Chương I. Tuy nhiên, các quá trình sản xuất sẽ đ ợc khôi phục và mở rộng nh thế nào? Làm thế nào để tĕng tr ởng kinh tế? v., những vấn đề này sẽ đ ợc nghiên cứu ở Chương II. I- Tái sản xuất xã hội 1. Những khái niệm cơ bản về tái sản xuất xã hội Nh đã biết, sản xuất của cải vật chất là cơ sở của đời sống xã hội, xã hội không thể ngừng tiêu dùng, do đó không thể ngừng sản xuất.
Vì vậy bất cứ quá trình sản xuất xã hội nào, nếu xét theo tiến trình đổi mới không ngừng của nó, chứ không phải xét theo hình thái từng lúc, thì đồng thời là quá trình tái sản xuất. Tái sản xuất là quá trình sản xuất đ ợc lặp đi lặp lại th ờng xuyên và phục hồi không ngừng. Có thể xem xét tái sản xuất trong từng đơn vị kinh tế và trên phạm vi toàn xã hội. Tái sản xuất diễn ra trong từng đơn vị kinh tế đ ợc gọi là tái sản xuất cá biệt.
Còn tổng thể những tái sản xuất cá biệt trong mối liên hệ hữu cơ với nhau đ ợc gọi là tái sản xuất xã hội. Xét về quy mô của tái sản xuất, ng ời ta chia nó thành hai mức độ là: tái sản xuất giản đơn và tái sản xuất mở rộng. a) Tái sản xuất giản đơn Tái sản xuất giản đơn là quá trình sản xuất đ ợc lặp lại với quy mô nh cũ. Tái sản xuất giản đơn là đặc tr ng chủ yếu của nền sản xuất nhỏ.
Trong tái sản xuất giản đơn nĕng suất lao động rất thấp, th ờng chỉ đạt mức đủ nuôi sống con ng ời, ch a có sản phẩm thặng d hoặc nếu có một ít sản phẩm thặng d thì cũng chỉ sử dụng cho tiêu dùng cá nhân, chứ ch a dùng để mở rộng sản xuất. b) Tái sản xuất mở rộng Tái sản xuất mở rộng là quá trình sản xuất đ ợc lặp lại với quy mô lớn hơn tr ớc. Tái sản xuất mở rộng là đặc tr ng chủ yếu của nền sản xuất lớn. Để có tái 17 sản xuất mở rộng thì nĕng suất lao động xã hội phải đạt đến một trình độ cao nhất định, v ợt ng ỡng của sản phẩm tất yếu và tạo ra ngày càng nhiều sản phẩm thặng d bởi vì sản phẩm thặng d dùng để đầu t thêm vào sản xuất mới là nguồn lực trực tiếp của tái sản xuất mở rộng.
Lịch sử phát triển nền sản xuất xã hội cho thấy việc chuyển từ tái sản xuất giản đơn sang tái sản xuất mở rộng là quá trình lâu dài gắn liền với quá trình chuyển nền sản xuất nhỏ lên nền sản xuất lớn. Quá trình chuyển tái sản xuất giản đơn sang tái sản xuất mở rộng là một yêu cầu khách quan của cuộc sống. Bởi vì, một là, do dân số th ờng xuyên tĕng lên; hai là, do nhu cầu về vật chất, tinh thần của con ng ời cũng th ờng xuyên tĕng lên. Do đó, xã hội phải không ngừng mở rộng sản xuất, làm cho số l ợng và chất l ợng của cải ngày càng nhiều hơn, tốt hơn.
Tái sản xuất mở rộng có thể đ ợc thực hiện theo hai h ớng (có thể gọi là hai mô hình) sau: - Tái sản xuất mở rộng theo chiều rộng Đó là sự mở rộng quy mô sản xuất chủ yếu bằng cách tĕng thêm các yếu tố đầu vào (vốn, tài nguyên, sức lao động. Do đó, số sản phẩm làm ra tĕng lên. Còn nĕng suất lao động và hiệu quả sử dụng các yếu tố sản xuất không thay đổi. - Tái sản xuất mở rộng theo chiều sâu Đó là sự mở rộng quy mô sản xuất làm cho sản phẩm tĕng lên chủ yếu nhờ tĕng nĕng suất lao động và nâng cao hiệu quả sử dụng các yếu tố đầu vào của sản xuất.
Còn các yếu tố đầu vào của sản xuất cĕn bản không thay đổi, giảm đi hoặc tĕng lên nh ng mức tĕng chậm hơn mức tĕng nĕng suất lao động và hiệu quả sử dụng các yếu tố đầu vào. Điều kiện chủ yếu để thực hiện tái sản xuất mở rộng theo chiều sâu là ứng dụng rộng rãi các thành tựu khoa học - công nghệ tiên tiến. Tái sản xuất mở rộng theo chiều rộng sẽ khai thác đ ợc nhiều các yếu tố đầu vào của sản xuất (đất đai, tài nguyên thiên nhiên, nguyên liệu, sức lao động.) nh ng lại làm cho các nguồn tài nguyên thiên nhiên nhanh chóng bị cạn kiệt và th ờng gây ra ô nhiễm môi tr ờng nhiều hơn. Còn tái sản xuất mở rộng theo chiều sâu sẽ hạn chế đ ợc các nh ợc điểm trên vì việc sử dụng các thành tựu khoa học công nghệ tiên tiến vừa hạn chế ô nhiễm môi tr ờng vừa giảm đ ợc các chi phí vật chất trong một đơn vị sản phẩm làm ra.
Thông th ờng khi mới chuyển từ tái sản xuất giản đơn sang tái sản xuất mở rộng thì đó là tái sản xuất mở rộng theo chiều rộng, rồi mới dần dần chuyển sang tái sản xuất mở rộng theo chiều sâu. Nh ng trong những điều kiện có thể, cần 18 thực hiện kết hợp cả hai mô hình tái sản xuất nói trên. Các khâu của quá trình tái sản xuất xã hội Sản phẩm xã hội vận động không ngừng bắt đầu từ sản xuất rồi qua phân phối, trao đổi và kết thúc ở tiêu dùng (tiêu dùng cho sản xuất và tiêu dùng cá nhân). Cùng với sự vận động của sản phẩm, các quan hệ kinh tế giữa ng ời với ng ời cũng đ ợc hình thành.
Tái sản xuất xã hội là sự thống nhất và tác động lẫn nhau của các khâu sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng, trong đó mỗi khâu có một vị trí nhất định. Sản xuất là khâu mở đầu, trực tiếp tạo ra sản phẩm, giữ vai trò quyết định đối với các khâu khác bởi vì ng ời ta chỉ có thể phân phối, trao đổi và tiêu dùng những cái do sản xuất tạo ra. Chính quy mô và cơ cấu sản phẩm cũng nh chất l ợng và tính chất của sản phẩm do sản xuất tạo ra quyết định đến quy mô và cơ cấu tiêu dùng, quyết định chất l ợng và ph ơng thức tiêu dùng. Tiêu dùng là khâu cuối cùng, là điểm kết thúc của một quá trình tái sản xuất.
Tiêu dùng là mục đích của sản xuất, tạo ra nhu cầu cho sản xuất. Tiêu dùng là "đơn đặt hàng" của xã hội đối với sản xuất. Nó là một cĕn cứ quan trọng để xác định khối l ợng, cơ cấu, chất l ợng, hình thức sản phẩm. Vì vậy, tiêu dùng có tác động mạnh mẽ đối với sản xuất.
Sự tác động này có thể theo hai h ớng: thúc đẩy mở rộng sản xuất nếu sản phẩm tiêu thụ đ ợc và ng ợc lại, sản xuất suy giảm khi sản phẩm khó tiêu thụ. Phân phối và trao đổi vừa là khâu trung gian, là cầu nối sản xuất với tiêu dùng, vừa có tính độc lập t ơng đối với sản xuất và tiêu dùng, vừa có tính độc lập t ơng đối với nhau. Phân phối bao gồm phân phối cho sản xuất tức là phân chia các yếu tố sản xuất cho các ngành sản xuất, các đơn vị sản xuất khác nhau để tạo ra các sản phẩm, và phân phối cho tiêu dùng, tức là sự phân chia sản phẩm cho các cá nhân tiêu dùng. Tính chất và nguyên tắc của quan hệ phân phối và bản thân quy luật phân phối đều do tính chất của nền sản xuất và quan hệ sở hữu về t liệu sản xuất quyết định.
Song, phân phối có thể tác động thúc đẩy sản xuất phát triển nếu quan hệ phân phối tiến bộ, phù hợp, đồng thời nó cũng có thể kìm hãm sản xuất và tiêu dùng khi nó không phù hợp. Trao đổi bao gồm trao đổi hoạt động thực hiện trong quá trình sản xuất và trao đổi sản phẩm xã hội. Trao đổi sản phẩm là sự tiếp tục của khâu phân phối, là sự phân phối lại cái đã đ ợc phân phối, làm cho sự phân phối đ ợc cụ thể hoá, thích hợp với mọi nhu cầu của các tầng lớp dân c và các ngành sản xuất. Trao đổi do sản xuất quyết định, nh ng trao đổi cũng có tính độc lập t ơng đối của nó, cũng tác động trở lại đối với sản xuất và tiêu dùng bởi vì khi phân phối lại, cung cấp hàng hóa, dịch vụ cho sản xuất và tiêu dùng nó có thể thúc đẩy hoặc cản trở sản xuất và tiêu dùng.
Tóm lại, quá trình tái sản xuất bao gồm các khâu sản xuất - phân phối - trao 19 đổi và tiêu dùng sản phẩm xã hội có quan hệ biện chứng với nhau. Trong mối quan hệ đó sản xuất là gốc, có vai trò quyết định; tiêu dùng là mục đích, là động lực của sản xuất; còn phân phối và trao đổi là những khâu trung gian nối sản xuất với tiêu dùng, có tác động đến cả sản xuất và tiêu dùng. Nội dung chủ yếu của tái sản xuất xã hội ở bất cứ xã hội nào, quá trình tái sản xuất cũng bao gồm những nội dung chủ yếu là tái sản xuất của cải vật chất, tái sản xuất sức lao động, tái sản xuất quan hệ sản xuất và tái sản xuất môi tr ờng sinh thái. a) Tái sản xuất của cải vật chất Những của cải vật chất (bao gồm t liệu sản xuất và t liệu tiêu dùng) sẽ bị tiêu dùng trong quá trình sản xuất và sinh hoạt xã hội.
Do đó cần phải tái sản xuất ra chúng. Tái sản xuất mở rộng của cải vật chất là điều kiện cho sự tồn tại và phát triển xã hội. Trong tái sản xuất của cải vật chất thì tái sản xuất ra t liệu sản xuất có ý nghĩa quyết định đối với tái sản xuất ra t liệu tiêu dùng, nh ng tái sản xuất ra t liệu tiêu dùng lại có ý nghĩa quyết định để tái sản xuất sức lao động của con ng ời, lực l ợng sản xuất hàng đầu của xã hội. Tr ớc đây, chỉ tiêu đánh giá kết quả tái sản xuất xã hội là tổng sản phẩm xã hội.
Đó là toàn bộ sản phẩm do lao động trong các ngành sản xuất vật chất tạo ra trong một thời kỳ nhất định, th ờng đ ợc tính là một nĕm. Tổng sản phẩm xã hội đ ợc xét cả về mặt hiện vật và giá trị. Về hiện vật, nó bao gồm toàn bộ t liệu sản xuất và t liệu tiêu dùng.