù của tài liệu là nội dung giảng dạy gắn liền với các quy chuẩn kỹ thuật xét nghiệm cận lâm sàng phục vụ công tác khám chữa bệnh và y tế dự phòng.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung lý thuyết và thực hành của mô đun được triển khai qua các nhóm bài học có tính kế thừa logic:

1. Bài 1 - Đại cương về đơn bào (1 tiết): Trình bày khái niệm đơn bào là động vật đơn bào có cấu tạo gồm nhân và nguyên sinh chất (nội nguyên sinh chất và ngoại nguyên sinh chất); phân loại hai thể tồn tại là thể hoạt động và thể bào nang; cơ chế thích nghi chuyển thể theo điều kiện môi trường sống (pH, ôxy, dinh dưỡng); hai phương thức phân loại: theo hình thể (chân giả, trùng lông, trùng roi, bào tử trùng) và theo vị trí ký sinh (đường ruột - sinh dục, đường máu).
2. Bài 2 - Amip (Entamoeba histolytica, Entamoeba coli): Khảo sát chi tiết loài chân giả gây bệnh Entamoeba histolytica với hai dạng hoạt động gồm thể lớn ăn hồng cầu gây bệnh (Forma magna, 20–30 µm) và thể nhỏ chưa ăn hồng cầu (Forma minuta, 7–25 µm), cùng thể bào nang chứa 1–4 nhân (15–20 µm); cơ chế gây hội chứng lỵ và áp xe ngoài ruột (gan, phổi, não); phân biệt với loài hội sinh Entamoeba coli (thể bào nang thường chứa 8 nhân, không ăn hồng cầu).
3. Bài 3 & Bài 4 - Trùng roi và Trùng lông (2 tiết): Mô tả đặc điểm hình thái và bệnh học của trùng roi tiêu hóa (Trichomonas intestinalis, Giardia lamblia mang 4 đôi roi và 2 nhân đối xứng); trùng roi sinh dục (Trichomonas vaginalis có 5 roi, màng lượn sóng, làm thay đổi pH âm đạo sang kiềm); và trùng lông duy nhất gây bệnh ở người là Balantidium coli (thể hoạt động dài 30–200 µm, có nhân lớn hình hạt đậu và nhân nhỏ).
4. Bài 5 - Một số đơn bào ít gặp (1 tiết): Giới thiệu các đơn bào đường máu và nội tạng gồm giống Trypanosoma (T. gambiense, T. rhodesiense gây bệnh ngủ do ruồi Tsé-Tsé truyền; T. cruzi gây bệnh Chagas do bọ xít hút máu Triatoma meegista truyền) và giống Leishmania (L. donovani gây bệnh Kala-azar do muỗi cát Phlebotomus truyền; L. tropica; L. braziliensis).
5. Bài 6 & Bài 7 - Ký sinh trùng sốt rét, Bệnh sốt rét và phòng chống (4 tiết): Khảo sát 4 loài ký sinh trùng sốt rét ở người (Plasmodium falciparum, P. vivax, P. malariae, P. ovale); chu kỳ phát triển vô tính ở người (giai đoạn tiền hồng cầu ở gan và giai đoạn hồng cầu) và hữu tính ở muỗi Anopheles; 8 phương pháp chẩn đoán xét nghiệm; cơ chế bệnh học sốt rét thường và các thể sốt rét ác tính (thể não chiếm 80–95%, thể đái huyết cầu tố, thể giá lạnh, thể phổi, thể gan mật); các mức độ đáp ứng thuốc điều trị (S, RI, RII, RIII).
6. Bài 8, Bài 9 & Bài 10 - Tiết túc y học và biện pháp phòng chống (4 tiết): Khảo sát hình thái ngoài và trong của tiết túc; phân loại lớp Nhện (Acarina: mạt, ve, mò đỏ, ghẻ) và lớp Côn trùng (Insecta: chấy, rận, rệp, bọ chét, ruồi, muỗi họ Culicidae); chu kỳ tiêu sinh hòa hợp của muỗi (hệ Sella và Christopher), chỉ số tuổi sinh lý Polovodova; 5 nguyên tắc và 4 phương pháp phòng chống tiết túc (cơ học, lý học, hóa học, sinh vật học).
7. Phần thực hành (từ trang 52): Huấn luyện kỹ thuật làm lam mỏng, giọt máu dày; pha chế thuốc nhuộm Giemsa; nhuộm lam máu thường quy; khảo sát tiêu bản máu dưới kính hiển vi; chẩn đoán bằng phương pháp miễn dịch học và nhận diện hình thể tiết túc y học.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết nền tảng (Fundamental theories): Lý thuyết về chu kỳ ký sinh nội tế bào và ngoại tế bào; cơ chế thích nghi sinh học giữa thể hoạt động và bào nang; chu kỳ phát triển vô tính (sinh sản phân đôi, liệt sinh) và hữu tính (tạo giao tử, hợp tử, thoa trùng); cơ chế truyền bệnh qua vật chủ trung gian hoặc vector truyền bệnh cơ học và sinh học.
• Nguyên lý cốt lõi (Core principles): Nguyên lý bắt màu tế bào học qua kỹ thuật nhuộm Giemsa (nhân bắt màu đỏ sẫm, nguyên sinh chất ưa kiềm bắt màu xanh da trời); nguyên tắc kết hợp phản ứng miễn dịch học (kháng nguyên - kháng thể) trong xét nghiệm nhanh ParaSight-F, ELISA và IFA; nguyên tắc phân cấp độ kháng thuốc của ký sinh trùng.
• Khung phân tích chuẩn (Essential frameworks): Khung phân loại ký sinh trùng dựa trên cấu trúc vận động và vị trí ký sinh; hệ thống phân độ lách to lâm sàng (độ I đến độ IV); khung đánh giá chỉ số sinh thái muỗi gồm tuổi sinh lý và tuổi nguy hiểm.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Kỹ thuật thao tác chuẩn bị tiêu bản soi tươi với dung dịch natri clorid 0,9% và dung dịch lugol; kỹ thuật lấy máu mao mạch làm lam máu mỏng và giọt máu dày; kỹ thuật pha chế thuốc nhuộm Giemsa từ hóa chất gốc (3,8g bột Giemsa, 250ml cồn metylic, 250ml glyceryl); kỹ thuật nhuộm thường quy (30–40 phút) và nhuộm nhanh (10–15 phút).
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Kỹ năng quan sát dưới kính hiển vi quang học ở các vật kính 10x, 40x và vật kính dầu 100x; kỹ năng phân biệt hình thể giữa đơn bào gây bệnh và đơn bào hoại sinh (như phân biệt E. histolytica với E. coli dựa vào kích thước, số lượng nhân và hồng cầu trong nội nguyên sinh chất); kỹ năng định danh các thể tư dưỡng, phân liệt, giao bào của Plasmodium; kỹ năng tính toán tuổi thật của muỗi dựa trên số sẹo buồng trứng.
• Năng lực thực hành nghề nghiệp (Practical competencies): Năng lực thu thập và xử lý an toàn các mẫu phân, mẫu máu, chất dịch sinh thiết; thực hiện quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn phòng thí nghiệm; ghi nhận và báo cáo kết quả xét nghiệm hỗ trợ công tác chẩn đoán lâm sàng và giám sát dịch tễ học.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp sư phạm y học thực hành, kết hợp chặt chẽ giữa giờ giảng lý thuyết trên lớp và giờ thực tập kỹ thuật tại phòng xét nghiệm. Tỷ lệ phân bổ thời gian thể hiện rõ tính ứng dụng khi mỗi bài lý thuyết kéo dài từ 1 đến 2 tiết, trong khi các nội dung thực hành như khảo sát tiêu bản ký sinh trùng sốt rét, kỹ thuật nhuộm hay chẩn đoán miễn dịch được bố trí thời lượng từ 3 đến 6 tiết cho từng nội dung.

Tài liệu tích hợp hệ thống bài tập tự luận và các trường hợp bệnh học cụ thể ở cuối mỗi bài. Các câu hỏi yêu cầu sinh viên vẽ và chú thích sơ đồ cấu tạo chu kỳ phát triển của ký sinh trùng sốt rét, mô tả chi tiết sự biến đổi hình thể của Plasmodium trong hồng cầu, hoặc giải thích cơ chế gây áp xe gan của Entamoeba histolytica. Các số liệu điều tra dịch tễ thực tế tại Việt Nam—như tỷ lệ nhiễm Trichomonas vaginalis 10,1% ở phụ nữ tại 7 tỉnh theo số liệu Học viện Quân y (1997–1998), hay tỷ lệ nhiễm Plasmodium malariae 1–2% tại miền Nam—được đưa vào nội dung bài giảng để làm rõ tính chất phân bố bệnh tật theo địa dư và nhóm đối tượng.

Quy trình thực hành trong phòng thí nghiệm được chuẩn hóa từng bước:

• Quy trình chuẩn bị dụng cụ, lam kính và hóa chất.
• Thao tác gạt góc lam mỏng 45 độ và đánh giọt máu dày đường kính 1 cm.
• Pha loãng thuốc nhuộm Giemsa mẹ với nước đệm pH 7,2 theo tỷ lệ tương ứng với phương pháp nhuộm thường quy (3–4%) hoặc nhuộm nhanh (10%).
• Khảo sát tiêu bản theo hình zíc-zắc dưới vật kính dầu để phát hiện mầm bệnh.

Phương pháp lượng giá học tập áp dụng hình thức đánh giá đa hợp phần: kiểm tra lý thuyết thông qua câu hỏi tự luận phân tích chu kỳ sinh học và cơ chế bệnh sinh; kiểm tra thực hành thông qua thao tác kỹ thuật làm tiêu bản máu, kỹ thuật pha hóa chất và thi chạy trạm nhận diện hình thể ký sinh trùng dưới kính hiển vi. Để học tập hiệu quả, tài liệu định hướng sinh viên tự học bằng cách hệ thống hóa các đặc điểm vi thể thành bảng so sánh hình thái học, tự vẽ lại các chu trình biến thái của tiết túc và nghiên cứu trước các bước thao tác trước khi vào phòng thực hành.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình Ký sinh trùng II cập nhật chương trình đào tạo chuyên ngành Kỹ thuật xét nghiệm dựa theo khung đào tạo năm 2021 của Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa và Thông tư 03/2017/BLĐTBXH. Tài liệu phản ánh những thay đổi trong tình hình dịch tễ học ký sinh trùng tại Việt Nam, ghi nhận sự sụt giảm tỷ lệ nhiễm bào nang amip trong cộng đồng xuống còn 2–4% nhờ sự cải thiện của điều kiện vệ sinh môi trường và nguồn nước.

Về mặt công nghệ xét nghiệm, giáo trình bổ sung các phương pháp chẩn đoán không dùng kính hiển vi bên cạnh kỹ thuật soi lam nhuộm Giemsa truyền thống. Cụ thể, tài liệu tích hợp quy trình sử dụng que thử nhanh miễn dịch sắc ký:

• Kỹ thuật ParaSight-F: Chẩn đoán nhanh sau 11 phút dựa trên kháng thể đơn dòng gắn hạt màu hồng kết hợp với kháng nguyên thể tư dưỡng của Plasmodium falciparum.
• Test Para-check: Xét nghiệm nhanh hỗ trợ sàng lọc sốt rét tại y tế cơ sở.
• Kỹ thuật chẩn đoán huyết thanh miễn dịch gắn men (ELISA) và miễn dịch huỳnh quang (IFA) dùng để phát hiện kháng thể hoặc kháng nguyên trong mẫu máu số lượng lớn.
• Phản ứng sinh học phân tử PCR (Polymerase Chain Reaction) nhằm xác định đoạn trình tự ADN đặc hiệu của ký sinh trùng.

Về khía cạnh thực hành điều trị và phòng ngừa, tài liệu chuẩn hóa các phác đồ và hóa chất sử dụng trong y tế hiện hành:

• Hướng dẫn điều trị amip cấp tính bằng dẫn chất nitroimidazole (Flagyl liều người lớn 1,5–2g/24h trong 5–10 ngày), amip mạn tính dùng dẫn chất iod (Yatren, Mixiod), kết hợp kháng sinh đường ruột (Biseptol, Ganidan).
• Hướng dẫn điều trị Trypanosoma bằng Pentamidin (liều 4mg/kg) và Leishmania bằng Amphotericin B (Fungizon liều khởi đầu 0,25mg/kg tăng dần đến 1mg/kg/ngày).
• Cập nhật các hóa chất diệt tiết túc thế hệ mới thuộc nhóm pyrethroid như Deltamethrin, ICON, Fendona, Permethrin thay thế các hợp chất clo hữu cơ cũ.
• Phân tích cơ chế kháng thuốc của Plasmodium falciparum đối với cloroquin và các thuốc sốt rét khác theo tiêu chuẩn đáp ứng S, RI, RII, RIII; phân vùng hoạt động của các vector truyền bệnh sốt rét chính tại Việt Nam gồm Anopheles minimus, Anopheles dirus ở vùng rừng núi và Anopheles subpictus, Anopheles sundaicus ở vùng ven biển.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình Ký sinh trùng II được biên soạn phục vụ các đối tượng cụ thể trong hệ thống đào tạo y tế và hoạt động chuyên môn:

1. Sinh viên chuyên ngành: Tài liệu là giáo trình bắt buộc cho sinh viên hệ cao đẳng chính quy ngành Kỹ thuật xét nghiệm y học. Môn học được giảng dạy sau khi sinh viên đã tích lũy các học phần tiên quyết bao gồm Sinh học đại cương, Vi sinh y học, Huyết học tế bào và Giải phẫu - Sinh lý người. Sinh viên sử dụng giáo trình để hoàn thành các bài học lý thuyết mô đun MH 35 và chuẩn bị cho các đợt thực tập tại phòng thí nghiệm của trường cũng như tại các cơ sở y tế thực hành.
2. Giảng viên và cán bộ giảng dạy: Giảng viên Bộ môn Xét nghiệm Y học sử dụng giáo trình làm khung tài liệu giảng dạy chuẩn, thống nhất nội dung bài giảng lý thuyết, giáo án thực hành và tiêu chí chấm thi tay nghề xét nghiệm tại Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa và các trường đào tạo y - dược có chương trình tương đương.
3. Kỹ thuật viên xét nghiệm và nhân viên y tế cơ sở: Cán bộ y tế phụ trách công tác xét nghiệm tại các phòng khám, bệnh viện tuyến huyện, trạm y tế xã, phường, và nhân viên các trung tâm kiểm soát bệnh tật (CDC) có thể sử dụng giáo trình làm tài liệu tra cứu các quy trình chuẩn về pha chế thuốc nhuộm Giemsa, kỹ thuật làm tiêu bản máu, nhận dạng hình thể đơn bào đường ruột và tiết túc truyền bệnh trong giám sát dịch tễ học cộng đồng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên hệ cao đẳng ngành Kỹ thuật xét nghiệm y học. Ngoài ra, tài liệu phù hợp làm tài liệu tham khảo cho giảng viên giảng dạy chuyên ngành xét nghiệm và kỹ thuật viên làm việc tại các phòng xét nghiệm vi sinh - ký sinh trùng.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học mô đun này?

Người học cần nắm vững kiến thức về sinh học tế bào, cấu trúc kính hiển vi quang học, kỹ thuật an toàn phòng xét nghiệm y học, kiến thức huyết học cơ bản và các nguyên lý hóa sinh - miễn dịch đại cương để tiếp thu nội dung kỹ thuật nhuộm và chẩn đoán phân tử.

3. Giáo trình Ký sinh trùng II có điểm gì khác biệt so với các tài liệu lý thuyết chung?

Khác với các sách ký sinh trùng học thuần túy mô tả bệnh học, giáo trình này thiết kế riêng cho ngành kỹ thuật xét nghiệm: dung lượng thực hành chiếm tỷ trọng lớn, hướng dẫn chi tiết quy trình pha hóa chất (công thức Giemsa mẹ), kỹ thuật dàn lam mỏng, giọt máu dày và tiêu chuẩn phân biệt vi thể giữa các loài ký sinh trùng có hình thái tương đồng.

4. Phương pháp tự học giáo trình này như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học cần kết hợp đọc lý thuyết với vẽ lại sơ đồ chu kỳ phát triển của ký sinh trùng, lập bảng đối chiếu đặc điểm hình thái giữa thể hoạt động và thể bào nang, ghi nhớ các thông số kích thước vi thể và thường xuyên đối chiếu hình ảnh mô tả trong sách với tiêu bản thực tế dưới kính hiển vi quang học.

5. Giáo trình có những tài liệu bổ trợ nào đi kèm?

Đi kèm với các bài lý thuyết là phần tài liệu thực hành chi tiết (từ trang 52 đến trang 74) hướng dẫn thao tác kỹ thuật cụ thể, hệ thống câu hỏi tự luận ôn tập cuối mỗi bài học và danh mục tài liệu tham khảo chuyên ngành tại trang 79 của giáo trình.

---

Kết luận

Giáo trình Ký sinh trùng II (MH 35) của Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa là tài liệu học thuật cung cấp hệ thống kiến thức toàn diện về đơn bào y học, ký sinh trùng sốt rét và tiết túc truyền bệnh. Tài liệu chuẩn hóa từ đặc tính sinh học, chu kỳ phát triển, cơ chế bệnh sinh đến các kỹ thuật xét nghiệm cận lâm sàng chẩn đoán mầm bệnh. Lộ trình học tập được thiết kế tuần tự từ đại cương hình thái học, phân tích chu kỳ bệnh lý, nghiên cứu dịch tễ vector đến rèn luyện kỹ năng thực hành phòng thí nghiệm. Để củng cố và mở rộng kiến thức, người học nên kết hợp sử dụng tài liệu thực hành kèm theo giáo trình cùng các văn bản hướng dẫn chuyên môn về giám sát, chẩn đoán và điều trị bệnh sốt rét, bệnh do tiết túc do Bộ Y tế ban hành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH THANH HÓA TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN: KÝ SINH TRÙNG II NGÀNH: KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG Ban hành kèm theo Quyết định số 844 ngày 18 tháng 9 năm 2024 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa Thanh hóa, năm 2025 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. LỜI GIỚI THIỆU Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hoá có bề dày lịch sử đào tạo các thế hệ cán bộ Y - Dược, xây dựng và phát triển hơn 60 năm. Hiện nay, Nhà trường đã và đang đổi mới về nội dung, phương pháp và lượng giá học tập của học sinh, sinh viên nhằm không ngừng nâng cao chất lượng đào tạo.

Để có tài liệu giảng dạy thống nhất cho giảng viên và tài liệu học tập cho học sinh, sinh viên; Đảng uỷ - Ban Giám hiệu Nhà trường chủ trương biên soạn tập bài giảng của các chuyên ngành mà Nhà trường đã được cấp phép đào tạo. Tập bài giảng Ký sinh trùng II được các giảng viên Bộ môn Xét nghiệm Y học biên soạn dùng cho hệ Cao đẳng Xét nghiệm dựa trên chương trình đào tạo của Trường ban hành năm 2021, Thông tư 03/2017/BLĐTBXH ngày 01 tháng 3 năm 2017 của Bộ trưởng Bộ Lao động thương binh xã hội. Mô đun Ký sinh trùng II mô tả khái quát đại cương ký sinh trùng Y học và một số đặc điểm sinh học, đặc điểm gây bệnh, dịch tễ học, chẩn đoán, hướng điều trị, biện pháp phòng chống bệnh nói chung và từng loài gây bệnh cho người nói riêng. Mô đun “Ký sinh trùng II” giúp học viên sau khi ra trường có đủ kiến thức cần thiết về lĩnh vực ký sinh trùng để áp dụng trong thực tiễn làm công tác xét nghiệm, khám chữa bệnh cũng như phòng chống bệnh cho cộng đồng.

Tuy nhiên trong qua trình biên soạn tập bài giảng không thể tránh khỏi những thiếu sót. Tập thể biên soạn xin ghi nhận các ý kiến đóng góp xây dựng của các nhà quản lý, đồng nghiệp, độc giả và học sinh, những người sử dụng cuốn sách này để nghiên cứu bổ sung cho tập bài giảng ngày càng hoàn thiện hơn. Thanh Hóa, ngày 26 tháng 5 năm 2025 Tham gia biên soạn: 1. Mai Văn Bảy Chủ biên 2.

Mai Thị Hiếu 3. Lê Thị Thường MỤC LỤC TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN. 1 LỜI GIỚI THIỆU. 3 CHƯƠNG TRÌNH MÔN HỌC.

5 Bài 1: ĐẠI CƯƠNG VỀ ĐƠN BÀO. 6 Bài 2: AMIP (Entermoeba histolytica, E. 20 MỘT SỐ ĐƠN BÀO ÍT GẶP (1 tiết). 23 KÝ SINH TRÙNG SỐT RÉT (2 tiết).

27 BỆNH SỐT RÉT VÀ PHÒNG CHỐNG SỐT RÉT (2 tiết). 27 Bài 8: ĐẠI CƯƠNG VỀ TIẾT TÚC Y HỌC (1 tiết). 36 MỘT SỐ TIẾT TÚC GÂY BỆNH THƯỜNG GẶP (2 Tiết). 48 PHÒNG CHỐNG VÀ DIỆT TIẾT TÚC (1 tiết).

48 PHẦN THỰC HÀNH. 52 QUAN SÁT HÌNH THỂ ĐƠN BÀO (tiết). 56 QUAN SÁT HÌNH THỂ KÝ SINH TRÙNG SỐT RÉT (6 tiết). 56 BÀI 3: KỸ THUẬT LÀM LAM MỎNG VÀ GIỌT MÁU DÀY.

60 BÀI 4: KỸ THUẬT PHA CHẾ THUỐC NHUỘM GIÊMSA. 64 BÀI 15: KỸ THUẬT NHUỘM LAM MÁU THƯỜNG QUY. 69 KỸ THUẬT KHẢO SÁT TIÊU BẢN MÁU (3 tiết). 69 BÀI 7: CHẨN ĐOÁN KÝ SINH TRÙNG BẰNG PHƯƠNG PHÁP MIỄN DỊCH HỌC (3 tiết).

74 QUAN SÁT HÌNH THỂ TIẾT TÚC Y HỌC (3 tiết). 74 TÀI LIỆU THAM KHẢO .