UBND THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ HÀ NỘI GIÁO TRÌNH (Ban hành kèm theo Quyết định số: /QĐ - CĐYTHN ngày tháng năm của trường Cao đẳng Y tế Hà Nội) MÔN HỌC/MÔ ĐUN: HUYẾT HỌC 1 NGÀNH: KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM Y TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG Hà Nội, năm. 1 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. 2 LỜI GIỚI THIỆU Huyết học 1 là một ngành khoa học nghiên cứu về lĩnh vực chuyên sâu của huyết học tế bào diễn ra trong điều kiện sinh lý bình thường cũng như bệnh lý.
Đây là lĩnh vực khoa học có mối quan hệ chặt chẽ với nhiều ngành khoa học khác như Y học lâm sàng, sinh lý học, mô phôi học, dinh dưỡng…. Giáo trình đươc biên soạn theo chương trình khung đã được phê duyệt cho sinh viên ngành cao đẳng xét nghiệm y học. Trong đó, nội dung bao gồm: Quá trình sinh lý bình thường và một số trường hợp bệnh lý thường gặp huyết huyết học tế bào và các ứng dụng của huyết học trong lâm sàng. Các xét nghiệm chẩn đoán, theo dõi và tiên lượng bệnh.
Sách dùng để đào tạo sinh viên ngành cao đẳng xét nghiệm y học đồng thời cũng là tài liệu tham khảo tốt cho sinh viên các chuyên ngành khác quan tâm đến công tác xét nghiệm. Các tác giả là những người có kinh nghiệm lâm sàng lâu năm cũng như kinh nghiệm giảng dạy, hy vọng rằng cuốn sách sẽ cung cấp những thông tin giá trị cho sinh viên nhằm giúp sinh viên có nền tảng kiến thức, kỹ năng cần thiết cho việc đánh giá về chất lượng xét nghiệm. Các tác giả đã biên soạn cuốn giáo trình này với tinh thần trách nhiệm cao, song cũng không tránh khỏi những thiếu sót và cần bổ sung. Chúng tôi mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp của độc giả và đồng nghiệp để cuốn giáo trình này càng hoàn thiện hơn.
Xin trân trọng cảm ơn! NHÓM TÁC GIẢ 3 THAM GIA BIÊN SOẠN 1. Chủ biên ThS Hà Thị Nguyệt Minh 2. Nguyễn Thị Hà Giang 4 MỤC LỤC LỜI GIỚI THIỆU. 9 BÀI 1: KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM DÒNG HỒNG CẦU.
KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM DÒNG BẠCH CẦU. KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM DÒNG TIỂU CẦU. KỸ THUẬT NHẬN ĐỊNH. KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM TẾ BÀO TRONG NƯỚC TIỂU VÀ CÁC DỊCH.
PHÂN TÍCH HUYẾT ĐỒ.133 BÀI 7: THỰC HÀNH KỸ THUẬT ĐẾM SỐ LƯỢNG HỒNG CẦU .133 BÀI 8: THỰC HÀNH KỸ THUẬT ĐẾM SỐ LƯỢNG BẠCH CẦU .140 BÀI 9: THỰC HÀNH KỸ THUẬT ĐẾM SỐ LƯỢNG TIỂU CẦU .146 BÀI 10: THỰC HÀNH KỸ THUẬT ĐẾM SỐ LƯỢNG HỒNG CẦU LƯỚI .153 BÀI 11: THỰC HÀNH KỸ THUẬT ĐỊNH LƯỢNG HUYẾT SẮC TỐ .159 Bài 12: THỰC HÀNH KỸ THUẬT ĐO THỂ TÍCH KHỐI HỒNG CẦU .163 BÀI 13: THỰC HÀNH KỸ THUẬT ĐO TỐC ĐỘ MÁU LẮNG .167 BÀI 14: THỰC HÀNH KỸ THUẬT LÀM TIÊU BẢN VÀ NHẬN ĐỊNH HÌNH THÁI TẾ BÀO MÁU TRONG MÁU NGOẠI VI .171 BÀI 15: THỰC HÀNH KỸ THUẬT LÀM TIÊU BẢN VÀ NHẬN ĐỊNH HÌNH THÁI TẾ BÀO MÁU TRONG TỦY XƯƠNG .178 BÀI 16: THỰC HÀNH KỸ THUẬT ĐỊNH CÔNG THỨC BẠCH CẦU PHỔ THÔNG .184 BÀI 17: THỰC HÀNH KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM TẾ BÀO TRONG NƯỚC TIỂU .188 BÀI 18: THỰC HÀNH PHÂN TÍCH HUYẾT ĐỒ.196 HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG GIÁO TRÌNH .200 TÀI LIỆU THAM KHẢO .201 5 MÔ ĐUN SỐ 19: HUYẾT HỌC 1 Mã mô đun: XN03 Thời gian thực hiện: 75 giờ - Lý thuyết: 14 giờ - Thực hành: 58 giờ - Kiểm tra: 3 giờ I. VỊ TRÍ, TÍNH CHẤT MÔ ĐUN - Vị trí: Thực hiện vào học kỳ I, năm thứ 2 của sinh viên cao đẳng xét nghiệm. - Tính chất: Môn huyết học I nhằm trang bị cho sinh viên những kiến thức về lý thuyết và thực hành huyết học tế bào. Các kiến thức này giúp cho sinh viên hiểu và giải thích, ứng dụng được xét nghiệm về huyết học tế bào vào việc chẩn đoán, phòng và hỗ trợ điều trị bệnh.
MỤC TIÊU MÔ ĐUN * Kiến thức - Mô tả được đặc điểm hình thái các dòng tế bào máu trong tủy xương và máu ngoại vi. - Giải thích nguyên tắc của một số xét nghiệm huyết học tế bào. * Kỹ năng - Thực hiện được lấy và bảo quản được các bệnh phẩm dùng trong xét nghiệm huyết học tế bào. - Thực hiện được các quy trình xét nghiệm huyết học tế bào.
- Giải thích được những thay đổi kết quả của xét nghiệm huyết học tế bào trong một số tình huống dạy học. * Năng lực tự chủ, trách nhiệm - Thể hiện được tính tích cực trong học tập, tự học, tìm kiếm thông tin, tổng hợp kiến thức nhằm phát triển năng lực cho bản thân. - Tuân thủ đúng các quy định về quy trình kỹ thuật của ngành kỹ thuật xét nghiệm y để đảm bảo an toàn cho người và thiết bị trong quá trình học tập. - Biểu lộ tác phong cẩn thận, tỷ mỉ, chính xác, trung thực trong khi thực hiện xét nghiệm III.
NỘI DUNG MÔ ĐUN 1. Nội dung tổng quát và phân bổ thời gian mô đun TT Tên bài Số tiết TS LT TH KT 1 Kỹ thuật xét nghiệm dòng hồng cầu 3 3 6 2 Kỹ thuật xét nghiệm dòng bạch cầu 3 3 3 Kỹ thuật xét nghiệm dòng tiểu cầu 2 2 Kiểm tra 1 1 4 Kỹ thuật nhận định hình thái tế bào máu trong 2 2 tủy xương 5 Kỹ thuật xét nghiệm tế bào trong nước tiểu và 2 2 các dịch 6 Phân tích huyết đồ 2 2 7 Thực hành kỹ thuật đếm số lượng hồng cầu 5 5 8 Thực hành kỹ thuật đếm số lượng bạch cầu 5 5 9 Thực hành kỹ thuật đếm số lượng tiểu cầu 5 5 10 Thực hành kỹ thuật đếm số lượng hồng cầu lưới 5 5 11 Thực hành kỹ thuật định lượng huyết sắc tố 5 5 12 Thực hành kỹ thuật đo thể tích khối hồng cầu 5 5 13 Thực hành kỹ thuật đo tốc độ máu lắng 5 5 14 Thực hành kỹ thuật làm tiêu bản và nhận định 5 5 hình thái tế bào máu trong máu ngoại vi 15 Thực hành kỹ thuật làm tiêu bản và nhận định 5 5 hình thái tế bào máu trong tủy xương 16 Thực hành kỹ thuật định công thức bạch cầu phổ 4 4 thông Kiểm tra 1 1 17 Thực hành kỹ thuật xét nghiệm tế bào trong 5 5 nước tiểu 18 Thực hành phân tích huyết đồ 4 4 Kiểm tra 1 1 Tổng 75 14 58 3 2. Phương pháp đánh giá mô đun - Kiến thức: Kiểm tra nội dung đã học bằng bộ công cụ lượng giá. - Kỹ năng: Kiểm tra thực hành tại phòng thực hành chuyên dụng, sử dụng thang điểm - Năng lực tự chủ, trách nhiệm (thái độ): Đánh giá thái độ thông qua việc sinh viên 7 thực hiện kỹ năng.
Nội dung Điểm KT thường Điểm định kì (hệ Thi (60%) xuyên (hệ số 1) số 2) Hình thức Trắc nghiệm/ tự Tự luận/ KT Thực hành:KT quy luận/ vấn đáp QTKT tại phòng trình kỹ thuật tại TH phòng thực hành/ Trắc nghiệm/ Tự luận Số lượng 1 2 1 Trọng số 40% 60% 8 LÝ THUYẾT BÀI 1: KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM DÒNG HỒNG CẦU MỤC TIÊU CỦA BÀI * Kiến thức - Kể tên được 1 số xét nghiệm đánh giá dòng hồng cầu. - Trình bày nguyên tắc, quy trình, giới hạn tham chiếu và nhận định kết quả của các kỹ thuật xét nghiệm dòng hồng cầu. * Kỹ năng - Nhận định và phân tích được sự thay đổi các xét nghiệm dòng hồng cầu trong một số tình huống dạy học. * Năng lực tự chủ và trách nhiệm - Thể hiện được tính tích cực trong học tập, tự học, tìm kiếm thông tin, tổng hợp kiến thức nhằm phát triển năng lực cho bản thân.
- Tuân thủ đúng các quy định về quy trình kỹ thuật của ngành kỹ thuật xét nghiệm y để đảm bảo an toàn cho người và thiết bị trong quá trình học tập. Đại cương về dòng hồng cầu 1. Các giai đoạn phát triển của dòng hồng cầu: Hình 1. Sơ đồ phát triển của dòng hồng cầu trong quá trình sinh máu 9 1.
Nguyên tiền hồng cầu (proerythroblast): là tế bào sớm nhất của dòng hồng cầu, được phân chia từ CFE-U (đơn vị tạo cụm hồng cầu- nguyên bào máu), có đường kính 15-30 µm, hình tròn hoặc bầu dục, nhân chiếm 8/10 tế bào, lưới màu nhân thô, khối chất nhiễm sắc dày đặc, có 1- 2 hạt nhân, xung quanh nhân có thể có liềm sáng ngăn cách giữa nhân và nguyên sinh chất. Bào tương ưa base mạnh, bào tương không có hạt, có thế có 1- 2 giả túc. Tế bào này có khả năng phân bào mạnh. Trong tủy xương tế bào này chiếm khoảng 0- 0.5% tổng số tế bào tủy.2 Nguyên tiền hồng cầu 1.
Nguyên hồng cầu ưa bazơ (basophilic erythroblast): Được phân chia từ nguyên tiền hồng cầu, kích thước nhân nhỏ hơn, khối nhiễm sắc dày và đặc, bắt màu tím đỏ, nhân có đường nứt hình nan hoa xe đạp hay hình bàn cờ, không có hạt nhân. Nguyên sinh chất rất ưa baso, màu xanh da trời. Giai đoạn này tế bào phân chia rất mạnh, chiếm 1- 7% tế bào tủy. Nguyên hồng cầu ưa bazơ 10 1.
Nguyên hồng cầu đa sắc (polychromatophilic erythroblast): Kích thước 9- 12 µm, không có khả năng phân chia, chỉ biệt hóa thành nguyên hồng cầu ưa acid và hồng cầu lưới. Bào tương có màu huyết sắc tố pha trộn với màu ưa base. Nhân tế bào nhỏ dần, nằm ở trung tâm bào tương, lưới màu nhân bắt đầu đông vón lại tạo nên hình ảnh những "cục" đều đặn (khối chất nhiếm sắc rất thô). Chiếm 3- 14% tế bào tủy người bình thường.
Nguyên hồng cầu đa sắc 1. Nguyên hồng cầu ưa acid (Acidophylic erythroblast): có đường kính 8- 9 µm. Nhân tròn nhỏ, lưới màu rất thô nằm ở chính giữa tế bào và bắt màu tím sẫm. Bào tương ưa base giảm, huyết sắc tố hình thành làm cho nguyên sinh chất có màu đỏ hồng gần giống màu của hồng cầu trưởng thành.
Chiếm 10- 20% tế bào tủy. Nguyên hồng cầu ưa acid 1. Hồng cầu lưới (Reticulocyte): Là hồng cầu đặc biệt chuyển từ hồng cầu có nhân thành hồng cầu trưởng thành không nhân, chỉ còn lại vết tích của nhân dưới dạng hạt hoặc lưới. Khi nhuộm xanh cresyl thấy giữa các lưới sợi có những hạt bắt màu xanh đen, còn gọi là hình hạt dây.
Tế bào càng non hơn thì hạt lưới càng nhiều hơn. Trong máu ngoại vi bình thường có 0,5 - 1 % và trong tủy có 1- 1,5%. Ở trẻ sơ 11 sinh tỷ lệ này cao hơn.