Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ NGÀNH DU LỊCH Mục tiêu của chương: Sau khi học xong chương này, người học có khả năng: Hiểu rõ đặc điểm và các bộ phận cấu thành của ngành du lịch. Đánh giá được sự đóng góp của du lịch trong GDP của một quốc gia; tác động của phát triển du lịch đến nền kinh tế quốc dân và tác động của lạm phát đến sự phát triển du lịch. Phân tích được sự phân phối thu nhập do du lịch tạo ra. Đánh giá được vai trò trực tiếp của du lịch nội địa và du lịch quốc tế đối với quốc gia (hoặc địa phương) điểm đến.
Đánh giá được vai trò gián tiếp của du lịch thông qua các loại bội số và kỹ thuật phân tích đầu vào - đầu ra. Đánh giá được vai trò của chính phủ và các chính sách của chính phủ liên quan đến du lịch. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ DU LỊCH 1. Khái niệm và các yếu tố cấu thành của hệ thống du lịch Từ khi xuất hiện và phát triển đến nay, khái niệm du lịch thường được tiếp cận là một hoạt động xã hội của con người với 5 đặc điểm chủ yếu: - Sự thay đổi vị trí một cách tự nguyện; - Đi lại hai chiều nhưng không thường xuyên (có tính chất tạm thời); - Lưu trú và các hoạt động tại điểm đến; 1 - Thực hiện vào thời gian nghỉ, thời gian rảnh rỗi; - Mục đích du lịch: Nhiều mục đích khác nhau trừ cư trú vĩnh viễn và kiếm tiền.
Khi xem xét du lịch như một hệ thống mở thì khái niệm du lịch trở nên đầy đủ và rõ ràng hơn. Cách tiếp cận du lịch như một hoạt động xã hội nói trên tạo thành hệ thống du lịch cơ bản và có thể được biểu diễn như trong hình 1. Hệ thống du lịch cơ bản Khi du lịch được tiếp cận dưới góc độ kinh tế thì hệ thống du lịch có thể được biểu diễn như trong hình 1.2 sau đây: Hình 1. Hệ thống du lịch dưới góc độ kinh tế 2 Qua các mô hình trên, có 3 yếu tố cơ bản trong hệ thống du lịch: - Khách du lịch: Là những người có nhu cầu và thực hiện các hành trình du lịch.
- Nhóm yếu tố thuộc về địa lý: Gồm 3 khu vực địa lý: + Nơi cư trú của du khách: Đây là khu vực có nhu cầu du lịch nảy sinh nên được gọi là khu vực nguồn khách hay thị trường khách (thị trường cầu). + Nơi đến du lịch: Là khu vực mà du khách được thoả mãn nhu cầu du lịch của mình thông qua tiêu dùng các hàng hoá và dịch vụ du lịch nên được gọi là khu vực điểm đến du lịch hay thị trường điểm đến (thị trường cung). + Khu vực thuộc tuyến hành trình: Đó là những nơi đi qua, hoặc ghé thăm trên tuyến hành trình du lịch. - Ngành du lịch: Bao gồm tất cả các doanh nghiệp, các tổ chức và cá nhân liên quan đến việc cung ứng hàng hoá và dịch vụ cho khách du lịch ở cả 3 khu vực địa lý nói trên.
Động cơ và loại hình du lịch 1. Động cơ du lịch Động cơ là sự thúc đẩy con người thực hiện hoạt động theo mục tiêu nhất định nhằm thoả mãn các nhu cầu đặt ra. Động cơ du lịch phản ánh những nhu cầu, mong muốn của du khách và là lý do của hành động đi du lịch. Nhu cầu du lịch mang tính cá nhân và chủ quan nên khá phức tạp, đa dạng, nhưng có thể phân thành ba nhóm: Nhu cầu đặc trưng, nhu cầu cơ bản và nhu cầu bổ sung.
Động cơ du lịch cũng mang tính cá nhân và chủ quan nên rất khó xác định. Nó được bộc lộ qua lý do đi du lịch của mỗi cá nhân. Tuy nhiên, khách du lịch vì lý do này hay lý do khác mà không muốn hay không thể nói ra động cơ thực sự thúc đẩy họ tham gia vào chuyến đi cụ thể. Chính vì vậy, việc nhận thức được động cơ và bộc lộ động cơ du lịch 3 của khách có thể thuộc một trong ba trường hợp: i) Nhận thức được động cơ và sẵn sàng bộc lộ qua lý do thật sự của chuyến đi; ii) Nhận thức được động cơ nhưng không muốn bộc lộ hoặc bộc lộ qua những lý do không đúng; iii) Không nhận thức được động cơ, không bộc lộ được lý do thực sự của chuyến đi du lịch.
Xuất phát từ nhu cầu, các học giả Mỹ là McIntosh, Goeldner và Ritchie đã nhóm các động cơ du lịch thành bốn loại: - Động cơ thể chất: Nhóm động cơ này nhằm giảm bớt tình trạng căng thẳng, hồi phục sức khoẻ thông qua các hoạt động thể chất như nghỉ dưỡng, tham gia thể thao, nghỉ biển, tắm suối khoáng, giải trí thư giãn và các động cơ khác liên quan trực tiếp tới sức khỏe. - Động cơ tri thức: Sự khát khao của con người để được nhìn, được trải nghiệm và được học những điều mới lạ là không có giới hạn. Với trình độ giáo dục ngày một tăng cao, khi con người biết nhiều hơn về các vùng, các nước, các nền văn hóa và các điểm hấp dẫn khác nhau thì càng thôi thúc nhu cầu được đi du lịch và khám phá. - Động cơ giao lưu: Đi du lịch nhằm gặp gỡ những con người mới, tạo những mối quan hệ bè bạn mới; thăm lại người thân hoặc bạn bè; thoát ly sự nhàm chán của công việc và gia đình thường ngày; hoặc để tận hưởng sự đồng hành cùng với những người khác.
- Động cơ địa vị, uy tín: Liên quan đến nhu cầu đề cao và phát triển cá nhân. Thông qua du lịch để nhằm thỏa mãn khát vọng được chú ý, đánh giá, thừa nhận và kính trọng. Những nghiên cứu gần đây về động cơ du lịch thường đề cập đến khái niệm “đẩy và kéo”. Động cơ "đẩy" giúp giải thích tại sao con người phát triển nhu cầu và khát vọng đi du lịch, còn động cơ "kéo" giúp giải thích sự lựa chọn nơi đến du lịch.
Loại hình du lịch Có thể phân chia hoạt động du lịch thành các nhóm - các loại hình theo những tiêu thức nhằm các mục đích khác nhau, trong đó loại hình 4 du lịch biểu hiện những nét đặc trưng của một nhóm khách du lịch. Đến nay, nhiều nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều cách phân loại các hoạt động du lịch dựa trên các tiêu thức (căn cứ) khác nhau. Căn cứ vào mục đích chuyến đi Mục đích chuyến đi là động lực thúc đẩy hoạt động nhằm thoả mãn nhu cầu du lịch của con người. Do đó, cách phân loại này còn được gọi là căn cứ vào động cơ hoặc căn cứ vào nhu cầu và có 10 loại hình du lịch phổ biến theo cách phân chia này: - Du lịch thiên nhiên (hoặc sinh thái) hấp dẫn những người thích tận hưởng bầu không khí ngoài trời, thích thưởng thức phong cảnh đẹp và đời sống động thực vật hoang dã.
- Du lịch văn hóa thu hút những người có mối quan tâm chủ yếu là truyền thống lịch sử, phong tục tập quán, nền văn hóa nghệ thuật. của điểm đến. - Du lịch xã hội hấp dẫn những người mà đối với họ sự tiếp xúc, giao lưu với những người khác là quan trọng nhất. - Du lịch hoạt động thu hút du khách bằng một hoạt động được xác định trước và thách thức phải hoàn thành trong chuyến đi, trong kỳ nghỉ của họ.
- Du lịch giải trí nảy sinh từ nhu cầu nghỉ ngơi, thư giãn để phục hồi thể lực và tinh thần cho con người. - Du lịch thể thao thu hút những người ham mê thể thao để nâng cao thể chất, sức khoẻ. - Du lịch chuyên đề liên quan đến một nhóm nhỏ, ít người, đi du lịch với cùng một mục đích chung hoặc mối quan tâm đặc biệt nào đó. - Du lịch tôn giáo thỏa mãn nhu cầu tín ngưỡng đặc biệt của những người theo các đạo phái khác nhau.
- Du lịch sức khỏe hấp dẫn những người tìm kiếm cơ hội cải thiện điều kiện thể chất của mình. 5 - Du lịch dân tộc học đặc trưng hóa cho những người quay trở về nơi quê cha đất tổ tìm hiểu lịch sử nguồn gốc của quê hương, dòng dõi gia đình hoặc tìm kiếm, khôi phục các truyền thống văn hóa bản địa. Sự phát triển nhanh chóng của du lịch hiện nay làm nảy sinh thêm nhiều loại hình du lịch khác như: Du lịch học tập, du lịch đi công việc, du lịch hội nghị hội thảo, du lịch thăm hỏi, du lịch chữa bệnh, du lịch ẩm thực. Trong một chừng mực nhất định, những loại hình du lịch này đã được bao hàm phần nào trong 10 loại hình phổ biến nói trên hoặc là sự phát triển các mục đích chi tiết và cụ thể hơn từ các loại hình du lịch sẵn có.
Để đơn giản hóa và hệ thống hóa, có thể phân các loại hình du lịch theo mục đích chuyến đi làm hai nhóm chính: - Nhóm có mục đích du lịch thuần túy, bao gồm các loại hình du lịch tham quan, giải trí, nghỉ dưỡng, thể thao (chơi, tập luyện), khám phá. - Nhóm có mục đích kết hợp du lịch, bao gồm các loại hình du lịch tín ngưỡng, học tập nghiên cứu, hội họp, thể thao (thi đấu, cổ vũ), kinh doanh, công tác, chữa bệnh, thăm thân. Căn cứ vào phạm vi lãnh thổ Căn cứ vào tiêu thức này có thể phân chia thành các loại hình du lịch sau: - Du lịch quốc tế liên quan đến các chuyến đi vượt ra khỏi phạm vi lãnh thổ (biên giới) quốc gia của khách du lịch. Loại hình du lịch này được phân chia làm hai nhóm: i) Du lịch quốc tế đến là chuyến viếng thăm của những người từ các quốc gia khác; ii) Du lịch ra nước ngoài là chuyến đi của cư dân trong nước đến một nước khác.
- Du lịch trong nước là chuyến đi của những cư dân chỉ trong phạm vi quốc gia của họ. - Du lịch nội địa bao gồm du lịch trong nước và du lịch quốc tế đến. - Du lịch quốc gia bao gồm du lịch nội địa và du lịch ra nước ngoài. Căn cứ vào sự tương tác của du khách đối với điểm đến du lịch Cách phân loại này quan tâm đến sự tác động (về kinh tế, xã hội và môi trường) của du khách đối với điểm đến du lịch thông qua một số biến số quan trọng như: Phạm vi khách du lịch quan tâm (ảnh hưởng đến môi trường), thời gian lưu lại và đối tượng dân cư du khách thường gặp gỡ (và mục đích của cuộc gặp gỡ).