Ký sinh trùng I

Giáo trình mô đun Ký sinh trùng I ngành Kỹ thuật xét nghiệm - Cao đẳng Y tế Thanh Hóa

• Tác giả: Mai Văn Bảy
• Trường học: Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa
• Chuyên ngành: Kỹ thuật xét nghiệm
• Đề tài: Ký sinh trùng I
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Thanh Hóa

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình Ký sinh trùng I tại Cao đẳng Y tế Thanh Hóa

Giáo trình Ký sinh trùng I được biên soạn nhằm đáp ứng yêu cầu đào tạo hệ cao đẳng ngành Kỹ thuật Xét nghiệm Y học. Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa ban hành tài liệu theo Quyết định số 844 ngày 18 tháng 9 năm 2024. Đội ngũ tác giả gồm thầy Mai Văn Bảy chủ biên cùng cô Mai Thị Hiếu và cô Lê Thị Thường. Nội dung tài liệu bám sát khung chương trình đào tạo ban hành năm 2021 của nhà trường. Tài liệu cũng tuân thủ chặt chẽ Thông tư 03/2017 của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội. Cấu trúc mô đun kết hợp cân đối giữa lý thuyết chuyên sâu và kỹ năng thực hành phòng thí nghiệm. Sinh viên được trang bị kiến thức hệ thống về ký sinh trùng y học. Các bài học bao quát từ giun sán phổ biến đến các chủng nấm gây bệnh thường gặp. Tài liệu phân tích rõ chu trình phát triển, phương thức xâm nhập và cơ chế gây tổn thương cơ thể. Mục tiêu trọng tâm là hình thành kỹ năng nhận định mầm bệnh chuẩn xác. Cán bộ xét nghiệm tương lai nắm vững nguyên lý vận hành kỹ thuật chẩn đoán vi sinh. Nhờ đó, chất lượng chẩn đoán cận lâm sàng được nâng cao rõ rệt trong thực tế khám chữa bệnh.

1.1. Bối cảnh ban hành và đội ngũ biên soạn giáo trình

Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa sở hữu bề dày lịch sử hơn sáu mươi năm đào tạo y dược. Nhà trường không ngừng đổi mới phương pháp giảng dạy và đánh giá học tập. Tập bài giảng Ký sinh trùng I ra đời nhằm thống nhất giáo trình giảng dạy cho giảng viên và sinh viên. Nhóm biên soạn thuộc Bộ môn Xét nghiệm Y học trực tiếp chấp bút. Thầy Mai Văn Bảy giữ vai trò chủ biên công trình khoa học này. Đồng tác giả gồm các giảng viên Mai Thị Hiếu và Lê Thị Thường. Ban giám hiệu nhà trường phê duyệt ban hành tài liệu vào tháng 9 năm 2024. Giáo trình phục vụ trực tiếp cho khóa đào tạo cử nhân xét nghiệm hệ cao đẳng năm 2025.

1.2. Mục tiêu đào tạo và kết cấu tổng thể mô đun

Mô đun Ký sinh trùng I cung cấp kiến thức nền tảng về các sinh vật sống ký sinh ở người. Kết cấu chương trình chia thành hai phần riêng biệt gồm lý thuyết và thực hành. Phần lý thuyết tập trung vào đại cương ký sinh trùng, phân loại giun sán và các bệnh nấm y học. Phần thực hành huấn luyện kỹ năng thu thập mẫu bệnh phẩm và thao tác kính hiển vi. Người học tiếp cận trực quan hình thái học trứng giun cùng tế bào nấm men. Mục tiêu đào tạo là giúp sinh viên nhận diện chính xác từng loài ký sinh trùng. Sau khi hoàn thành học phần, học viên có đủ năng lực làm việc tại các cơ sở y tế cộng đồng.

II. Vấn đề bệnh học trong giáo trình Ký sinh trùng I Thanh Hóa

Nhiễm ký sinh trùng là vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng tại các nước nhiệt đới. Giáo trình đi sâu phân tích cơ chế gây bệnh của các loài giun sán lưu hành phổ biến. Bệnh nhân thường đối mặt với tình trạng thiếu máu, suy dinh dưỡng và tổn thương mô mạn tính. Đặc biệt, các loài sán lá truyền qua cá gây suy giảm chức năng gan mật nặng nề. Hai loài Clonorchis sinensis ở miền Bắc và Opisthorchis viverrini ở miền Trung gây tổn thương biểu mô đường mật. Đường lây truyền gián tiếp qua thói quen ăn gỏi cá sống làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh. Ngoài ra, giáo trình cảnh báo mức độ nguy hiểm của các bệnh nấm ngoại biên và nấm nội tạng. Bào tử nấm phát tán mạnh mẽ trong môi trường bụi bẩn và không khí ẩm ướt. Khi hệ miễn dịch suy giảm, nấm xâm nhập sâu vào các cơ quan nội tạng quan trọng. Tình trạng nhiễm nấm cơ hội dẫn đến nhiều biến chứng phức tạp, đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh. Việc thiếu hụt kiến thức vệ sinh ăn uống càng khiến dịch bệnh lây lan âm thầm trong dân cư.

2.1. Dịch tễ và tác hại bệnh lý của các loài giun sán

Nhiễm giun sán gây suy kiệt thể trạng và làm suy giảm khả năng lao động. Giun kim lây truyền trực tiếp qua bàn tay bẩn hoặc gián tiếp qua thức ăn nhiễm trứng giun. Trẻ nhỏ thường xuyên tái nhiễm do thói quen mút tay và gãi hậu môn vào ban đêm. Đối với sán lá gan nhỏ, con người nhiễm ấu trùng nang do ăn cá nước ngọt chưa nấu chín. Thân sán bám chặt vào thành ống mật bằng hai giác hút đặc trưng. Hiện diện lâu ngày của sán gây viêm mạn tính và xơ hóa đường mật. Trường hợp nhiễm nặng có thể tiến triển thành ung thư biểu mô đường mật ác tính.

2.2. Nguy cơ nhiễm nấm y học và cơ chế lây lan bào tử

Nấm y học ký sinh là nguyên nhân gây ra nhiều bệnh lý phức tạp trên cơ thể người. Sợi nấm có đường kính rất nhỏ, phân nhánh chằng chịt tạo thành các đám khuẩn lạc dày đặc. Nấm sinh sản vô tính nhờ phát tán các loại bào tử đốt, bào tử chồi và bào tử phấn. Những hạt bào tử này tồn tại bền bỉ trong môi trường và dễ dàng phát tán theo luồng gió. Bệnh nấm da ngoại biên gây tổn thương thượng bì, ngứa ngáy và mất thẩm mỹ. Trong khi đó, các bệnh nấm nội tạng tấn công phổi, màng não và các phủ tạng sâu. Việc điều trị nấm đòi hỏi thời gian kéo dài và tốn kém chi phí y tế.

III. Phương pháp chẩn đoán từ giáo trình Ký sinh trùng I Thanh Hóa

Giáo trình Ký sinh trùng I xây dựng hệ thống giải pháp kỹ thuật bài bản nhằm phát hiện mầm bệnh. Sinh viên được rèn luyện quy trình xét nghiệm phân trực tiếp trên lam kính với nước muối sinh lý. Kỹ thuật xét nghiệm phân Kato và Kato-Katz giúp phát hiện nhanh trứng giun sán trong điều tra dịch tễ. Đối với bệnh giun kim, phương pháp dùng giấy dán bóng kính dính quanh rìa hậu môn mang lại độ nhạy rất cao. Bên cạnh xét nghiệm phân, kỹ thuật soi tươi bằng dung dịch KOH giúp hòa tan chất sừng để lộ rõ sợi nấm. Quy trình nhuộm soi chuyên biệt và nuôi cấy trên môi trường Sabouraud hỗ trợ định danh chính xác nấm men Candida. Ngoài khâu chẩn đoán cận lâm sàng, giáo trình hướng dẫn chi tiết các phác đồ điều trị nội khoa hiện đại. Thuốc đặc trị như Albendazole và Mebendazole được khuyến nghị liều chuẩn để tẩy sạch giun. Biện pháp phòng bệnh nhấn mạnh nguyên tắc ăn chín uống sôi và giữ gìn vệ sinh thân thể. Chiến lược tẩy giun định kỳ toàn dân giúp ngăn chặn triệt để vòng lây nhiễm.

3.1. Các kỹ thuật xét nghiệm ký sinh trùng đường ruột

Kỹ thuật xét nghiệm phân trực tiếp là phương pháp cơ bản để phát hiện trứng giun và ấu trùng. Kỹ thuật viên hòa tan lượng phân nhỏ với nước muối sinh lý hoặc dung dịch Lugol trên phiến kính. Sau đó, tiêu bản được quan sát cẩn thận dưới vật kính mười và bốn mươi của kính hiển vi. Phương pháp Kato và Kato-Katz sử dụng giấy bóng kính tẩm Glycerin để làm trong mẫu bệnh phẩm phân đặc. Kỹ thuật này cho phép đếm chính xác số lượng trứng giun trên mỗi gam phân. Đối với chẩn đoán giun kim, kỹ thuật dán băng dính hậu môn buổi sáng sớm cho tỷ lệ dương tính vượt trội.

3.2. Quy trình nhuộm soi và nuôi cấy định danh nấm

Quy trình xét nghiệm nấm y học bắt đầu từ khâu thu thập vảy da, móng hoặc dịch tiết sinh học. Kỹ thuật viên tiến hành soi tươi trực tiếp mẫu bệnh phẩm trong dung dịch kali hydroxyd mười phần trăm. Hóa chất này nhanh chóng làm tan chất sừng và làm nổi bật các sợi nấm có vách ngăn. Kỹ thuật nhuộm soi Gram hoặc Giemsa giúp quan sát rõ hình thái tế bào hạt men đang nảy chồi. Môi trường thạch Sabouraud bổ sung kháng sinh được sử dụng để nuôi cấy phân lập nấm men. Kỹ thuật thử nghiệm sinh ống mầm tạo điều kiện nhận diện chính xác chủng Candida albicans nguy hiểm.

IV. Ứng dụng thực tiễn của giáo trình Ký sinh trùng I Thanh Hóa

Giáo trình Ký sinh trùng I mang giá trị thực tiễn to lớn đối với ngành y tế cơ sở. Tài liệu không chỉ phục vụ học tập tại trường mà còn trở thành cẩm nang tra cứu tin cậy. Các cử nhân xét nghiệm sau khi ra trường có thể làm việc ngay tại các khoa xét nghiệm bệnh viện. Kỹ năng thực hành chuẩn xác giúp giảm thiểu sai số chẩn đoán và rút ngắn thời gian trả kết quả. Sự thành thạo trong nhận dạng vi thể giun sán hỗ trợ bác sĩ lâm sàng lựa chọn phác đồ phù hợp. Nhờ vậy, bệnh nhân được điều trị đúng thuốc và tránh biến chứng kháng thuốc nguy hiểm. Ngoài môi trường lâm sàng, giáo trình đóng góp tích cực vào công tác y tế dự phòng cộng đồng. Kỹ thuật viên tham gia hiệu quả vào các chiến dịch điều tra dịch tễ học ký sinh trùng địa phương. Tài liệu góp phần kiểm soát dịch bệnh và bảo vệ sức khỏe nhân dân toàn tỉnh Thanh Hóa. Chất lượng đào tạo nâng cao khẳng định uy tín hơn sáu mươi năm của nhà trường.

4.1. Nâng cao năng lực chuyên môn cho cử nhân xét nghiệm

Nội dung mô đun trang bị cho người học tư duy phân tích mẫu bệnh phẩm khoa học. Sinh viên nắm vững quy trình an toàn sinh học khi thao tác với mầm bệnh lây nhiễm. Khả năng vận hành kính hiển vi quang học và nhận biết các loại trứng sán được rèn luyện thuần thục. Cử nhân xét nghiệm tương lai có thể độc lập thực hiện các kỹ thuật phân tích vi sinh phức tạp. Kỹ năng đọc kết quả chuẩn xác giúp cung cấp dữ liệu tin cậy cho công tác điều trị nội trú. Điều này nâng cao vị thế và uy tín chuyên môn của kỹ thuật viên tại cơ sở khám bệnh.

4.2. Vai trò trong y tế dự phòng và kiểm soát dịch tễ

Kiểm soát ký sinh trùng đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa phòng thí nghiệm và y tế cộng đồng. Kiến thức dịch tễ trong giáo trình giúp các trạm y tế xây dựng kế hoạch phòng chống hiệu quả. Cán bộ y tế tổ chức tốt các đợt tẩy giun hàng loạt cho học sinh tại trường học. Kỹ thuật viên chủ động điều tra tỷ lệ nhiễm sán lá truyền qua cá tại các vùng ven sông. Việc phát hiện sớm ổ dịch giúp khoanh vùng xử lý kịp thời và hạn chế phát tán mầm bệnh. Tài liệu tạo nền tảng vững chắc cho chiến lược nâng cao sức khỏe cộng đồng dài hạn.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Ký sinh trùng I (Mã mô đun: MH 34) là tài liệu giảng dạy và học tập chính thức thuộc khối kiến thức chuyên ngành dành cho sinh viên ngành Kỹ thuật Xét nghiệm trình độ Cao đẳng. Tài liệu do tập thể giảng viên Bộ môn Xét nghiệm Y học – Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa biên soạn, bao gồm ThS. Mai Văn Bảy (Chủ biên), ThS. Mai Thị Hiếu và ThS. Lê Thị Thường. Giáo trình được ban hành theo Quyết định số 844 ngày 18 tháng 9 năm 2024 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa, xây dựng dựa trên chương trình đào tạo năm 2021 của nhà trường và tuân thủ các quy định tại Thông tư 03/2017/TT-BLĐTBXH ngày 01 tháng 3 năm 2017 của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội.

Mục tiêu học tập của mô đun được xác định rõ qua ba chuẩn đầu ra:

• Kiến thức: Sinh viên trình bày được các khái niệm đại cương về ký sinh trùng Y học, danh pháp khoa học, quy luật phân loại; mô tả đặc điểm hình thể, cấu tạo giải phẫu, chu trình phát triển, đặc điểm sinh thái, cơ chế bệnh học, dịch tễ học và các nguyên tắc điều trị, biện pháp phòng chống các bệnh do giun, sán và nấm ký sinh gây ra.
• Kỹ năng: Thao tác thành thạo các kỹ thuật xét nghiệm từ trực tiếp đến làm giàu mẫu bệnh phẩm để tìm trứng, ấu trùng giun sán đường ruột, máu ngoại vi và nấm ký sinh; định danh chính xác các tác nhân dựa trên tiêu bản vi thể.
• Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Hình thành ý thức cẩn trọng, tỉ mỉ, tuân thủ nghiêm ngặt quy trình an toàn sinh học phòng xét nghiệm và nâng cao trách nhiệm phòng ngừa bệnh lây truyền trong cộng đồng.

Giáo trình được cấu trúc thành hai phần bổ trợ lẫn nhau: Lý thuyết (9 bài học chuyên đề) và Thực hành (8 bài kỹ thuật phòng thí nghiệm). Cách tiếp cận sư phạm đi từ nguyên lý sinh thái học vi sinh vật, giải phẫu hình thái, cơ chế bệnh sinh đến kỹ năng chẩn đoán cận lâm sàng và dịch tễ học thực địa. Điểm đặc thù của tài liệu là tích hợp số liệu dịch tễ học ký sinh trùng thực tế tại Việt Nam vào nội dung đào tạo chuyên môn xét nghiệm y khoa.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được phân bố theo trình tự logic khoa học qua các bài học cụ thể:

• Bài 1: Đại cương về ký sinh trùng Y học (2 tiết): Cung cấp các định nghĩa cơ bản về sinh vật ký sinh (đơn ký, đa ký), vật chủ (vật chủ chính mang thể trưởng thành/sinh sản hữu tính, vật chủ phụ/trung gian mang thể ấu trùng/sinh sản vô tính), trung gian truyền bệnh. Giới thiệu 5 mô hình chu kỳ lây truyền; quy tắc ghi danh pháp quốc tế bằng tiếng Latin (tên giống viết hoa, tên loài viết thường); phân loại học (giới Động vật gồm Đơn bào: Rhizopoda, Flagellata, Sporozoa; Đa bào: Nematoda, Cestoda, Trematoda, Tiết túc; và giới Nấm); 5 hình thức sinh sản (vô giới, hữu giới, lưỡng giới, phôi tử sinh, đa phôi); 4 đặc tính bệnh học và nguyên tắc phòng chống dịch.
• Bài 2: Đại cương về giun sán (1 tiết): Trình bày 7 tính chất ký sinh của giun sán (ký sinh vĩnh viễn, chu kỳ có giai đoạn ngoại cảnh, tính đặc hiệu vật chủ, phương thức di chuyển trong cơ thể, đường xâm nhập, đường bài xuất, đặc điểm sinh sản phong phú). Phân loại hình thái thành giun thân ống có vỏ cứng (Nematoda) và sán thân dẹt (Trematoda, Cestoda); hệ thống hóa 7 tác hại bệnh học và giới thiệu tổng quan 8 nhóm phương pháp chẩn đoán cận lâm sàng cùng phân nhóm thuốc điều trị kinh điển và hiện đại.
• Bài 3: Các loại giun thường gặp (2 tiết): Mô tả chi tiết hình thái, chu kỳ và bệnh học của:
  • Giun đũa (Ascaris lumbricoides): Giun trưởng thành có 3 môi, trứng có vỏ albumin xù xì, chu kỳ chu du qua gan - tim - phổi gây hội chứng Loeffler.
  • Giun móc/giun mỏ (Ancylostoma duodenale và Necator americanus): Cơ quan bám gồm 4 móc hoặc 2 đôi răng hình bán nguyệt, hút máu niêm mạc tá tràng (0,2–0,3 ml/con/ngày đối với giun móc và 0,03–0,05 ml/con/ngày đối với giun mỏ), ấu trùng xâm nhập xuyên qua da.
  • Giun tóc (Trichuris trichiura): Đầu nhỏ như sợi tóc cắm sâu vào niêm mạc manh tràng, trứng hình quả cau có 2 nút nhầy ở hai cực.
  • Giun kim (Enterobius vermicularis): Ký sinh ở đại tràng, đẻ trứng tại nếp nhăn rìa hậu môn gây ngứa về đêm, trứng hình bầu dục vát một phía.
• Chuyên đề sán lá và sán dây:
  • Sán lá gan nhỏ (Clonorchis sinensis, Opisthorchis viverrini): Ký sinh ở đường mật, chu kỳ qua ốc Bulimus và cá nước ngọt.
  • Sán lá ruột lớn (Fasciolopsis buski): Thân dẹt hình lá, ký sinh ở ruột non, lây truyền qua thực vật thủy sinh (củ ấu, ngó sen).
  • Sán lá phổi (Paragonimus westermani, Paragonimus heterotremus): Thân dày giống hạt cà phê, tạo nang ở phế quản, truyền qua cua đá, tôm khe suối.
  • Sán lá gan lớn (Fasciola hepatica, Fasciola gigantica): Ký sinh trong nhu mô và ống dẫn mật, chu kỳ qua ốc Lymnaea và rau thủy sinh.
  • Sán dây lợn (Taenia solium) và Sán dây bò (Taenia saginata): Thân dẹt chia đốt, cấu tạo đầu có 4 hấp khẩu (sán lợn có thêm 2 vòng móc), gây bệnh thể trưởng thành ở ruột hoặc thể ấu trùng nang (bệnh gạo) tại cơ, não, mắt.
• Bài 6: Giun sán hiếm gặp (1 tiết):
  • Giun lươn (Strongyloides stercoralis): Tồn tại hai thế hệ tự do và ký sinh, ấu trùng xâm nhập qua da.
  • Giun xoắn (Trichinella spiralis): Ký sinh trùng đẻ ấu trùng trực tiếp vào cơ vân tạo kén vôi hóa, truyền qua đường ăn thịt tái, tiết canh lợn.
  • Giun chỉ bạch huyết (Wuchereria bancrofti, Brugia malayi): Giun trưởng thành cư trú trong hệ bạch huyết gây viêm tắc và phù voi; ấu trùng xuất hiện ở máu ngoại vi theo chu kỳ đêm (21 giờ đến 2 giờ sáng), truyền qua muỗi Culex, Aedes, Mansonia.
• Bài 7, 8, 9: Nấm Y học ký sinh: Đại cương giới Nấm; bộ phận dinh dưỡng dạng sợi hoặc tế bào men; các phương thức sinh sản vô tính tạo bào tử đốt, bào tử chồi, bào tử phấn, bào tử áo, bào tử thoi; bệnh nấm da ngoại biên và nấm nội tạng.
• Phần Thực hành (8 bài): Gồm quan sát hình thể trứng giun sán dưới kính hiển vi; xét nghiệm phân trực tiếp; xét nghiệm làm giàu Willis; kỹ thuật Kato và Kato-Katz định lượng; kỹ thuật que tăm bông và băng dính Graham tìm trứng giun kim; xét nghiệm nấm soi tươi; nhuộm soi và nuôi cấy định danh Candida.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập các khối lý thuyết cơ bản:

• Lý thuyết sinh thái ký sinh trùng: Mối quan hệ tương hỗ giữa ký sinh trùng - vật chủ - môi trường tự nhiên; các dạng chu kỳ sinh học đơn giản (một vật chủ) và phức tạp (nhiều vật chủ trung gian kết hợp môi trường nước/ngoại cảnh).
• Nguyên lý phân loại và danh pháp: Ứng dụng quy chuẩn danh pháp kép Latin trong y học; nhận dạng đặc điểm phân loại cấu trúc giải phẫu học giữa các lớp sán lá (Trematoda), sán dây (Cestoda), giun tròn (Nematoda), bào tử trùng (Sporozoa) và vi nấm.
• Cơ chế bệnh sinh cận lâm sàng: Các dạng tổn thương bệnh học gồm chiếm đoạt sinh chất, độc tố ức chế tủy xương (giun móc), phản ứng dị ứng tăng bạch cầu ái toan (giun đũa, giun xoắn, sán lá), tắc nghẽn cơ học đường mật/ruột và xơ hóa mô liên kết (sán lá gan, phù voi do giun chỉ).

Kỹ năng phát triển

Thông qua hệ thống bài học lý thuyết và thực hành, giáo trình rèn luyện cho người học:

• Kỹ năng kỹ thuật xét nghiệm: Thu thập, bảo quản bệnh phẩm (phân, đờm, máu, dịch mật, chất sinh thiết); thực hiện thao tác soi tươi đồng đều; vận dụng nguyên lý tỷ trọng trong kỹ thuật phong phú Willis bằng nước muối bão hòa; chuẩn bị tiêu bản phân dày với giấy bóng cellophane ngâm glycerin trong kỹ thuật Kato; định lượng cường độ nhiễm (số trứng/gam phân) bằng kỹ thuật Kato-Katz; lấy mẫu giọt đặc nhuộm Giemsa tìm ấu trùng giun chỉ máu ngoại vi trong khung giờ quy định (21h–2h).
• Kỹ năng phân tích vi thể: Sử dụng thành thạo vật kính 10x và 40x để định loại kích thước vi thể (micromet); nhận diện cấu trúc vỏ albumin của trứng giun đũa, 2 nút nhầy của trứng giun tóc, phôi bào giun móc, nắp vỏ của trứng sán lá, vòng khía bánh xe của trứng sán dây; phân tích hình thái tế bào hạt men và sợi nấm giả.
• Năng lực biện giải kết quả: Đối chiếu kết quả xét nghiệm vi thể với dữ liệu lâm sàng và dịch tễ học thực địa nhằm chẩn đoán xác định bệnh nhiễm ký sinh trùng.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình Ký sinh trùng I áp dụng phương pháp tiếp cận sư phạm tích hợp theo định hướng năng lực nghề nghiệp, kết nối lý thuyết bệnh học với thao tác xét nghiệm thực hành.

• Mô hình giảng dạy: Thời lượng phân bố chặt chẽ theo từng tiết học cụ thể trên lớp kết hợp hướng dẫn thực hành trong labo. Giảng viên sử dụng phương pháp thuyết trình trực quan kết hợp hình vẽ cấu tạo giải phẫu, sơ đồ chu trình sinh học (vật chủ chính, vật chủ phụ, đường đào thải và phương thức xâm nhập) và tiêu bản vi thể mẫu.
• Tình huống lâm sàng và dữ liệu thực tế (Case studies): Tài liệu tích hợp các sự kiện y tế và dữ liệu điều tra thực địa tại Việt Nam để làm rõ nội dung giảng dạy. Ví dụ: vụ dịch giun xoắn gồm 24 bệnh nhân tại xã thuộc huyện Mường Lát, Thanh Hóa vào tháng 6/2012 do ăn thịt tái, tiết canh lợn Mường (chẩn đoán xác định bằng ELISA và sinh học phân tử là loài Trichinella spiralis); dữ liệu sán lá gan lớn trên 52 tỉnh thành với ca bệnh 10 tháng tuổi tại Phú Thọ (2010); nghiên cứu dịch tễ sán lá phổi tại huyện Sìn Hồ, Lai Châu (tỷ lệ nhiễm 20–30%).
• Hệ thống bài tập thực hành (Practical exercises): Sinh viên thực hiện 8 bài thực hành theo quy trình thao tác chuẩn (SOP). Người học trực tiếp xử lý bệnh phẩm thật, thực hiện kỹ thuật gạt que phân qua lưới kim loại, đong thể tích mẫu trong kỹ thuật Kato-Katz, lấy mẫu nếp nhăn hậu môn bằng băng dính trong (phương pháp Graham) và nuôi cấy phân lập nấm men Candida.
• Phương pháp lượng giá (Assessment methods): Kiểm tra đánh giá đa chiều thông qua:
  • Lượng giá kiến thức: Trả lời hệ thống câu hỏi tự luận cuối mỗi bài học (yêu cầu phân tích 7 tính chất ký sinh, phân loại 5 kiểu chu kỳ, phân tích tác hại bệnh học và nêu phác đồ thuốc điều trị).
  • Lượng giá kỹ năng: Kiểm tra thao tác kỹ thuật phòng thí nghiệm và bài thi nhận định thị trường kính (chỉ tiêu định danh đúng hình thể trứng giun, sán, nấm trong thời gian quy định).
• Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines): Sinh viên được hướng dẫn tự học dựa trên ma trận logic của từng loài ký sinh trùng: Hình thể vi thể $\rightarrow$ Vị trí ký sinh $\rightarrow$ Chu kỳ sinh học $\rightarrow$ Mẫu bệnh phẩm thu thập $\rightarrow$ Kỹ thuật xét nghiệm phù hợp $\rightarrow$ Biện pháp phòng chống.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình ghi nhận các dữ liệu dịch tễ học, công nghệ chẩn đoán và phác đồ điều trị có căn cứ khoa học:

• Cập nhật phân bố loài bằng sinh học phân tử: Tài liệu dẫn các kết quả nghiên cứu hiện đại (công trình của Nguyễn Văn Đề và cộng sự) xác định thành phần loài sán lá gan lớn tại Lạng Sơn, Lai Châu, Hà Nội, Hòa Bình, Nghệ An, Quảng Bình, Bình Định, TP. Hồ Chí Minh là loài Fasciola gigantica có sự lai ghép di truyền với Fasciola hepatica. Đồng thời, chỉ rõ đặc tính dịch tễ theo vùng địa lý của hai loài sán lá gan nhỏ: Clonorchis sinensis lưu hành ở miền Bắc và Opisthorchis viverrini lưu hành ở miền Trung, miền Nam.
• Tiêu chuẩn hóa kỹ thuật xét nghiệm theo khuyến cáo quốc tế: Phân tích rõ nguyên lý cải tiến của phương pháp Kato (Kato & Miura, 1954) sang kỹ thuật Kato-Katz (Katz, 1972) – kỹ thuật được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) công nhận làm phương pháp chuẩn để định lượng số trứng giun sán trên mỗi gam phân, phục vụ điều tra dịch tễ cộng đồng. Đưa vào chương trình các kỹ thuật chẩn đoán miễn dịch huyết thanh hiện đại có độ đặc hiệu cao như ELISA, miễn dịch huỳnh quang (IFA) và chẩn đoán hình ảnh (siêu âm, CT scanner, MRI) nhằm phát hiện các tổn thương ký sinh trùng lạc chỗ (nang sán não, sán lá gan lớn trong nhu mô gan).
• Hệ thống hóa phác đồ điều trị cập nhật: Giáo trình đối chiếu các thuốc tẩy giun sán cổ điển trước đây (Piperazin, Santonin, Didaken, hạt cau, hạt bí, Niclosamide) với các hoạt chất điều trị hiện đại, an toàn và hiệu quả cao:
  • Giun đường ruột: Mebendazol (Vermox 100mg/500mg), Albendazol (Zentel 400mg liều duy nhất), nhóm Pyrimidin (Pyrantel pamoate, Oxantel).
  • Sán lá và sán dây: Praziquantel (viên 600mg liều 18–40mg/kg), Albendazol theo đợt điều trị ấu trùng sán dây.
  • Sán lá gan lớn: Triclabendazol liều 10–20mg/kg uống sau ăn.
  • Giun chỉ bạch huyết: Diethylcarbamazine (DEC) liều 6mg/kg/ngày.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được thiết kế nhằm đáp ứng chuẩn đầu ra của chương trình giáo dục y tế:

• Sinh viên chuyên ngành: Tài liệu phục vụ trực tiếp cho sinh viên năm thứ hai hoặc năm thứ ba ngành Kỹ thuật Xét nghiệm trình độ Cao đẳng thuộc Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa và các cơ sở đào tạo y - dược có chương trình tương đương.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần khoa học cơ sở bao gồm Sinh học đại cương, Giải phẫu - Sinh lý người, Hóa sinh y học và nắm vững các nguyên tắc cơ bản về vô trùng, an toàn sinh học trong phòng xét nghiệm trước khi tiếp cận mô đun Ký sinh trùng I.
• Giảng viên bộ môn: Tài liệu là căn cứ pháp lý và chuyên môn để giảng viên Bộ môn Xét nghiệm Y học xây dựng kế hoạch giảng dạy lý thuyết, chuẩn bị trang thiết bị hóa chất cho các buổi thực hành và thiết lập ngân hàng đề thi đánh giá năng lực sinh viên.
• Cán bộ y tế tham khảo: Kỹ thuật viên xét nghiệm tại các trung tâm kiểm soát bệnh tật (CDC), bệnh viện đa khoa tuyến tỉnh, huyện và các trạm y tế cơ sở có thể sử dụng giáo trình như tài liệu tra cứu quy trình thực hiện xét nghiệm tìm trứng giun sán, chẩn đoán vi nấm ngoại biên và kiểm soát dịch tễ học bệnh ký sinh trùng tại địa phương.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên hệ Cao đẳng ngành Kỹ thuật Xét nghiệm Y học. Ngoài ra, tài liệu còn là nguồn tham khảo nghiệp vụ cho kỹ thuật viên phòng xét nghiệm vi sinh - ký sinh trùng tại các cơ sở y tế tuyến cơ sở và nhân viên y tế dự phòng.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần trang bị kiến thức nền tảng về Sinh học đại cương, Giải phẫu - Sinh lý học, Hóa sinh và thao tác sử dụng kính hiển vi quang học, cùng kỹ năng tuân thủ an toàn sinh học đối với bệnh phẩm y tế.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác là gì?

Giáo trình liên kết chặt chẽ giữa lý thuyết đại cương và 8 quy trình thao tác kỹ thuật thực hành cụ thể. Nội dung tích hợp số liệu dịch tễ học thực địa tại Việt Nam (các vụ dịch giun xoắn tại Mường Lát, tỷ lệ nhiễm sán lá gan lớn tại 52 tỉnh thành, phân bố địa lý các loài sán lá truyền qua cá) và cập nhật phác đồ điều trị bằng các nhóm thuốc đặc hiệu hiện hành.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học nên hệ thống hóa nội dung bằng bảng so sánh: phân loại hình thái trứng và giun trưởng thành, lập sơ đồ chu kỳ phát triển, đối chiếu vị trí ký sinh với đường bài xuất mẫu bệnh phẩm, từ đó nắm vững chỉ định của từng phương pháp xét nghiệm tương ứng (soi trực tiếp, Kato-Katz, Graham hoặc lấy máu đêm).

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Giáo trình đi kèm phần hướng dẫn 8 bài thực hành xét nghiệm chi tiết tại labo, danh mục câu hỏi lượng giá tự luận cuối mỗi bài học và danh mục tài liệu tham khảo chuyên ngành Ký sinh trùng Y học theo chuẩn khung chương trình đào tạo y tế.

---

Kết luận

Giáo trình Ký sinh trùng I (Mã mô đun: MH 34) của Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa là tài liệu học thuật cung cấp hệ thống tri thức cơ bản về ký sinh trùng học y khoa, bao gồm các nhóm giun, sán và nấm ký sinh thường gặp cũng như hiếm gặp tại Việt Nam. Giá trị cốt lõi của tài liệu thể hiện ở tính chuẩn hóa trong mô tả hình thái sinh học, cơ chế bệnh học dịch tễ và quy trình hóa các kỹ thuật xét nghiệm vi thể (Willis, Kato-Katz, Graham, Giemsa, nuôi cấy nấm).

Lộ trình học tập được thiết kế khoa học: xây dựng lý thuyết sinh học đại cương, phân tích chuyên sâu từng loài mầm bệnh, rèn luyện kỹ năng thực hành labo và liên hệ quản lý dịch tễ học dự phòng cộng đồng. Người học có thể mở rộng kiến thức thông qua các tài liệu tham khảo về chẩn đoán ký sinh trùng chuyên sâu của Bộ Y tế và các nghiên cứu dịch tễ học thực địa trong nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH THANH HÓA TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN: KÝ SINH TRÙNG I NGÀNH: KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG Ban hành kèm theo Quyết định số 844 ngày 18 tháng 9 năm 2024 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa Thanh hóa, năm 2025 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. 1 LỜI GIỚI THIỆU Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hoá có bề dày lịch sử đào tạo các thế hệ cán bộ Y - Dược, xây dựng và phát triển hơn 60 năm. Hiện nay, Nhà trường đã và đang đổi mới về nội dung, phương pháp và lượng giá học tập của học sinh, sinh viên nhằm không ngừng nâng cao chất lượng đào tạo.

Để có tài liệu giảng dạy thống nhất cho giảng viên và tài liệu học tập cho học sinh, sinh viên; Đảng uỷ - Ban Giám hiệu Nhà trường chủ trương biên soạn tập bài giảng của các chuyên ngành mà Nhà trường đã được cấp phép đào tạo. Tập bài giảng Ký sinh trùng I được các giảng viên Bộ môn Xét nghiệm Y học biên soạn dùng cho hệ Cao đẳng Xét nghiệm dựa trên chương trình đào tạo của Trường ban hành năm 2021, Thông tư 03/2017/BLĐTBXH ngày 01 tháng 3 năm 2017 của Bộ trưởng Bộ Lao động thương binh xã hội. Mô đun Ký sinh trùng I mô tả khái quát đại cương ký sinh trùng Y học và một số đặc điểm sinh học, đặc điểm gây bệnh, dịch tễ học, chẩn đoán, hướng điều trị, biện pháp phòng chống bệnh nói chung và từng loài gây bệnh cho người nói riêng. Mô đun “Ký sinh trùng I” giúp học viên sau khi ra trường có đủ kiến thức cần thiết về lĩnh vực ký sinh trùng để áp dụng trong thực tiễn làm công tác xét nghiệm, khám chữa bệnh cũng như phòng chống bệnh cho cộng đồng.

Tuy nhiên trong qua trình biên soạn tập bài giảng không thể tránh khỏi những thiếu sót. Tập thể biên soạn xin ghi nhận các ý kiến đóng góp xây dựng của các nhà quản lý, đồng nghiệp, độc giả và học sinh, những người sử dụng cuốn sách này để nghiên cứu bổ sung cho tập bài giảng ngày càng hoàn thiện hơn. Thanh Hóa, ngày 06 tháng 5 năm 2025 Tham gia biên soạn: 1. Mai Văn Bảy Chủ biên 2.

Mai Thị Hiếu 3. Lê Thị Thường 2 MỤC LỤC TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN. 1 CHƯƠNG TRÌNH MÔN HỌC. 4 BÀI 1: ĐẠI CƯƠNG VỀ KÝ SINH TRÙNG Y HỌC.

5 BÀI 2: ĐẠI CƯƠNG VỀ GIUN SÁN (1 tiết). 13 BÀI 3: CÁC LOẠI GIUN THƯỜNG GẶP (2 tiết). 37 BÀI 6: GIUN SÁN HIẾM GẶP (1 tiết). 41 BÀI 7: ĐẠI CƯƠNG VỀ NẤM Y HỌC KÝ SINH.

48 BÀI 8: BỆNH NẤM DA VÀ NGOẠI BIÊN (2 tiết). 53 BÀI 9: BỆNH NẤM NỘI TẠNG (2 tiêt). 58 PHẦN THỰC HÀNH. 64 Bài 1: QUAN SÁT HÌNH THỂ TRỨNG GIUN, SÁN.

64 Bài 2: KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM PHÂN TRỰC TIẾP. 69 Bài 3: KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM PHÂN PHONG PHÚ, KATO. 74 KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM PHÂN KATO, KATO – KATZ. 74 Bài 5: KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM TÌM TRỨNG GIUN KIM.

78 BÀI 6: KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM NẤM TRỰC TIẾP. 81 BÀI 7: KỸ THUẬT NHUỘM SOI TÌM NẤM. 83 BÀI 8: KỸ THUẬT NUÔI CẤY NẤM. 88 KỸ THUẬT ĐINH DANH NẤM CANDIDA.

88 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 89 3 CHƯƠNG TRÌNH MÔN HỌC Tên môn học: KÝ SINH TRÙNG I Mã môn học: MH 34 I. Vị trí, tính chất của mô đun- môn học: - Vị trí: Thuộc khối chuyên ngành - Tính chất: Môn học này cung cấp cho sinh viên kiến thức cơ bản về một số ký sinh trùng gây bệnh cho người, quy trình cơ bản phát hiện một số loại giun, sán và nấm gây bệnh thường gặp, khả năng nhận dạng hình thể trứng giun, sán và nấm gây bệnh thường gặp. MỤC TIÊU MÔ ĐUN 1.

Kiến thức - Trình bày được các khái niệm cơ bản về ký sinh trùng Y học, đặc điểm hình thể, cấu tạo, đặc điểm sinh thái của ký sinh trùng. - Trình bày được chu trình phát triển của ký sinh trùng, đặc điểm dịch tễ, lâm sàng, chẩn đoán và phòng ngừa các bệnh do giun, sán và nấm gây bệnh. Kỹ năng: - Thao tác được các kỹ thuật xét nghiệm phân tìm ký sinh trùng đường ruột và nấm gây bệnh. - Vận dụng được kiến thức đã học để xét nghiệm chẩn đoán các bệnh ký sinh trùng.

Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Có ý thức phòng chống các bệnh ký sinh trùng trong cộng đồng, cẩn thận, tỉ mỉ, nghiêm túc trong quá trình thực hiện các kỹ thuật xét nghiệm. NỘI DUNG MÔ ĐUN 4 BÀI 1: ĐẠI CƯƠNG VỀ KÝ SINH TRÙNG Y HỌC (2 tiết) A. Trình bày được định nghĩa ký sinh trùng, vật chủ, chu kỳ của ký sinh trùng 2. Nêu cách ghi danh pháp ký sinh trùng.

Nêu được cách phân loại ký sinh trùng. Trình bày được đặc điểm chung của ký sinh trùng. Định nghĩa ký sinh trùng, vật chủ và chu kỳ của ký sinh trùng 1. Định nghĩa về ký sinh trùng Ký sinh trùng là những sinh vật sống nhờ trên các sinh vật khác đang sống, chiếm sinh chất của các sinh vật đó để sống và phát triển.

Những sinh vật sống nhờ này là động vật hoặc thực vật. Ví dụ: - Giun đũa sống trong ruột non của người, chiếm sinh chất để sống và phát triển, ở đây giun đũa là ký sinh trùng (loại động vật). - Các bệnh nấm ký sinh ở người: Hắc lào, nấm da đầu, nấm tóc… thuộc loại ký sinh trùng thực vật. - Trong quá trình sống, ký sinh trùng chỉ sống ký sinh trên một vật chủ, và chỉ lấy thức ăn ở loại vật chủ này gọi là ký sinh trùng đơn ký hoặc đơn thực.

Ví dụ: Giun đũa người chỉ ký sinh trên người là ký sinh trùng đơn ký. - Những ký sinh trùng phải qua nhiều vật chủ và lấy thức ăn ở nhiều loại vật chủ gọi là ký sinh trùng đa ký hoặc đa thực. Ví dụ: Bọ chét có thể hút máu: người, chó, mèo, chuột, ở đây bọ chét là ký sinh trùng đa ký hoặc đa thực. Định nghĩa về vật chủ.

Những sinh vật bị sinh vật khác ký sinh gọi là vật chủ Ví dụ: Người là vật chủ của giun đũa. - Có 2 loại vật chủ: Vật chủ chính và vật chủ phụ + Vật chủ chính: Những sinh vật mang ký sinh trùng ở thể trưởng thành, hay giai đoạn sinh sản hữu tính được gọi là vật chủ chính. + Vật chủ phụ : Những sinh vật mang ký sinh trùng ở giai đoạn ấu trùng,hay sinh sản vô tính gọi là vật chủ phụ hay vật chủ trung gian. Ví dụ: Sán lá gan có vật chủ chính là người ( mang sán trưởng thành) và 2 vật chủ phụ là ốc và cá( mang ấu trùng ) 5 1.

Trung gian truyền bệnh. - Là những sinh vật mà ở đó ký sinh trùng không phát triển, nhưng nhờ có sinh vật trung gian truyền bệnh đó mà ký sinh trùng xâm nhập được vào người. Ví dụ: Ruồi là sinh vật trung gian truyền bệnh ký sinh trùng đường ruột: Bệnh giun. Chu kỳ của ký sinh trùng - Định nghĩa: Chu kỳ ký sinh trùng là toàn bộ quá trình phát triển của ký sinh trùng kể từ khi còn là trứng hay ấu trùng cho đến khi phát triển trưởng thành hoặc có khả năng sinh sản hữu tính.

- Chu kỳ ký sinh trùng coi như một đường tròn không có điểm mở, cũng không có điểm kết thúc, thể hiện sự phát triển liên tiếp của ký sinh trùng từ thế hệ này sang thế hệ khác. - Chu kỳ ký sinh trùng có: + Chu kỳ đơn giản (sinh vật đơn ký, đơn thực): Là chu kỳ ký sinh trùng được thực hiện trên một vật chủ hoặc kết hợp với ngoại cảnh Ví dụ : Giun kim chỉ có một vật chủ là người (thuộc chu kỳ đơn giản) + Chu kỳ phức tạp(sinh vật đa ký, đa thực): Là chu kỳ ký sinh trùng được thực hiện trên nhiều vật chủ (từ ≥ 2 vật chủ) hoặc kết hợp với ngoại cảnh. Ví dụ: Sán lá gan có vật chủ là người và qua 1 số vật chủ phụ khác(ốc,cá), cùng ngoại cảnh thuộc chu kỳ phức tạp Dựa vào mối quan hệ giữa ký sinh trùng và vật chủ đối với ký sinh trùng gây bệnh, có thể chia làm 5 chu kỳ sau: - Ký sinh trùng từ vật chủ ra ngoại cảnh qua chất thải. Sau một thời gian phát triển ở ngoại cảnh đến một gia đoạn nhất định lại xâm nhập vào vật chủ gây bệnh.

Ví dụ: chu kỳ của giun đũa, giun tóc, giun móc. Ngoại Người cảnh - Ký sinh trùng từ người sang vật chủ trung gian tới một giai đoạn nhất định, nếu có điều kiện xâm nhập và người và gây bệnh. Ví dụ: chu kỳ phát triển của ký sinh trùng sốt rét, giun chỉ. 6 Vật chủ trung Người gian - Ký sinh trùng từ người ra ngoại cảnh theo chất thải.

Từ ngoại cảnh ký sinh trùng xâm nhập vào vật chủ trung gian, phát triển tới một giai đoạn nhất định là xâm nhập vào người và gây bệnh nếu có điều kiện thuận lợi. Ví dụ: chu kỳ sán lá gan. Ngoại Người cảnh Vật chủ trung gian - Ký sinh trùng từ ngừơi sang vật chủ trung gian, đến một giai đoạn nhất định đào thải ra ngoại cảnh rồi từ đó xâm nhập vào người để gây bệnh. Ví dụ: chu kỳ của trùng roi đường máu, trùng roi theo phân của bọ xít hút máu qua da tổn thương xâm nhập vào cơ thể vật chủ.

Vật chủ Người trung gian Ngoại cảnh - Ký sinh trùng được đào thải ra ngoại cảnh phát triển rồi xâm nhập vào vật chủ trung gian. Sau môt thời gian phát triển đến một giai đoạn nhất định ra ngoại cảnh. Rồi từ ngoại cảnh xâm nhập vào người để gây bệnh khi có điều kiện thuận lợi. Ví dụ: chu kỳ của sán lá ruột.

Ngoại Người cảnh Ngoại Vật chủ cảnh trung gian 7 2. Cách ghi danh pháp ký sinh trùng - Trong lĩnh vực ngành Ký sinh trùng, nhất thiết phải có tên khoa học để có sự thông nhất tiếng nói chung trên thế giới. Tên khoa học thường là tên kép, có tên giống viết trước, đến tên loài. VD: Giun đũa ký sinh ở người có tên khoa học là: Ascaris lumbricoides, Ascaris là thuộc giống Ascaridae, lumbricoides là tên của loài.

Trong trường hợp có loài phụ thì phải viết thêm loài phụ.