Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA BIỆN PHÁP NÂNG CAO TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA SINH VIÊN TRONG DẠY HỌC MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊNIN Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC HOA LƯ 1. Cơ sở lý luận của biện pháp nâng cao tính tích cực học tập của sinh viên trong dạy học môn Kinh tế chính trị Mác - Lênin 1. Một số khái niệm và vấn đề lý luận cơ bản về biện pháp nâng cao tính tích cực học tập của sinh viên trong dạy học môn Kinh tế chính trị Mác – Lênin 1. Khái niệm phương pháp, phương pháp dạy học Thuật ngữ "phương pháp" bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp là Methodos có nghĩa là con đường, cách thức để đạt được mục đích nhất định.
Tuy nhiên xung quanh vấn đề bản chất của phương pháp trong lịch sử triết học còn nhiều quan điểm khác nhau, thậm chí là đối lập nhau. Điều này được thể hiện: Quan điểm của chủ nghĩa duy tâm về phương pháp. Chủ nghĩa duy tâm chủ quan cho rằng phương pháp chỉ là sản phẩm thuần tuý của tư duy con người. Chủ nghĩa duy tâm khách quan cho rằng phương pháp là cách thức thực hiện của ý niệm tuyệt đối.
Điểm giống nhau của cả hai quan niệm trên là coi phương pháp là vấn đề thuần túy của tư tưởng, tư duy, tinh thần. Quan niệm của chủ nghĩa duy vật trước Mác về phương pháp. Điển hình cho quan niệm này là quan niệm của Francis Bacon và René Descartes. Francis Bacon là người đề ra và coi trọng phương pháp.
Khi đề cập đến bản chất của phương pháp, ông cho rằng: Phương pháp là sợi chỉ cấp thiết dẫn đường, là ngọn đèn pha soi đường cho người đi trong đêm tối, là con đường ngắn nhất để đi tới chân lý, đi tới phát minh và sáng tạo. Người có phương pháp sẽ đi đến đích nhanh hơn người không có phương pháp. Từ đó ông đề xuất phương pháp quy nạp mới - quy nạp loại trừ. René Descartes cho rằng phương pháp là con đường đạt đến chân lý bằng phương pháp suy lý, phương pháp nhận thức tuân theo những quy tắc nhất định.
Thiếu phương pháp thì người tài cũng không đạt được kết quả, cũng lỗi thời, có phương pháp thì người tầm thường cũng làm được những điều phi thường. Thực ra quan niệm của Francis Bacon và René Descartes về bản chất của phương pháp chỉ là hai thái cực của cùng một sai lầm - quan niệm siêu hình về phương pháp, tách rời hai giai đoạn cảm tính và lý tính của nhận thức khi nhìn nhận về vấn đề phương pháp. 10 Quan niệm của chủ nghĩa Mác-Lênin về bản chất của phương pháp. Trên cơ sở kế thừa có phê phán những tinh hoa tư tưởng nhân loại về bản chất của phương pháp, chủ nghĩa Mác-Lênin khẳng định: "Trong nhận thức đang tìm tòi phương pháp cũng là công cụ, thủ đoạn đứng về mặt chủ quan, qua thủ đoạn đó nó có quan hệ với khách thể".
"Phương pháp không phải là hình thức về bên ngoài mà là linh hồn và khái niệm của nội dung". Khẳng định đó cho thấy, phương pháp vừa có tính chủ quan vừa có tính khách quan. Phương pháp, một mặt mang tính chủ quan, vì do con người tìm kiếm, lựa chọn, sử dụng; nhưng mặt khác, lại mang tính khách quan vì nó gắn liền với đối tượng, với khách thể mà con người muốn tác động bằng hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của mình. Sự phù hợp của hai mặt chủ quan và khách quan là điều kiện tiên quyết để có được phương pháp đúng đắn, khoa học.
Như vậy, theo quan niệm của chủ nghĩa Mác-Lênin, phương pháp là kết quả sáng tạo của con người từ những nỗ lực chủ quan nhằm tác động có hiệu quả về thế giới đối tượng tuân theo những quy luật của thực tại khách quan. Chính con người - chủ thể nhận thức, hành động và những quy luật khách quan của đối tượng nghiên cứu, tác động và cải tạo là nguồn gốc nảy sinh ra phương pháp. Phương pháp không tồn tại sẵn và độc lập với con người, phương pháp là phương pháp của con người, do con người. Con người đã sáng tạo ra phương pháp nhưng sự sáng tạo đó không phải là do ý chí chủ quan đề ra mà dựa trên cơ sở nhận thức quy luật khách quan của sự vật nhằm tác động để đạt hiệu quả nhất định.
Do đó trình độ tư tưởng lý luận của chủ thể chủ quan cũng sẽ quy định và tác động trực tiếp tới sự lựa chọn xác định phương pháp. Phương pháp có nguồn gốc và nội dung từ thực tiễn, đồng thời, được xây dựng trên một cơ sở lý luận, một chủ thuyết nhất định. Vì thế vấn đề phương pháp phải được nhìn nhận từ nhiều lớp quan hệ gắn với nhau như một chỉnh thể bao gồm: Khách quan và chủ quan, đối tượng và khách thể; thực tiễn - lý luận và hành động. Từ chỉ dẫn của các nhà kinh điển Mác xít, từ những kiến giải về phương pháp mà nhiều người đã đưa ra, chúng tôi đồng ý với quan điểm của GS.
Đặng Xuân Kỳ: Phương pháp là toàn bộ những cách thức với tính chất là một hệ thống nguyên tắc xuất phát từ những quy luật tồn tại và vận động của đối tượng, khách thể đã được nhận thức, để định hướng và điều chỉnh hoạt động nhận thức cũng như hoạt động thực tiễn của con người, nhằm tác động vào đối tượng, khách thể để thực hiện mục đích đã định. Trong lĩnh vực dạy học "phương pháp dạy học là những hình thức và cách thức hành động của giảng viên và sinh viên trong những điều kiện dạy học xác định nhằm mục đích dạy học". Khái niệm biện pháp, biện pháp dạy học Phương pháp và biện pháp có mối quan hệ biện chứng với nhau. Giữa phương pháp và biện pháp có một số tiêu chí phân biệt chủ yếu như sau: + Phương pháp có bản chất khoa học và khách quan cao hơi biện pháp, còn biện pháp có tính kinh nghiệm và chủ quan hơn phương pháp.
Bản chất và chân dung của mọi phương pháp đều khá ổn định dù ở nhiều chủ thể sử dụng khác nhau, trong những trường hợp áp dụng khác nhau, khi dựa vào những phương tiện và nguồn lực khác nhau để tiến hành. Dù ai dùng, ở lớp mấy, sinh viên là những ai, với những nguồn lực gì, tại bài học hay đề tài nào, vào thời điểm nào, thì phương pháp thảo luận vẫn là nó, đúng như chân dung của nó đã được mô tả khoa học trong lý luận dạy học. Song biện pháp thì mỗi người một khác, mối lúc và mỗi nơi một khác. + Phương pháp là cái chung, biện pháp là cái riêng.
Phương pháp là sản phẩm của tư duy và nhận thức khoa học, có tính khái quát cao, có tiện, cấu trúc nội dung, tổ chức, quan hệ, các điều kiện vật lý và tâm lý trên lớp, thành phần sinh viên, phong cách học tập của lớp, đặc biệt kể cả phong cách và tâm trạng của chính giảng viên. Tóm lại, thuật ngữ biện pháp có nội hàm hẹp, chỉ bao hàm cơ cấu kỹ thuật của phương pháp, mặt khác, có tính độc lập tương đối so với các yếu tố khác của phương pháp. Biện pháp là cách thức và quy trình triển khai thực hiện phương pháp trong thực tiễn, nó có vai trò quyết định đối với sự tồn tại trong hiện thực và hiệu quả của phương pháp. Đặc trưng của biện pháp: Một là, biện pháp có nội hàm hẹp hơn phương pháp; Hai là, biện pháp là cách tiến hành, cách giải quyết một vấn đề cụ thể nào đó.
Trên cơ sở đó chúng tôi cho rằng: Biện pháp là cách thức, kỹ thuật, thủ thuật hành động của con người trong các tình huống hoạt động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển một quá trình cụ thể. Trong bất kỳ hoạt động nào của con người cũng gắn với phương pháp nhất định. Do đó, gắn với nó là một hệ thống các biện pháp. Trong lĩnh vực dạy học gắn với hệ thống phương pháp dạy học là hệ thống các biện pháp dạy học.
Như vậy, biện pháp dạy học là hệ thống các cách thức tác động cụ thể của người dạy và người học vào đối tượng dạy học (nội dung dạy học), qua đó thực hiện được nhiệm vụ dạy học. Nói cách khác, biện pháp dạy học là cách thức sử dụng hay áp dụng riêng biệt hoặc phối hợp các yếu tố khác nhau trong dạy học như phương pháp, phương tiện, công cụ, tài liệu, tình huống, môi trường, thời gian, công nghệ, hành chính, quản lý, quan hệ giáo dục, các nhân tố tâm lý, xã hội 12 của quá trình học tập và người học để tiến hành dạy học, giải quyết các nhiệm vụ dạy học. Xung quanh vấn đề biện pháp dạy học có mấy điểm cần lưu ý: Thứ nhất: Biện pháp dạy học là cách thức tác động thực tiễn của người dạy và người học lên đối tượng dạy học. Vì vậy, biện pháp là sự hiện thực hoá sức mạnh của phương pháp, là cơ cấu kỹ thuật của phương pháp để thực hiện mục đích dạy học.
Không có biện pháp thì phương pháp trở nên trống rỗng, có biện pháp tốt, hiệu quả của phương pháp sẽ cao và ngược lại. Thứ hai: Có hệ thống biện pháp của người dạy và biện pháp của người học. Các biện pháp của người dạy và người học bị quy định bởi mục đích dạy học, nội dung dạy học, vị thế người dạy và người học trong mối quan hệ giữa người dạy và người học. Thứ ba: Cơ chế triển khai và trình độ các biện pháp quy định trình độ phương pháp dạy học và hiệu quả dạy học.
Đến lượt nó, cơ chế và trình độ các biện pháp quy định bởi công cụ dạy học. Nói cách khác, công cụ dạy học quy định trình độ dạy học. Các công cụ dạy học rất đa dạng, bao gồm các công cụ tâm lý (các tri thức, các khái niệm, phạm trù.) và các công cụ kỹ thuật (biểu đồ, các bảng tư liệu, tranh ảnh, bản đồ. Thứ tư: Hệ thống biện pháp dạy học là cấu trúc đa diện, nhiều tầng kết hợp với nhau thành một hệ thống hữu cơ.
Trong đó, các biện pháp cụ thể kết hợp với nhau theo logic tuyến tính, tạo nên quy trình chặt chẽ. Vì vậy, trong thực tiễn dạy học phải xác định đầy đủ bình diện các biện pháp, đồng thời, phải thiết lập được quy trình thực hiện các biện pháp đó. Bản chất của tính tích cực cá nhân Trong khoa học giáo dục, tính tích cực được xem xét từ ít nhất 3 góc độ: 1/ sinh lý hay sinh học nói chung; 2/ tâm lý, ý thức; 3/ xã hội.