Giáo trình môn học: Chẩn đoán hình ảnh X quang

Giáo trình môn học chẩn đoán hình ảnh X quang - Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa

• Tác giả: Mai Văn Bảy
• Trường học: Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa
• Chuyên ngành: Kỹ thuật hình ảnh y học
• Đề tài: Giáo trình môn học: Chẩn đoán hình ảnh X quang
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thanh Hóa

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình chẩn đoán hình ảnh X quang CĐ Y tế Thanh Hóa

Giáo trình chẩn đoán hình ảnh X quang là tài liệu học tập trọng tâm tại Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa. Bộ môn ban hành tài liệu theo Quyết định số 549/QĐ-CĐYT năm 2021. Ban biên soạn gồm các bác sĩ và cử nhân giàu kinh nghiệm chuyên môn. Trưởng nhóm biên soạn là Bác sĩ Mai Văn Bảy cùng các cộng sự tâm huyết. Cuốn sách phục vụ đào tạo hệ cao đẳng Kỹ thuật hình ảnh y học. Nội dung bám sát khung chương trình chuẩn y khoa hiện hành. Mục tiêu đào tạo hướng tới chuẩn hóa năng lực đọc phim cho sinh viên. Người học nắm vững kiến thức từ cấu trúc giải phẫu đến biến đổi bệnh học. Khung bài giảng phân bổ khoa học giữa lý thuyết và kỹ năng thực hành. Tài liệu giới thiệu đầy đủ các nguyên tắc vật lý tạo ảnh căn bản. Sinh viên hiểu rõ cơ chế tương tác của chùm tia X qua từng mô cơ thể. Các thuật ngữ chuyên ngành được diễn giải súc tích và dễ tiếp thu. Cuốn sách tạo nền móng chuyên môn vững chắc cho hoạt động lâm sàng thực tế.

1.1. Cơ sở pháp lý và mục tiêu xây dựng giáo trình

Giáo trình biên soạn theo Thông tư 03/2017/BLĐTBXH của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội. Hiệu trưởng trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa phê duyệt văn bản vào tháng 8 năm 2021. Mục đích xây dựng tập bài giảng nhằm thống nhất tài liệu đào tạo cho toàn thể giảng viên. Sinh viên có nguồn học liệu đạt chuẩn để nghiên cứu và lượng giá kiến thức. Tài liệu rèn luyện kỹ năng phát hiện dấu hiệu bệnh lý thông thường. Cử nhân kỹ thuật hình ảnh có khả năng nhận định tổn thương chuẩn xác sau khi ra trường. Môn học đóng vai trò cầu nối giữa kiến thức tiền lâm sàng và công tác khám chữa bệnh. Sự đồng bộ tài liệu nâng cao chất lượng giáo dục nghề nghiệp y tế tại địa phương.

1.2. Đội ngũ tác giả và phạm vi chuyên môn ứng dụng

Tập bài giảng do đội ngũ giảng viên Bộ môn Chẩn đoán hình ảnh biên soạn trực tiếp. Bác sĩ Mai Văn Bảy đảm nhiệm vai trò chủ biên công trình học thuật này. Các tác giả đồng biên soạn gồm Bác sĩ Lê Viết Dũng, Bác sĩ Bùi Khắc Tuân và Cử nhân Nguyễn Quốc Hải. Đội ngũ quy tụ những chuyên gia thực hành chẩn đoán hình ảnh lâu năm tại các bệnh viện. Nội dung kiến thức được chọn lọc kỹ càng từ thực tiễn thăm khám hàng ngày. Sách cung cấp hệ thống lý thuyết chuẩn mực cho kỹ thuật viên X-quang tương lai. Người tốt nghiệp tự tin thực hiện chỉ định chụp chiếu tại các cơ sở y tế. Tài liệu đồng thời là cẩm nang tham khảo giá trị cho cán bộ chuyên ngành liên quan.

II. Phân tích các bệnh lý chẩn đoán hình ảnh X quang phức tạp

Chẩn đoán hình ảnh X quang đối mặt với nhiều ca bệnh phức tạp trên lâm sàng. Hình ảnh X-quang phổi và trung thất thường xuất hiện các tổn thương chồng lấp. Bệnh lý màng phổi dễ gây nhầm lẫn nếu kỹ thuật viên thiếu kinh nghiệm quan sát. Tràn khí màng phổi mức độ nhẹ chỉ biểu hiện qua dải sáng viền mỏng ở đỉnh phổi. Áp lực âm tính trong khoang màng phổi biến mất khiến nhu mô co rút về rốn. Các dấu hiệu bệnh lý van khí gây đẩy lệch khí quản và xẹp phổi thứ phát. Tình trạng vôi hóa trung thất phân bố đa dạng tùy theo nguồn gốc tổn thương. Hạch vôi hóa do lao phổi thường tạo đám mờ không đều hình bầu dục. Trái lại, bệnh bụi phổi silic xuất hiện đường viền cản quang mỏng tựa vỏ trứng. Thành mạch máu lớn xơ vữa cũng để lại dải vôi hóa dọc cung động mạch. Sự đa dạng về hình thái đòi hỏi phân tích tỉ mỉ và đối chiếu đa chiều. Kỹ thuật viên phải nắm vững giải phẫu định khu để tránh bỏ sót tổn thương nguy hiểm.

2.1. Thách thức phân biệt tổn thương nhu mô và màng phổi

Chẩn đoán tràn khí màng phổi thể kín thường gặp khó khăn trong giai đoạn sớm. Rách thành ngực hoặc thủng nhu mô làm biến đổi hoàn toàn cân bằng áp lực phế nang. Phổi mất tính giãn nở tự nhiên và co cụm về vùng rốn phổi. Dấu hiệu mất vân mạch máu ngoại vi rất khó phát hiện trên phim chụp tư thế nằm. Kỹ thuật viên không có kỹ năng rất dễ nhầm dải viền lá tạng với nếp gấp da. Trường hợp tràn khí thể van gây tăng áp lực dữ dội trong lồng ngực. Khoang liên sườn giãn rộng, vòm hoành hạ thấp và trung thất bị đẩy sang bên đối diện. Tình huống cấp cứu này đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh nếu nhận định chậm trễ.

2.2. Nhầm lẫn hình ảnh vôi hóa và dị tật trung thất

Vôi hóa vùng trung thất mang đặc điểm đa hình thái tùy thuộc căn nguyên bệnh sinh. Vôi hóa hạch viêm do vi khuẩn lao tạo mảng thô nhám không đồng nhất. U lympho sau xạ trị đôi khi cũng để lại vết tích cản quang tương tự. Vôi hóa dạng đường cung mỏng như vỏ trứng lại chỉ điểm bệnh bụi phổi silic hoặc nấm. Sự bất thường của thực quản còn làm lệch đường tiếp xúc giải phẫu giữa trung thất và phổi. Bệnh giãn to thực quản biểu hiện bằng mức dịch hơi nội thực quản bất thường. Hình ảnh này dễ bị đọc nhầm thành thoát vị hoành hoặc áp xe phổi sau tim. Kỹ thuật viên cần phân biệt chính xác từng dấu hiệu để hỗ trợ chẩn đoán phân biệt.

III. Phương pháp giảng dạy chẩn đoán hình ảnh X quang hiệu quả

Giáo trình đưa ra các phương pháp tiếp cận khoa học cho kỹ thuật viên chẩn đoán hình ảnh X quang. Sinh viên được hướng dẫn nguyên tắc chụp phim ở các thì hô hấp chuyên biệt. Kỹ thuật chụp lồng ngực ở thì thở ra là giải pháp then chốt để bộc lộ tràn khí kín đáo. Khi thở ra, thể tích lồng ngực giảm xuống làm nhu mô phổi co lại rõ nét hơn. Vùng sáng chứa khí màng phổi nhờ vậy nổi bật so với mô phổi lành xung quanh. Giáo trình kết hợp hệ thống hình ảnh minh họa chân thực cùng sơ đồ giải phẫu chi tiết. Người học tiến hành so sánh đối chiếu liên tục giữa phim thẳng và phim chụp nghiêng. Quy trình phân tích tổn thương được tiêu chuẩn hóa theo từng bước logic chặt chẽ. Học viên kiểm tra tuần tự từ mô mềm, khung xương lồng ngực đến vòm hoành và trung thất. Việc rèn luyện thói quen quan sát hệ thống loại trừ triệt để nguy cơ bỏ sót bệnh lý. Phương pháp giáo dục chú trọng kết hợp lý thuyết bệnh học và thực hành đọc phim.

3.1. Kỹ thuật chụp chuyên biệt bộc lộ tràn khí tiềm ẩn

Phương pháp chỉ định chụp lồng ngực ở thì thở ra tối đa mang giá trị chẩn đoán cao. Khi chụp thông thường ở thì hít vào, thể tích khí màng phổi nhỏ rất khó phân biệt với mô lành. Thì thở ra chủ động làm xẹp nhu mô phổi tự nhiên, tạo độ tương phản rõ rệt với vùng sáng màng phổi. Giáo trình hướng dẫn kỹ thuật viên cách điều chỉnh thông số chụp và tư thế người bệnh chính xác. Quy trình thực hiện chụp nghiêng bổ sung giúp xác định chính xác vị trí ranh giới tổn thương. Kỹ thuật này phát huy hiệu quả đặc biệt trong các ca tràn khí màng phổi sau chấn thương kín. Sinh viên được trang bị phản xạ xử trí tức thì đối với các dấu hiệu tràn khí dạng van áp lực cao.

3.2. Quy trình phân tích định khu tổn thương trung thất

Giáo trình chuẩn hóa quy trình phân tích trung thất dựa trên ranh giới giải phẫu học ba chiều. Kỹ thuật viên đối chiếu đường cạnh thực quản trên phim thẳng với khoảng sáng sau tim trên phim nghiêng. Phương pháp này phân loại rạch ròi các tổn thương dạng u hạt, vôi hóa hoặc giãn tạng rỗng. Sinh viên nhận biết sự di lệch các cấu trúc mạch máu lớn dưới tác động của khối choán chỗ. Khả năng phát hiện sớm bóng mờ sau tim giúp phân biệt thoát vị cơ hoành với phình tách động mạch chủ. Tài liệu cung cấp bảng hướng dẫn phân biệt chi tiết giữa vôi hóa lành tính và vôi hóa ác tính. Quy trình khoa học giúp người học đưa ra kết luận chẩn đoán tự tin, hạn chế tối đa sai sót y khoa.

IV. Ứng dụng giáo trình chẩn đoán hình ảnh X quang trong y tế

Giáo trình chẩn đoán hình ảnh X quang đóng góp thiết thực cho hoạt động y tế cơ sở và tuyến tỉnh. Sinh viên tốt nghiệp ngành Kỹ thuật hình ảnh y học tại trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa đáp ứng ngay yêu cầu công việc. Học viên nắm chắc kỹ thuật vận hành máy X-quang và phân tích phim chính xác. Đội ngũ kỹ thuật viên phát hiện nhanh các tổn thương cấp tính như tràn khí thể van hoặc vỡ tạng rỗng. Khả năng đọc phim nhạy bén giúp bác sĩ điều trị đưa ra quyết định can thiệp kịp thời, cứu sống nhiều ca bệnh hiểm nghèo. Tài liệu cũng đóng vai trò chuẩn hóa quy trình chuyên môn tại phòng chụp X-quang của các trạm y tế và bệnh viện. Việc ứng dụng giáo trình góp phần nâng cấp chất lượng khám chữa bệnh ban đầu cho cộng đồng dân cư. Đây là cẩm nang học tập nền tảng, hỗ trợ đắc lực cho chương trình đào tạo liên tục cán bộ y tế. Cuốn sách khẳng định vị thế và uy tín đào tạo thực hành của nhà trường trong mạng lưới y tế quốc gia.

4.1. Giá trị thực tiễn trong công tác đào tạo kỹ thuật viên

Tài liệu phục vụ hiệu quả cho chương trình đào tạo kỹ thuật viên hình ảnh y học hệ cao đẳng. Sinh viên được rèn luyện tác phong chuyên nghiệp ngay trong các giờ học thực hành tại bộ môn. Giáo trình liên kết chặt chẽ giữa lý thuyết triệu chứng học và kỹ thuật chiếu chụp trực tiếp. Học viên tự kiểm tra và đánh giá chất lượng phim chụp theo các tiêu chí kiểm chuẩn y tế. Việc đối chiếu các phim bệnh lý thực tế giúp củng cố bản lĩnh nghề nghiệp vững vàng. Tỷ lệ sinh viên đạt kỹ năng tay nghề khá giỏi tăng lên rõ rệt qua từng khóa đào tạo. Sinh viên tốt nghiệp nhanh chóng làm chủ trang thiết bị X-quang số hóa hiện đại tại cơ sở y tế.

4.2. Vai trò nâng cao chất lượng chẩn đoán tại tuyến y tế cơ sở

Tài liệu giữ vai trò then chốt trong công tác nâng cao năng lực khám chữa bệnh ban đầu. Tuyến y tế cơ sở thường thiếu trang thiết bị thăm dò chức năng hiện đại như chụp cắt lớp vi tính. X-quang quy ước tiếp tục là phương tiện thăm khám cơ bản, kinh tế và phổ cập nhất. Cán bộ y tế áp dụng kiến thức giáo trình để sàng lọc hiệu quả bệnh lao và viêm phổi. Các dấu hiệu mờ ranh giới, biến đổi thể tích phổi được phát hiện nhanh chóng ngay tại cộng đồng. Bệnh nhân nhận được chỉ định điều trị đúng phác đồ hoặc chuyển tuyến kịp thời khi có nguy cơ biến chứng. Năng lực chẩn đoán hình ảnh chính xác giúp giảm bớt gánh nặng quá tải cho các bệnh viện tuyến trên.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Chẩn đoán hình ảnh X quang (Mã môn học: MH 31) là giáo trình đào tạo chuyên ngành thuộc chương trình đào tạo ngành Kỹ thuật hình ảnh y học trình độ cao đẳng, được ban hành theo Quyết định số 549/QĐ-CĐYT ngày 09 tháng 08 năm 2021 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa. Môn học được tổ chức giảng dạy sau khi sinh viên đã hoàn thành học phần kỹ thuật chụp có dùng thuốc cản quang, đóng vai trò hoàn thiện khối kiến thức chuyên môn cốt lõi về phân tích và nhận định hình ảnh.

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định rõ qua hai nhóm tiêu chuẩn chuẩn đầu ra:

• Kiến thức: Trình bày giải phẫu hình ảnh X quang các vùng cơ thể (lồng ngực, ổ bụng, hệ tiêu hóa, hệ tiết niệu, xương khớp, sọ - xoang); phân tích các dấu hiệu cơ bản để xác định tổn thương bệnh lý; nắm vững tiêu chuẩn đánh giá phim chụp đạt yêu cầu kỹ thuật nhằm phân tích và khắc phục sai sót trong quá trình chụp.
• Kỹ năng và thái độ: Mô tả chính xác dấu hiệu hình ảnh bệnh lý trên phim chụp X quang quy ước ở các hệ cơ quan; thực hiện quy trình phân tích phim theo trình tự chuẩn hóa; rèn luyện tác phong thận trọng, tỉ mỉ, khách quan và năng lực làm việc độc lập hoặc phối hợp nhóm.

Cấu trúc tài liệu gồm 19 bài học chuyên đề, bao quát từ nguyên lý hình ảnh lồng ngực, trung thất đến các bệnh lý tiêu hóa, tiết niệu, chấn thương và sọ não. Mỗi bài học được thiết kế thành hai phần riêng biệt: lý thuyết bệnh học - giải phẫu và thực hành phân tích phim kèm bảng kiểm quy trình chi tiết. Điểm đặc sắc của tài liệu là việc chuẩn hóa quy trình đọc phim từ khâu kiểm định chất lượng kỹ thuật (tư thế, độ xuyên thấu, thì thở) trước khi phân tích tổn thương, giúp loại trừ triệt để các bẫy hình ảnh do thao tác kỹ thuật gây ra.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình phân bổ kiến thức qua 19 bài học theo tiến trình logic: từ kiểm định tiêu chuẩn kỹ thuật đến triệu chứng học đại cương, tiếp nối bởi phân tích bệnh lý chuyên biệt theo từng hệ cơ quan và xử trí cấp cứu:

• Bài 1: Các dấu hiệu hình ảnh bình thường và bất thường của phổi trên phim X quang tim phổi: Trình bày giải phẫu cây phế quản (10 phân thùy phổi phải, 9 phân thùy phổi trái), mạng lưới mạch máu, cấu trúc tiểu thùy thứ cấp (0,3–3 cm³) và chùm phế nang qua lỗ Kohn, ống Lambert; tiêu chí phim chuẩn (thì hít vào với vòm hoành phải ngang mức đầu trước xương sườn 6, đối xứng hai đầu trong xương đòn qua gai sống); các bẫy kỹ thuật (mờ do di động, chụp thì thở ra, lệch trục tia); hệ thống 8 dấu hiệu chẩn đoán: dấu hiệu bóng mờ, cổ - ngực, hội tụ rốn phổi, che phủ rốn phổi, tảng băng trôi (ngực - bụng), co kéo thực quản, chữ S ngược Golden và hình phế quản khí/dịch.
• Bài 2: Các hội chứng X quang ngực: Hệ thống hóa 7 hội chứng bệnh lý lồng ngực: hội chứng thành ngực, màng phổi, trung thất (phân vùng 3 tầng, 3 khoang; dấu hiệu vôi hóa, mức dịch hơi), phế nang (7 tiêu chuẩn: bờ mờ, tính hợp lưu, tính hệ thống, phế quản chứa khí, hình cánh bướm, nốt phế nang 0,5 cm, tiến triển nhanh), hội chứng kẽ (dày vách liên tiểu thùy tạo đường Kerley A, B, C, D; hình kính mờ, nốt kê, hình tổ ong), hội chứng phế quản (dày thành hình đường ray/vòng nhẫn, giãn phế quản hình ngón tay găng, xẹp phổi trực tiếp và gián tiếp), hội chứng mạch máu và hội chứng nhu mô (hình mờ tròn đơn độc, hang áp xe, kén khí, bóng giãn phế nang).
• Bài 3: Hình ảnh X quang viêm phổi: Mô tả đặc điểm viêm phổi thùy cấp tính do phế cầu khuẩn (đám mờ đồng đều, bờ rõ ở rãnh liên thùy, có phế quản khí, không co kéo); chi tiết hóa hình ảnh viêm từng phân thùy (phân thùy sau II, trước III, phân thùy IV, V, lưỡi, Nelson VI, nền VIII, IX, X); đối chiếu các thể viêm phổi do tụ cầu vàng (áp xe hóa), vi khuẩn Klebsiella (lồi rãnh liên thùy, hoại tử), virus cúm, Cytomegalovirus và đặc thù viêm phổi thùy ở trẻ nhỏ từ 6 tháng đến 3 tuổi.
• Bài 4: Hình ảnh X quang bệnh lý màng phổi: Trình bày tràn dịch màng phổi tự do với đường cong Damoiseau, xóa góc sườn hoành; tràn dịch thể hoành (đỉnh vòm hoành lệch ra ngoài, khoảng cách túi hơi dạ dày đến vòm hoành trái >1,5 cm); tràn dịch rãnh liên thùy dạng hình thoi hai đầu nhọn; tràn khí màng phổi (khoảng sáng vô mạch, đường viền lá tạng); tràn khí áp lực thể van làm rộng khoang liên sườn, hạ thấp cơ hoành và đè đẩy trung thất sang bên đối diện.
• Bài 5 đến Bài 8: Tập trung vào hình ảnh bệnh lý lao phổi, u phổi nguyên phát/thứ phát, các chỉ số bóng tim to và hình thái X quang các bệnh tim bẩm sinh, tim mắc phải.
• Bài 9 đến Bài 12: Phân tích hình thái X quang bệnh lý thực quản, dạ dày - tá tràng, ung thư dạ dày, bệnh lý tiểu tràng, đại tràng và hội chứng X quang ổ bụng cấp cứu (liềm hơi dưới hoành, mức nước - mức hơi trong tắc ruột).
• Bài 13 đến Bài 19: Phân loại tổn thương cơ bản của xương - khớp, gãy xương, nhiễm trùng xương, hoại tử vô khuẩn người lớn, lao xương khớp, u xương, sỏi và u hệ tiết niệu, tổn thương chấn thương vùng sọ - xoang.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình trang bị hệ thống lý thuyết nền tảng dựa trên các nguyên lý vật lý và giải phẫu ứng dụng:

• Cơ sở vật lý tỷ trọng và tương phản: Quy tắc hấp thụ tia X phân định bốn đậm độ cơ bản (khí, mỡ, mô mềm/dịch, xương/vôi hóa). Nguyên lý hình thành dấu hiệu bóng mờ (Silhouette sign): ranh giới giữa hai cấu trúc bị xóa khi chúng có cùng tỷ trọng dịch và tiếp xúc trực tiếp trên cùng một mặt phẳng tiếp tuyến với chùm tia.
• Giải phẫu phân khu X quang: Định vị 3 tầng (trên, giữa, dưới) và 3 khoang (trước, giữa, sau) của trung thất dựa trên mốc xương ức, khí quản, bờ sau tim và cột sống; cấu tạo đơn vị chức năng phổi từ tiểu phế quản tận đến chùm phế nang.
• Tiêu chuẩn kỹ thuật phim đạt chuẩn: Yêu cầu đối xứng giải phẫu của xương đòn, kiểm soát điện thế chụp cao để bộc lộ vân phổi ngoại vi cách thành ngực 1 cm, nhận diện bóng tim và cột sống sau tim.

Kỹ năng phát triển

Thông qua nội dung giảng dạy, sinh viên hình thành ba nhóm năng lực chuyên môn:

• Kỹ năng kỹ thuật: Kiểm tra, đánh giá chất lượng phim chụp; nhận biết và phân loại các lỗi kỹ thuật (chụp non tia, già tia, lệch tâm tia, sai lệch tiêu điểm lưới chống tán xạ, phim chụp thì thở ra làm bóng tim to giả tạo).
• Kỹ năng phân tích hình ảnh: Đọc phim có hệ thống từ ngoài vào trong (xương, mô mềm thành ngực $\rightarrow$ trung thất, bóng tim $\rightarrow$ nhu mô phổi từ đỉnh xuống đáy); đối chiếu phim thẳng và phim nghiêng để định vị không gian 3 chiều của tổn thương.
• Kỹ năng nhận định bệnh học: Phát hiện các dấu hiệu X quang chỉ điểm (đường cong Damoiseau, chữ S ngược Golden, phế quản khí, đường Kerley B); phân biệt các tổn thương dạng mờ (viêm, tràn dịch, xẹp phổi) và dạng quá sáng (tràn khí, bóng khí giãn phế nang).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng mô hình sư phạm y học dựa trên năng lực thực hành, kết hợp lý thuyết giải phẫu bệnh học với quy trình thao tác lâm sàng:

• Cách tiếp cận sư phạm: Mỗi bài học mở đầu bằng mục tiêu học tập lượng hóa rõ ràng theo ba trục: Kiến thức - Kỹ năng - Thái độ. Lý thuyết triệu chứng được mô tả song song với các sơ đồ hình vẽ giải phẫu và hình chiếu phim X quang giúp người học liên hệ trực tiếp giữa cơ chế bệnh sinh và hình ảnh hiển thị.
• Tình huống lâm sàng và phân tích hình ảnh: Giáo trình tích hợp nhiều ca bệnh thực tế có hình ảnh minh chứng: phân biệt khối u trung thất trước và sau qua dấu hiệu cổ - ngực; xác định nguồn gốc mạch máu của bóng mờ rốn phổi qua dấu hiệu hội tụ rốn phổi; định dạng biến đổi thùy phổi trong viêm phổi thùy cấp do phế cầu hoặc hoại tử do Klebsiella.
• Tổ chức bài tập thực hành: Sinh viên học tập tại phòng thực hành chẩn đoán hình ảnh chuyên dụng, sử dụng hệ thống đèn đọc phim, phim mẫu (bình thường và bệnh lý), máy tính và máy chiếu. Hoạt động học tập tổ chức theo hình thức thảo luận nhóm nhỏ, luân phiên phân tích và phản biện kết quả đọc phim.
• Phương pháp đánh giá và bảng kiểm quy trình: Giáo trình xây dựng hệ thống "Bảng kiểm quy trình phân tích phim X quang chuẩn" với các tiêu chí nhị phân (Có/Không). Sinh viên được đánh giá định lượng về: công tác chuẩn bị, kiểm tra chất lượng kỹ thuật phim thẳng/nghiêng, phân tích có hệ thống các cơ quan và định danh chính xác hội chứng tổn thương. Phần cuối bài cung cấp hệ thống câu hỏi lượng giá gồm 3 dạng: điền khuyết ngắn, câu hỏi Đúng/Sai và trắc nghiệm chọn đáp án đúng duy nhất.
• Hướng dẫn tự học: Học viên sử dụng bảng kiểm quy trình như một công cụ tự giám sát (self-monitoring), đối chiếu từng bước đọc phim trên thực tế với các tiêu chuẩn trong giáo trình trước khi tham gia lượng giá chính thức.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Căn cứ pháp lý và tính chuẩn hóa: Giáo trình được biên soạn dựa trên Chương trình đào tạo năm 2021 của Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa, tuân thủ các quy định chuyên môn tại Thông tư số 03/2017/TT-BLĐTBXH ngày 01 tháng 3 năm 2017 của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội về quy trình xây dựng chương trình, giáo trình đào tạo trình độ cao đẳng.
• Liên hệ phương pháp chẩn đoán hình ảnh hiện đại: Mặc dù tập trung vào kỹ thuật X quang quy ước, tài liệu chỉ rõ phạm vi giới hạn của X quang và đối chiếu liên tục với các phương pháp chẩn đoán tiên tiến:
  • Chỉ định chụp cắt lớp vi tính (CT scan) có tiêm cản quang để phân biệt bóng mờ rốn phổi do mạch máu hay khối u, bộc lộ "phần chìm" của dấu hiệu tảng băng trôi trong tổn thương ngực - bụng, đánh giá tổn thương xương thành ngực, giãn phế quản và dấu hiệu hình phế quản dịch.
  • Ứng dụng siêu âm trong phát hiện sớm tràn dịch màng phổi lượng ít, màng phổi dày dính hoặc có vách ngăn mà phim X quang ngực thẳng chưa hiển thị rõ.
• Tính thực tiễn ngành nghề: Nội dung giáo trình phản ánh kinh nghiệm chuyên môn của đội ngũ giảng viên Bộ môn Chẩn đoán hình ảnh (BS. Mai Văn Bảy, BS. Lê Viết Dũng, BS. Bùi Khắc Tuân, CN. Nguyễn Quốc Hải). Các ví dụ và dấu hiệu bẫy kỹ thuật xuất phát từ thực tế ghi nhận tại các cơ sở khám chữa bệnh, giúp người học nhận thức rõ tầm quan trọng của việc kiểm soát chất lượng phim chụp đối với độ chính xác của chẩn đoán lâm sàng.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên chuyên ngành: Học sinh, sinh viên đào tạo hệ Cao đẳng ngành Kỹ thuật hình ảnh y học theo khung chương trình môn học MH 31. Giáo trình cung cấp kiến thức nền tảng để người học hành nghề sau khi tốt nghiệp.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành học phần "Kỹ thuật chụp có dùng thuốc cản quang", nắm vững kiến thức giải phẫu học đại thể người, vật lý bức xạ ion hóa và sinh lý học bệnh cơ bản.
• Giảng viên chuyên ngành: Tài liệu đóng vai trò là giáo trình giảng dạy chuẩn hóa của Nhà trường, cung cấp khung bài giảng lý thuyết đồng bộ, tiêu chuẩn bảng kiểm chấm thi kỹ năng thực hành và ngân hàng câu hỏi kiểm tra lượng giá định kỳ.
• Tài liệu tham khảo chuyên môn: Giáo trình là tài liệu tra cứu hữu ích cho kỹ thuật viên chẩn đoán hình ảnh tại các bệnh viện tuyến huyện, trung tâm y tế; sinh viên các ngành Y khoa, Điều dưỡng, Y sĩ đa khoa cần nắm vững nguyên tắc đọc và phân tích phim X quang cơ bản trong thực hành khám chữa bệnh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được thiết kế chuẩn mực cho sinh viên Cao đẳng ngành Kỹ thuật hình ảnh y học. Ngoài ra, tài liệu phù hợp cho kỹ thuật viên X quang đang công tác tại các cơ sở y tế cần chuẩn hóa quy trình phân tích phim, cũng như học viên các ngành y tế khác muốn trang bị kỹ năng đọc phim X quang lồng ngực, bụng và xương khớp.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền nào trước khi học môn này?

Người học cần hoàn thành môn "Kỹ thuật chụp có dùng thuốc cản quang", nắm chắc giải phẫu định khu (đặc biệt là giải phẫu tim phổi, tiêu hóa, hệ cơ xương khớp) và các nguyên lý cơ bản về an toàn bức xạ, kỹ thuật chiếu chụp X quang quy ước.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các tài liệu chẩn đoán hình ảnh khác?

Tài liệu kết hợp chặt chẽ giữa triệu chứng học hình ảnh và kỹ thuật đánh giá chất lượng phim. Giáo trình cung cấp quy trình thao tác hóa việc đọc phim thông qua hệ thống "Bảng kiểm" cụ thể cho từng bài, đồng thời tích hợp các mục phân tích "bẫy hình ảnh" giúp kỹ thuật viên phân biệt được hình ảnh bệnh lý thực sự với hình giả do lỗi kỹ thuật.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Học viên cần học lý thuyết gắn liền với sơ đồ hình ảnh; tự thực hành kiểm tra phim theo đúng trình tự các bước trong Bảng kiểm quy trình; sau mỗi bài học, hoàn thành toàn bộ hệ thống câu hỏi lượng giá (điền từ, đúng/sai, trắc nghiệm) để củng cố và kiểm tra mức độ ghi nhớ kiến thức.

5. Giáo trình có những tài liệu bổ trợ và tham khảo nào?

Giáo trình được xây dựng dựa trên nguồn tài liệu chuẩn mực trong nước và quốc tế, bao gồm:

1. Bài giảng chẩn đoán hình ảnh, Bộ môn Chẩn đoán hình ảnh Trường Đại học Y Hà Nội, NXB Y học, 2007.
2. Bài giảng Chẩn đoán hình ảnh đại học, Trường Đại học Y khoa Huế, 2003–2004.
3. Chẩn đoán hình ảnh X quang, ThS.BS. Chu Văn Đặng, Bộ Y tế, NXB Giáo dục Việt Nam, 2010.
4. Textbook of Radiographic Positioning and Related Anatomy, Kenneth L. Bontrager & John P. Lampignano, Nhà xuất bản Elsevier Mosby, Tái bản lần thứ 6, 2007.

---

Kết luận

Giáo trình Chẩn đoán hình ảnh X quang của Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa hệ thống hóa toàn diện các kiến thức triệu chứng học và kỹ thuật phân tích hình ảnh trên 19 chuyên đề bệnh học cơ bản. Giá trị cốt lõi của tài liệu nằm ở tính quy chuẩn khoa học, gắn kết chặt chẽ giữa lý thuyết giải phẫu bệnh với quy trình kiểm định chất lượng phim thông qua các bảng kiểm thực hành và câu hỏi lượng giá.

Lộ trình học tập đề xuất cho học viên:

1. Nắm vững tiêu chuẩn kỹ thuật chụp và nhận diện các bẫy hình ảnh (Bài 1).
2. Làm chủ 7 hội chứng X quang lồng ngực cơ bản (Bài 2).
3. Phân tích chi tiết bệnh lý theo hệ cơ quan: phổi - màng phổi (Bài 3–6), tim mạch (Bài 7–8), tiêu hóa - bụng cấp cứu (Bài 9–12), cơ xương khớp và sọ xoang (Bài 13–19).
4. Đối chiếu hình ảnh X quang quy ước với các phương pháp chẩn đoán hình ảnh bổ trợ hiện đại (CT scan, siêu âm) theo danh mục tài liệu tham khảo chuẩn của Đại học Y Hà Nội, Đại học Y Dược Huế và tài liệu quốc tế chuyên ngành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu: Khi khám xét phổi bằng X quang trước tiên ta thường xem trên phim chụp tư thế thẳng, khi có dấu hiệu nghi ngờ ta mới phối hợp chụp thêm phim ở tư thế nghiêng. Cả phim thẳng và phim nghiêng khi nghiên cứu ta đều phải tuân theo một quy trình phân tích nhằm đảm bảo tính chính xác. Nhân viên y tế: - Đầy đủ trang phục y tế. Dụng cụ, phương tiện: - Phòng thực hành chẩn đoán hình ảnh.

- Phim X quang tim phổi thẳng, nghiêng, phim bình thường, phim bệnh lý. - Đèn đọc phim X quang. - Máy chiếu, ti vi, máy vi tính. Quá trình phân tích: 2.

Phân tích phim X quang phổi chuẩn 2. Phim phổi thẳng 2. Đánh giá về chất lượng kỹ thuật Xem phim có đủ tiêu chuẩn kỹ thuật để chẩn đoán không? - Độ đen của phim chụp đúng là: cho phép quan sát thấy vân phổi ở 1cm tính từ ngoại vi, quan sát thấy các mạch máu ở phía sau bóng tim, đồng thời cũng thấy lờ mờ hình cột sống sau bóng tim. - Phim được chụp ở tư thế thẳng: Các đầu trong của xương đòn phải đối xứng qua gai sau của cột sống lưng.

- Phim phải được chụp ở thì hít vào: Vòm hoành bên phải ngang với đầu trước xương sườn số 6. - Nếu phim chụp ở tư thế đứng sẽ thấy hình túi hơi dạ dày. - Tia đi từ sau ra trước và xương bả vai phải được tách ra ngoài trường phổi. Yêu cầu quan sát được - Xương và phần mềm ngoài phổi: phân tích cột sống, xương sườn, xương bả vai, xương đòn, phần mềm ngoài phổi cần được đánh giá về độ dày và bờ của nó.

- Trung thất: theo dõi những đường trung thất, đánh giá bóng tim, vị trí rốn phổi, xác định khí quản và phế quản gốc, tìm quai của tĩnh mạch đơn lớn. Quan sát dọc theo màng phổi thành, màng phổi hoành và màng phổi trung thất, tìm các rãnh liên thuỳ. 21 - Phân tích nhu mô phổi sau cùng: tuần tự từ đỉnh phổi xuống đáy phổi, so sánh phổi phải với phổi trái, nghiên cứu mạch của phổi từ rốn phổi ra ngoại vi. Phân tích phim X quang tim phổi nghiêng.

Cũng yêu cầu đánh giá và quan sát như với phim thẳng và phải xác định, phân tích thêm: - Xác định xem có đúng là nghiêng không (các cung sau của các xương sườn phải chồng lên nhau). - Xác định xem phim có được chụp vào lúc hít vào hay không, các cùng đồ sườn hoành sau phải thật rõ. Các vòm hoành ở phía trước phải nằm ngang cung trước của xương sườn thứ 6. - Xem hai vòm hoành: hai vòm hoành phải rõ nét, đều, bên phải được theo dõi từ sau ra trước, bên trái không rõ ở 1/3 trước tính từ đoạn nối tiếp với bóng tim.

- Đánh giá tình trạng túi hơi dạ dày và khối lượng bóng tim, nhận định những mạch máu lớn ở đây đặc biệt là quai động mạch chủ, các động mạch phổi. - Phân tích nhu mô phổi, xem khoảng sáng sau xương ức, khoảng sáng sau tim và các đáy phổi, nhận định các rãnh liên thuỳ (sự khác nhau của những rãnh liên thuỳ lớn phải và trái được nhận định dựa vào chỗ nối tiếp với vòm hoành tương ứng từng bên). Lượng giá: Học sinh chia nhóm, tiến hành thực hiện phân tích phim X quang tim phổi. BẢNG KIỂM QUY TRÌNH PHÂN TÍCH PHIM X QUANG PHỔI CHUẨN.

TT Nội dung Có Không 1 Chuẩn bị: 1. Nhân viên y tế: Đầy đủ trang phục y tế. Dụng cụ, phương tiện: - Phòng thực hành chẩn đoán hình ảnh. - Phim X quang tim phổi thẳng, nghiêng, phim bình thường, phim bệnh lý.

- Đèn đọc phim X quang. Kỹ thuật tiến hành: 2.1 Phân tích phim X quang phổi chuẩn 2. Phim phổi thẳng Đánh giá về chất lượng kỹ thuật - Độ đen của phim chụp đúng là: cho phép quan sát thấy vân phổi ở 1cm tính từ ngoại vi, quan sát thấy các mạch máu ở phía sau bóng tim, đồng thời cũng thấy lờ mờ hình cột sống sau bóng tim. - Phim được chụp ở tư thế thẳng: Các đầu trong của xương đòn phải đối xứng qua gai sau của cột sống lưng.

- Phim phải được chụp ở thì hít vào: Vòm hoành bên phải ngang với đầu trước xương sườn số 6. - Nếu phim chụp ở tư thế đứng sẽ thấy hình túi hơi dạ dày. 22 - Tia đi từ sau ra trước và xương bả vai phải được tách ra ngoài trường phổi. Yêu cầu quan sát được - Xương và phần mềm ngoài phổi: phân tích cột sống, xương sườn, xương bả vai, xương đòn, phần mềm ngoài phổi cần được đánh giá về độ dày và bờ của nó.

- Trung thất: theo dõi những đường trung thất, đánh giá bóng tim, vị trí rốn phổi, xác định khí quản và phế quản gốc, tìm quai của tĩnh mạch đơn lớn. Quan sát dọc theo màng phổi thành, màng phổi hoành và màng phổi trung thất, tìm các rãnh liên thuỳ. - Phân tích nhu mô phổi sau cùng: tuần tự từ đỉnh phổi xuống đáy phổi, so sánh phổi phải với phổi trái, nghiên cứu mạch của phổi từ rốn phổi ra ngoại vi.2 Phân tích phim X quang tim phổi nghiêng. - Xác định xem có đúng là nghiêng không - Xác định xem phim có được chụp vào lúc hít vào hay không, các cùng đồ sườn hoành sau phải thật rõ.

Các vòm hoành ở phía trước phải nằm ngang cung trước của xương sườn thứ 6. - Xem hai vòm hoành: hai vòm hoành phải rõ nét, đều, bên phải được theo dõi từ sau ra trước, bên trái không rõ ở 1/3 trước tính từ đoạn nối tiếp với bóng tim. - Đánh giá tình trạng túi hơi dạ dày và khối lượng bóng tim, nhận định những mạch máu lớn ở đây đặc biệt là quai động mạch chủ, các động mạch phổi. - Phân tích nhu mô phổi, xem khoảng sáng sau xương ức, khoảng sáng sau tim và các đáy phổi, nhận định các rãnh liên thuỳ (sự khác nhau của những rãnh liên thuỳ lớn phải và trái được nhận định dựa vào chỗ nối tiếp với vòm hoành tương ứng từng bên).

Trình bày quy trình phân tích phim X quang phổi thẳng? 2. Trình bày các bẫy trên phim X quang phổi? 3. Mô tả và phân tích được một số dấu hiệu bất thường ở phổi: dấu hiệu bóng mờ, dấu hiệu hội tụ rốn phổi, che phủ rốn phổi. Lượng giá: Phần câu hỏi trắc nghiệm *Trả lời ngắn gọn cho các câu sau bằng cách điền thêm từ hoặc cụm từ thích hợp vào chỗ trống.

Phim phổi thẳng đạt tiêu chuẩn kỹ thuật là A. Độ đen của phim đúng, cho phép vừa thấy vân phổi ở 1cm tính từ ngoại vi. Thấy được túi hơi dạ dày. Bả vai phải được tách ra ngoài trường phổi.

Khi khảo sát phim phổi thẳng phải quan sát A. Xương và phần mềm ngoài phổi. Nhu mô phổi. Dấu hiệu hội tụ rốn phổi cho phép ta khẳng định……………….

Dấu hiệu che phủ rốn phổi cho phép ta phân biệt được giữa một khối u trung thất trước hoặc trung thất giữa với……………………………. Dấu hiệu khối băng trôi có ý nghĩa trong…………………………. *Chọn đúng sai cho các câu sau bằng cách đánh dấu (X) vào cột Đ (cho các câu đúng), vào cột S (cho các câu sai). Stt Nội dung Đ S 6 Phim chụp phổi thẳng đạt tiêu chuẩn kỹ thuật thấy các đầu xương đòn đối xứng nhau qua gai sau của cột sống lưng.

7 Phim chụp phổi thẳng phải chụp ở thì thở ra. 8 Khi quan sát phim phổi thẳng không cần quan sát phần mềm ngoài phổi 9 Phim chụp thì hít vào trên phim nghiêng thấy các vòm hoành ở phía trước nằm ngang cung trước xương sườn thứ 6. 10 Nếu phim được chụp ở thì thở ra, độ sáng của hai phế trường sẽ tăng lên, bong tim to ra. 11 Mờ một nửa phim chắc chắn do bệnh lý ở phổi.

12 Nếp nhăn ở da, u ngoài da có thể tạo nên hình nhiễu. 13 Trên các phim chụp thông thường nếu có hai vùng đậm có tỷ trọng dịch nằm cạnh nhau tia trung tâm đi vào tiếp tuyến với bề mặt tiếp xúc thì hình giới hạn giữa hai vùng bị xoá tại vị trí tiếp xúc. 14 Dấu hiệu che phủ rốn phổi cho phép phân biệt khối u vùng đỉnh phổi với tràn dịch màng ngoài tim. *Chọn một ý trả lời đúng nhất cho các câu sau bằng cách khoanh tròn vào chữ cái đầu câu.

Phim chụp phổi thẳng đạt tiêu chuẩn kỹ thuật là A. Thấy được vân phổi ở 1cm tính từ trung tâm B. Các xương đòn đối xứng nhau qua gai sau cột sống C. Phim chụp ở thì hít vào D.

Các bẫy trên phim X quang phổi A. Nếp nhăn của da, u ngoài da 24 B. Để sai tiêu điểm của tia trung tâm, lưới chống tán xạ C. Chụp không trực diện D.

Chụp thì thở ra. Tất cả các câu trên 17. Dấu hiệu hội tụ rốn phổi A. Có hình chữ S ngược B.

Nằm ở vùng trung thất cắt ngang cơ hoành C. Cho phép khẳng định nguồn gốc mạch máu của dấu hiệu D. Cho phép phân biệt giữa một khối u trung thất trước hoặc giữa với hình ảnh tim to, tràn dịch màng ngoài tim E. Tất cả các câu trên Tài liệu tham khảo: [1] Bài giảng chẩn đoán hình ảnh; Bộ môn chẩn đoán hình ảnh trường đại học y Hà Nội, NXB Y học, 2007.

[2] Bài giảng Chẩn đoán hình ảnh đại học, Trường đại học Y khoa Huế, 2003- 2004. [3] Chẩn đoán hình ảnh X quang, Ths.Bs Chu Văn Đặng. Bộ Y Tế, NXB Giáo dục Việt Nam, năm 2010. [4]Text book of radiographic positioning and related anatomy; Kenneth L.

Bontrager và John P. Lampignano; Nhà xuất bản Elsevier Mosby (Tái bản lần thứ 6,); 2007. 25 BÀI 2: CÁC HỘI CHỨNG X QUANG NGỰC Giói thiệu: Triệu chứng học Xquang phổi được thẻ hiện bang các hội chứng phổi Các hội chứng phổi nói lên tổn thương của: - Thành ngực: Hội chứng thành ngực - Màng phổi: Hội chứng màng phổi - Phổi: Hội chứng phế nang, hôi chứng kẽ, hội chứng phê quản, hội chứng mạch máu và hội chứng nhu mô phổi. -Hội chứng trung thất.

PHẦN LÝ THUYẾT Mục tiêu: 1. Trình bày được hình ảnh X quang của hội chứng thành ngực, hội chứng trung thất, hội chứng phế nang, hội chứng kẽ, hội chứng phế quản, hội chứng mạch máu và hội chứng nhu mô. Nội dung: Triệu chứng học Xquang phổi được thể hiện bằng các hội chứng phổi. Các hội chứng phổi nói lên tổn thương của: - Thành ngực: Hội chứng thành ngực - Màng phổi: Hội chứng màng phổi - Phổi: Hội chứng phế nang, hôi chứng kẽ, hội chứng phế quản, hội chứng mạch máu và hội chứng nhu mô phổi.

- Hội chứng trung thất.