đặt vấn đề nâng cao thu nhập ở nông thôn bằng cách sử dụng đất đai có hiệu quả theo lợi thế tương đối từng vùng sinh thái. Nông nghiệp phải được đa dạng hoá để vừa thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng trong nước vừa đáp ứng được yêu cầu xuất khẩu. Nghiên cứu HTCT là cách tối ưu hoá sử dụng tài nguyên (đất, nước, lao động, kỹ thuật, vốn, .) cho hiệu quả kinh tế cao và môi trường được ổn định. Tuy vậy, các nghiên cứu như vậy không thể thực hiện được bởi một chuyên gia đơn ngành, mà đòi hỏi những tập thể nghiên cứu liên ngành và có một phương pháp cụ thể và thống nhất, đó là phương pháp Nghiên Cứu Hệ Thống Canh Tác.
Khái quát đặc điểm và các hệ thống canh tác ở ĐBSCL Địa hình và cao độ đất Địa hình và cao độ có ảnh hưởng đến việc bố trí HTCT. Ở ĐBSCL, chỉ có diện tích nhỏ có địa hình tương đối cao, không ngập, thoát thủy tốt như vùng núi ở Tịnh Biên, Tri Tôn, Hà Tiên; phù sa cổ dọc theo biên giới Việt Nam và Campuchia; và giồng cát chạy song song bờ biển Đông ở các tỉnh Tiền Giang, 6 Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng. chiếm diện tích không quá 2%. Khoảng 98% diện tích đất còn lại có địa hình thấp, bằng phẳng, thoát thủy kém, cao độ biến động từ 0-2 m, phần lớn không quá 1 m so với mực nước biển (Hình 1.1; Nguyen Van Sanh et al.
Vùng nầy có mực thủy cấp rất gần mặt đất ngay cả trong mùa nắng, trung bình từ 50-80 cm. Trong mùa mưa, hầu hết các nhóm đất đều bị ngập khoảng 2-4 tháng. CAMBODIA Biển Tây Núi Cao độ >2,5 m Biển Cao độ 2,0-2,5 m Đông Cao độ 1,5-2,0 m Cao độ 1,0-1,5 m Cao độ 0,5-1,0 m Cao độ 0,0-0,5 m Cao độ <0,0 m Chưa xác định Hình 1.1 Bản đồ cao độ Đồng Bằng Sông Cửu Long Đất Không kể hải đảo, ĐBSCL có diện tích tự nhiên là 3.132 ha, chia ra 25 đơn vị chú dẫn bản đồ đất.2 cho thấy 3 nhóm đất chiếm diện tích lớn nhất là đất phèn và phèn nhiễm mặn (1.263 ha), đất phù sa (1.857 ha) và đất mặn (744. 7 CAMBODIA Đất phù sa Biển Đất mặn ít Đất mặn nhiều Tây Đất phèn tiềm tàng Đất phèn tiềm tàng, mặn Đất phèn hoạt động Đất phù sa cổ Biể Núi đá Sông n Đôn g Hình 1.2 Bản đồ đất Đồng Bằng Sông Cửu Long Khí hậu Đồng Bằng Sông Cửu Long thuộc khí hậu nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ bình quân 27oC, chênh lệch nhiệt độ của tháng lạnh nhất và tháng nóng nhất không quá 30oC (Hình 1.3), không có ngày nào nhiệt độ trung bình thấp hơn 20oC.
Tháng 12 tháng giêng là tháng có nhiệt độ trung bình thấp nhất trong năm, nhưng cũng trên dưới 25oC. Độ dài ban ngày ngắn nhất là tháng 7 với khoảng 11 giờ và dài nhất là tháng 11 với khoảng 12:30 giờ (Văn Thanh và ctv. Về chế độ bức xạ mặt trời, thời gian chiếu sáng và nắng hàng ngày cũng đều dồi dào, ổn định, phân bố đều trong năm. Vì vậy có thể nói khí hậu ĐBSCL thích hợp cho hầu các loại cây trồng và vật nuôi nhiệt đới trong HTCT phát triển quanh năm.3 Một số đặc tính khí hậu Đồng Bằng Sông Cửu Long Đồng Bằng Sông Cửu Long có hai mùa mưa nắng rõ rệt, mùa mưa thường là từ tháng 5 đến tháng 11 và mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4.
Trong thực tế sự phân bố mưa theo thời gian và không gian cụ thể rất không ổn định. Vũ lượng mưa cao (trung bình 1.600 ly) thay đổi theo vùng địa lý và theo mùa. Vùng đất phía Tây có vũ lượng trên 2.000 ly và giảm dần về phía Đông, ở Gò Công vũ lượng còn 1. Vũ lượng mưa ảnh đến HTCT sử dụng nước trời để canh tác.
Trên 90% tổng lượng mưa tập trung vào mùa mưa. Thời gian có mưa thay đổi theo từng nơi, dài khoảng 7 tháng ở khu vực Tây-Nam, nên có thể trồng 2 vụ lúa nhờ nước trời ở vùng nầy (Hình 1. Thời gian mưa giảm dần về phía Đông- Bắc với thời gian mưa chỉ khoảng 5 tháng, muốn trồng được 2 vụ phải áp dụng phương pháp sạ khô và có tưới bổ sung cuối vụ. Một điểm đáng kể cần cảnh giác là hạn, ít mưa xảy ra trong các tháng 6, 7 và 8 hàng năm khi bố trí HTCT có sử dụng nước trời.
Năm nào ở ĐBSCL cũng xảy ra ít nhất 2-3 đợt liên tục 5 ngày không mưa hoặc ít nhất là 2 đợt không mưa liên tục trên 8 ngày, những đợt không mưa nầy xảy ra không theo một qui luật nhất định vào những thời gian nào của 3 tháng trên. Ẩm độ cao quanh năm (khoảng 80%) là cơ hội cho sâu bệnh phát triển, có kế hoạch phòng bệnh cho cây trồng và vật nuôi trong HTCT. Đồng Bằng Sông Cửu Long ít gió bão, không phải xây dựng cây chắn gió, nhưng chú ý hướng gió mùa Tây Nam- Đông Bắc khi trong HTCT có xây dựng chuồng trại chăn nuôi.000 mm Tây Sông Biể n Đôn g Hình 1.4 Bản đồ vũ lượng Đồng Bằng Sông Cửu Long CAMBODIA Biể n Tâ y Mưa từ tháng 5-11 Biển Mưa từ tháng 6-11 Đông Mưa từ tháng 6-10 Mưa từ tháng 7-11 Mưa từ tháng 8-11 Hình 1.5 Bản đồ thời gian có mưa ở Đồng Bằng Sông Cửu Long Chế độ thủy văn Độ sâu ngập lũ, thời gian ngập, xâm nhập mặn, chế độ triều cũng như chất lượng nước (nước phèn) là những yếu tố quyết định mùa vụ trong HTCT. Đồng Bằng Sông Cửu Long có hệ thống sông rạch chằng chịt, là điều kiện thủy 10 lợi quan trọng, nó vừa là đường giao thông vừa cung cấp nước cho sản xuất nông nghiệp.
Vùng nầy chịu sự chi phối bởi chế độ bán nhật triều biển Đông và 11 chế độ nhật triều của vịnh Thái Lan. Triều, nước lũ và lượng mưa làm cho lượng nước trong kênh rạch thay đổi theo mùa mưa và mùa nắng. Hàng năm vào mùa mưa, lũ từ thượng nguồn sông Cửu Long đổ về kết hợp với mưa tại chỗ đã làm nước sông dâng cao gây ngập lũ (Nguyen Bao Ve and Nguyen Thanh Trieu, 1998). Ngập sâu nhất là vùng giáp biên giới Campuchia thuộc các tỉnh An Giang, Kiên Giang, Đồng Tháp và Long An, ngập trên 1 m (Hình 1.
Thời gian ngập dài ngắn tùy nơi, trung bình từ 2-3 tháng, đỉnh lũ thường vào tháng 9 dl. Có HTCT tránh lũ, cũng có HTCT coi lũ như là điều kiện để phát triển. Tuy nhiên, cần lưu ý có những năm lũ lớn, đỉnh lũ cao hơn bình thường gây thiệt hại cây trồng và vật nuôi. Càng về phía hạ nguồn thuộc các tỉnh Sóc Trăng, Trà Vinh, Bến Tre, Tiền Giang thì độ sâu ngập giảm dần, ngập không quá 0,3 m.
Triều cường của những con nước rằm và ba mươi của tháng 9, tháng 10 dl làm mực nước sông dâng cao, tuy nước lên xuống theo con nước ròng và lớn trong ngày nhưng nếu không phòng bị cũng gây thiệt hại đáng kể cho các HTCT vùng nầy. CAMBODIA < 0,3 m 0,3-0,6 m 0,6-1,0 m 1,0-1,5 m > 1,5 m Không ngập Sông Biển Tây Biể n Đôn g Hình 1.6 Bản đồ độ sâu ngập lũ Đồng Bằng Sông Cửu Long * Sông rạch bị mặn. Sự xâm nhập mặn là hạn chế lớn nhất đối với việc bố trí HTCT ở 12 ĐBSCL. Vùng đất ven biển bị mặn xâm nhập trong mùa nắng thuộc các tỉnh Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu và Cà Mau (Hình 1.
Trong mùa khô nước mặn theo các cửa sông, rạch xâm nhập sâu vào nội đồng làm cho một số kênh rạch bị nhiễm mặn. Tuy nhiên, với nhiều công trình đắp đê và làm cống ngăn mặn gần đây đã làm giảm thiểu đáng kể sự xâm nhập mặn vào nội đồng. Khả năng điều tiết nước, tiêu úng, ngăn mặn, dẫn ngọt từ thượng nguồn đã bước đầu phát huy tác dụng, tạo điều kiệm mở rộng thâm canh tăng vụ, đa dạng hoá cây trồng ở nhiều khu vực ngay trong các tháng mùa khô. Yếu tố hạn chế để phát triển cây trồng, vật nuôi trong HTCT là thiếu nước ngọt trong mùa nắng ở vùng bị nhiễm mặn, nhưng thuận lợi cho những HTCT sử dụng nước mặn để nuôi tôm, cua, cá.
CAMBODIA Không mặn Biển Mặn tháng 4-6 Mặn tháng 2-6 Tây Mặn tháng 1-6 Sông Biể n Đôn g Hình 1.7 Bản đồ ranh giới mặn trong mùa nắng ở Đồng Bằng Sông Cửu Long * Nước phèn. Nhiều nơi, nhất là vùng đất phèn, chất lượng nước thay đổi theo mùa trong năm. Từ đầu mùa mưa đến tháng 7 nước mưa rửa phèn trong đất đổ vào hệ thống kinh rạch, nên nước kinh rạch bị chua, có nơi pH trung bình khoảng 4– 4,5. Thời gian còn lại trong năm, từ khi nước tràn đồng đến đầu mùa mưa năm sau, nước trong kinh rạch trở nên ngọt, thuận lợi cho sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp.
Bố trí mùa vụ trong HTCT tránh thời điểm nước phèn là cần thiết. 13 Trong những năm gần đây, hiện trạng sử dụng đất ở ĐBSCL đã có nhiều thay đổi nhất là diện tích lúa 2 vụ tăng nhanh và sự mất dần của lúa nổi do có hệ thống kinh mới phục vụ cho tưới tiêu. Sử dụng đất Có thể nói lịch sử sử dụng đất ở ĐBSCL gắn với lịch sử chinh phục đất phèn, ngăn mặn, đào kênh thủy lợi, chính sách phát triển nông nghiệp, thị trường và gần đây gắn với việc bao đê ngăn lũ. Cuộc cách mạng xanh về giống lúa ngắn ngày đã góp phần to lớn cho sự thay đổi HTCT của ĐBSCL trong những thập kỷ qua.
Nông dân đã chuyển một vụ lúa mùa có chu kỳ sinh trưởng từ 180-210 ngày năng suất khoảng 1-3 t/ha/năm thành 2 vụ lúa ngắn ngày (100 ngày/vụ) có năng suất 8-10 t/ha/năm. Lúa cũng được luân canh với rau màu như đậu xanh, đậu nành, mè, bắp; hoặc được canh tác tích hợp với chăn nuôi, thủy sản. Cây ăn trái cũng được trồng nhiều hơn. Tràm cừ, bạch đàn, khóm, khoai mỡ, đay, bố, mía làm tăng thêm thu nhập cho đất phèn.
Hệ thống canh tác ở ĐBSCL phát triển trên nền đất lúa. Có mối quan hệ giữa cây trồng, vật nuôi và thủy sản trong hệ thống. Sử dụng đất phù hợp theo vùng sinh thái nông nghiệp. Đồng Bằng Sông Cửu Long đã hình thành những vùng sinh thái nông nghiệp sau đây (Hình 1.8, Nguyen Van Sanh et al.
1998): - Vùng phù sa nước ngọt: Chiếm diện tích khoảng 900. Đây là vùng sản xuất lúa và cây ăn trái. - VùngĐồng Tháp Mười: Vùng nầy chiếm diện tích khoảng 500. Đất thấp (0,5 m dưới mực nước biển trung bình), phèn.
Nơi nào có hệ thống thủy lợi thì trồng lúa.