Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin (Dành cho bậc đại học - không chuyên lý luận chính trị) do Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ đạo biên soạn và xuất bản năm 2019 tại Hà Nội. Ban chỉ đạo biên soạn gồm đồng chí Võ Văn Thưởng (Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương), đồng chí Phùng Xuân Nhạ (Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo) và đồng chí Phạm Văn Linh (Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương). Chủ tịch Hội đồng biên soạn là PGS.TS Ngô Tuấn Nghĩa. Môn học giữ vị trí bắt buộc trong khối kiến thức lý luận chính trị thuộc chương trình đào tạo đại học cho sinh viên không chuyên lý luận chính trị tại các trường đại học, học viện trong hệ thống giáo dục quốc dân Việt Nam.

Mục tiêu học tập của giáo trình là trang bị cho người học hệ thống tri thức khoa học về các quy luật kinh tế chi phối sự vận động của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và những vấn đề kinh tế chính trị cốt lõi trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Về chuẩn đầu ra, giáo trình hướng đến việc hình thành tư duy lý luận, năng lực phân tích bản chất các hiện tượng kinh tế - xã hội, nhận thức đúng đắn mối quan hệ giữa quy luật kinh tế khách quan và chính sách kinh tế chủ quan, từ đó định vị vai trò, trách nhiệm công dân khi tham gia các hoạt động kinh tế.

Giáo trình được cấu trúc thành 6 chương, thiết kế theo chuẩn thời lượng 2 tín chỉ căn cứ theo Kết luận số 94-KL/TW ngày 28/3/2014 của Ban Bí thư Trung ương Đảng. Cách tiếp cận của tài liệu dựa trên phép biện chứng duy vật và chủ nghĩa duy vật lịch sử, phân tích các quan hệ kinh tế gắn liền với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và kiến trúc thượng tầng tương ứng. Điểm đặc thù của giáo trình là sự kết hợp giữa hệ thống nguyên lý kinh điển của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin với các nghiên cứu kinh tế học hiện đại và thực tiễn phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Giáo trình được tổ chức thành 6 chương với mạch phát triển nội dung mang tính logic hệ thống chặt chẽ:

  • Chương 1: Đối tượng, phương pháp nghiên cứu và chức năng của Kinh tế chính trị Mác - Lênin (PGS.TS Ngô Tuấn Nghĩa, GS.TS Nguyễn Quang Thuần biên soạn). Trình bày lịch sử hình thành tư tưởng kinh tế từ Chủ nghĩa trọng thương (thế kỷ XV–XVII với Starfod, Thomas Mun), Chủ nghĩa trọng nông (Boisguillebert, F.Quesnay), Kinh tế chính trị cổ điển Anh (W.Petty, A.Smith, D.Ricardo) đến Kinh tế chính trị Mác - Lênin. Xác định đối tượng nghiên cứu là các quan hệ xã hội của sản xuất và trao đổi; chỉ rõ phương pháp nghiên cứu trọng tâm là trừu tượng hóa khoa học; phân tích 4 chức năng: nhận thức, thực tiễn, tư tưởng và phương pháp luận.
  • Chương 2: Hàng hóa, thị trường và vai trò của các chủ thể tham gia thị trường (TS. Trần Kim Hải biên soạn). Phân tích lý luận giá trị của C.Mác: hai điều kiện ra đời sản xuất hàng hóa (phân công lao động xã hội và sự tách biệt về kinh tế giữa các chủ thể), hai thuộc tính của hàng hóa (giá trị sử dụng, giá trị), tính hai mặt của lao động sản xuất hàng hóa (lao động cụ thể, lao động trừu tượng), lượng giá trị và các nhân tố ảnh hưởng, lịch sử phát triển 4 hình thái giá trị dẫn tới sự ra đời của tiền tệ cùng 5 chức năng của tiền. Chương này bổ sung phân tích về dịch vụ, hàng hóa phi vật thể, quyền sử dụng đất và thương hiệu.
  • Chương 3: Giá trị thặng dư trong nền kinh tế thị trường (PGS.TS Đoàn Xuân Thủy biên soạn). Làm rõ nguồn gốc, bản chất của giá trị thặng dư ($m$); hai phương pháp sản xuất giá trị thặng dư (tuyệt đối và tương đối); lý luận tích lũy tư bản và các nhân tố ảnh hưởng đến quy mô tích lũy; các hình thức biểu hiện của giá trị thặng dư trong thị trường như lợi nhuận, lợi tức và địa tô.
  • Chương 4: Cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế thị trường (PGS. Tô Đức Hạnh biên soạn). Hệ thống hóa lý luận của V.I.Lênin về 5 đặc điểm kinh tế cơ bản của độc quyền và độc quyền nhà nước; phân tích các biểu hiện mới của độc quyền và độc quyền nhà nước trong bối cảnh hiện nay; đánh giá vai trò lịch sử và giới hạn phát triển của chủ nghĩa tư bản.
  • Chương 5: Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và các quan hệ lợi ích kinh tế ở Việt Nam (PGS. Nguyễn Minh Khải, PGS.TS Ngô Tuấn Nghĩa, PGS. Phạm Văn Dũng biên soạn). Luận giải tính tất yếu khách quan của mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; nội dung hoàn thiện thể chế kinh tế; phân tích bản chất lợi ích kinh tế, các quan hệ lợi ích và vai trò quản trị của Nhà nước nhằm bảo đảm hài hòa các lợi ích.
  • Chương 6: Công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam (TS. Nguyễn Hồng Cử, PGS. Nguyễn Minh Tuấn, GS.TS Phạm Quang Phan biên soạn). Tổng kết các cuộc cách mạng công nghiệp; xác định nội dung công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư; phân tích tính tất yếu, tác động của hội nhập kinh tế quốc tế và mối quan hệ biện chứng giữa hội nhập quốc tế với việc giữ vững nền kinh tế độc lập, tự chủ.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  1. Hệ thống lý luận kinh điển: Bao gồm học thuyết giá trị lao động, học thuyết giá trị thặng dư (trọng tâm bộ sách Tư bản của C.Mác), lý luận về độc quyền và độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX của V.I.Lênin.
  2. Các nguyên lý kinh tế thị trường: Các quy luật kinh tế khách quan chi phối nền sản xuất hàng hóa gồm quy luật giá trị, quy luật cung - cầu, quy luật lưu thông tiền tệ và quy luật cạnh tranh.
  3. Khung lý thuyết thể chế kinh tế chuyển đổi: Lý luận về thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cơ chế phân phối thu nhập và giải quyết quan hệ lợi ích kinh tế trong thời kỳ quá độ.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng phân tích trừu tượng hóa khoa học: Năng lực gạt bỏ các yếu tố ngẫu nhiên, bề mặt để nhận diện bản chất và quy luật vận động của các hiện tượng kinh tế.
  • Kỹ năng nhận diện và phân biệt: Phân biệt bản chất giữa quy luật kinh tế khách quan (không phụ thuộc ý chí con người) và chính sách kinh tế chủ quan; phân biệt giá trị với của cải; phân biệt hàng hóa thông thường với các yếu tố như quyền sử dụng đất, thương hiệu.
  • Kỹ năng vận dụng thực tiễn: Năng lực phân tích tác động của các hiệp định thương mại tự do (CPTPP, EVFTA), nhận diện cơ hội và thách thức của chuyển đổi số, công nghệ 4.0 đối với ngành nghề chuyên môn.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế phục vụ phương pháp giảng dạy tích cực ở bậc đại học, chuyển từ truyền thụ một chiều sang định hướng nghiên cứu, thảo luận và tự học:

  • Cách tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach): Kết hợp phương pháp logic với phương pháp lịch sử. Nội dung lý thuyết đi từ các khái niệm trừu tượng (hàng hóa, lao động trừu tượng, giá trị thặng dư) đến các biểu hiện cụ thể trên bề mặt kinh tế (giá cả, lợi nhuận, lợi tức, địa tô, thể chế kinh tế và hội nhập quốc tế).
  • Chủ đề thảo luận nhóm (Discussion topics): Cuối mỗi chương đều tích hợp hệ thống bài tập tình huống và câu hỏi thảo luận chuyên sâu. Ví dụ:
    • Chương 1: Thảo luận nhóm làm rõ mối liên hệ giữa Kinh tế chính trị Mác - Lênin với dòng chảy tư tưởng kinh tế của nhân loại.
    • Chương 6: Thảo luận lịch sử các cuộc cách mạng công nghiệp, tác động của CMCN 4.0 đối với xã hội và trách nhiệm của sinh viên; thảo luận tác động hai mặt của hội nhập kinh tế quốc tế và các giải pháp thích ứng của Việt Nam.
  • Phương pháp đánh giá (Assessment methods): Cung cấp hệ thống "Câu hỏi ôn tập" ở cuối mỗi chương nhằm phục vụ kiểm tra đánh giá thường xuyên, thi kết thúc học phần và đánh giá năng lực tự học. Các câu hỏi tập trung vào phân tích bản chất, so sánh các trường phái và đề xuất giải pháp chính sách thực tiễn.
  • Chỉ dẫn tự học (Self-study guidelines): Mỗi chương đều có mục "Tóm tắt chương" và bảng "Các thuật ngữ cần ghi nhớ" (như: trừu tượng hóa khoa học, giá trị thặng dư, độc quyền nhà nước, CMCN 4.0, kinh tế độc lập tự chủ), định hướng sinh viên tự hệ thống hóa kiến thức trọng tâm.

Điểm nổi bật và cập nhật

So với các giáo trình Kinh tế chính trị xuất bản ở các giai đoạn trước, ấn bản 2019 có các điểm điều chỉnh và cập nhật rõ rệt:

  • Chuẩn hóa thời lượng 2 tín chỉ: Nội dung được tinh giản, cô đọng từ kết cấu nhiều chương phức tạp trước đây thành 6 chương chuẩn hóa, phù hợp với khung chương trình đào tạo đại học mới theo Kết luận 94-KL/TW.
  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu quan hệ sản xuất: Giáo trình không quy giản quan hệ sản xuất vào ba mặt sở hữu, quản lý và phân phối như thời kỳ kinh tế kế hoạch hóa tập trung, mà xác định đối tượng nghiên cứu là chỉnh thể biện chứng của các quan hệ xã hội trong sản xuất, lưu thông, phân phối và tiêu dùng trong điều kiện kinh tế thị trường.
  • Bổ sung các phạm trù kinh tế hiện đại: Làm rõ lý luận về hàng hóa dịch vụ, hàng hóa vô hình, quan hệ trao đổi quyền sử dụng đất, thương hiệu và danh tiếng doanh nghiệp. Giáo trình đối chiếu trực tiếp với các định nghĩa kinh tế học vi mô/vĩ mô hiện đại (trích dẫn công trình Kinh tế học của David Begg, Stanley Fischer, Rudiger Dornbusch).
  • Tích hợp bối cảnh thực tiễn mới: Cập nhật các nội dung về Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (trích dẫn nghiên cứu của Klaus Schwab, Jeremy Rifkin, Manfred B. Steger); tổng kết các mốc hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam (ASEAN 1995, AFTA 1996, ASEM 1996, APEC 1998, WTO 2007); phân tích các cam kết FTA thế hệ mới như CPTPP, EVFTA và giải pháp xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XI, XII của Đảng.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên đại học: Giáo trình phục vụ trực tiếp sinh viên năm thứ nhất và năm thứ hai thuộc tất cả các khối ngành đào tạo không chuyên lý luận chính trị trong hệ thống giáo dục đại học (khối ngành kỹ thuật, công nghệ, khoa học tự nhiên, y dược, nông lâm, nhân văn...).
  • Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành môn học Triết học Mác - Lênin để nắm vững các quy luật của phép biện chứng duy vật, lý luận nhận thức và học thuyết hình thái kinh tế - xã hội làm nền tảng phương pháp luận.
  • Giảng viên: Tài liệu là căn cứ pháp lý và học thuật chuẩn quốc gia để giảng viên xây dựng đề cương chi tiết học phần, bài giảng điện tử, ngân hàng câu hỏi kiểm tra đánh giá và tổ chức các buổi xê-mi-na học thuật.
  • Cán bộ nghiên cứu và tự học: Tài liệu phục vụ cán bộ quản lý, người làm công tác hoạch định chính sách, doanh nhân cần hệ thống hóa cơ sở lý luận kinh tế chính trị phục vụ quản trị và nghiên cứu khoa học xã hội.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được biên soạn cho đối tượng cụ thể nào?
Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên bậc đại học thuộc các khối ngành không chuyên lý luận chính trị trong hệ thống giáo dục đại học Việt Nam, với cấu trúc chuẩn hóa cho thời lượng đào tạo 2 tín chỉ.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận giáo trình?
Người học cần có kiến thức nền tảng từ môn học Triết học Mác - Lênin, đặc biệt là các nguyên lý, quy luật của phép biện chứng duy vật và các phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử.

3. Điểm khác biệt căn bản của giáo trình năm 2019 so với các phiên bản trước đây là gì?
Giáo trình năm 2019 tinh giản kết cấu thành 6 chương, mở rộng nghiên cứu sang lĩnh vực lưu thông và tiêu dùng, bổ sung các vấn đề kinh tế đương đại như hàng hóa dịch vụ, thương hiệu, quyền sử dụng đất, CMCN 4.0, các hiệp định FTA thế hệ mới và chiến lược xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ.

4. Phương pháp tự học giáo trình này như thế nào để đạt hiệu quả cao?
Người học nên tiếp cận tuần tự theo từng chương: đọc mục tiêu, nghiên cứu nội dung lý thuyết gắn với việc ghi chú các thuật ngữ cốt lõi tại mục "Các thuật ngữ cần ghi nhớ", trả lời toàn bộ "Câu hỏi ôn tập" và chuẩn bị đề cương cho các "Vấn đề thảo luận".

5. Những tài liệu học tập bổ trợ nào được chỉ định kèm theo trong giáo trình?
Giáo trình chỉ định danh mục tài liệu tham khảo chính thức gồm: các tác phẩm kinh điển trong C.Mác và Ph.Ăngghen Toàn tập, V.I.Lênin Toàn tập; Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 2018); Lịch sử các học thuyết kinh tế (Ekelund & Hébert); Kinh tế học (David Begg et al.); Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (Klaus Schwab); Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba (Jeremy Rifkin) và các văn bản chỉ đạo của Chính phủ (Chỉ thị 16/CT-TTg).

Kết luận

Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin (Dành cho bậc đại học - không chuyên lý luận chính trị) (2019) xác lập hệ thống tri thức lý luận hoàn chỉnh, phản ánh quy luật kinh tế của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và thực tiễn phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Lộ trình tiếp cận kiến thức đi từ cơ sở phương pháp luận và lịch sử học thuyết (Chương 1), qua các quy luật sản xuất hàng hóa và giá trị thặng dư (Chương 2, 3), phân tích cạnh tranh độc quyền (Chương 4), đến việc vận dụng hoàn thiện thể chế kinh tế, thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế (Chương 5, 6). Việc học tập giáo trình cần kết hợp chặt chẽ với hệ thống văn kiện của Đảng, các công trình kinh tế học chuyên ngành và các báo cáo tổng kết thực tiễn kinh tế - xã hội hiện hành.