Luận án TS Nguyễn Văn Dân: Sâu hại na miền Bắc – Đặc điểm sinh học & phòng chống

Luận án tiến sĩ về đặc điểm sinh học, sinh thái và biện pháp phòng chống sâu hại chính trên cây na tại miền Bắc, cung cấp giải pháp hữu ích.

• Tác giả: Nguyễn Văn Dân
• Người hướng dẫn: Phạm Văn Lầm
• Trường học: Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Bảo vệ thực vật
• Đề tài: Đặc điểm sinh học, sinh thái và biện pháp phòng chống một số sâu hại chính trên cây na tại các tỉnh miền Bắc Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan sâu hại cây na miền Bắc Đặc điểm chung và thách thức lớn

Cây na là loại cây ăn quả có giá trị kinh tế cao, đặc biệt tại các tỉnh miền Bắc Việt Nam. Tuy nhiên, năng suất và chất lượng quả na thường bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi các loại sâu bệnh hại. Việc hiểu rõ về các loài sâu hại cây na miền Bắc và đặc điểm sinh học của chúng là nền tảng quan trọng để xây dựng các biện pháp phòng chống sâu na hiệu quả. Luận án Tiến sĩ của Nguyễn Văn Dân (2019) đã chỉ ra rằng, thành phần loài sâu hại trên cây na ở miền Bắc khá đa dạng, trong đó có một số loài gây hại chính, ảnh hưởng trực tiếp đến chu kỳ phát triển và sản lượng của cây. Người trồng na cần có kiến thức tổng thể để chủ động ứng phó, bảo vệ vườn cây. Việc nhận diện đúng loại sâu hại và giai đoạn phát triển của chúng giúp tối ưu hóa chiến lược quản lý dịch hại. Nâng cao nhận thức về các mối đe dọa này là bước đầu tiên trong việc đảm bảo một vụ mùa na bội thu.

1.1. Tìm hiểu sâu hại chính trên cây na ở các tỉnh miền Bắc

Theo nghiên cứu của Nguyễn Văn Dân (2019), các sâu hại chính trên cây na ở miền Bắc bao gồm sâu đục quả na (Cremastopsyche anonella) và rệp sáp giả (Maconellicoccus hirsutus). Ngoài ra, còn có nhiều loài khác như rệp sáp bột, rệp vảy, và các loài sâu ăn lá. Sâu đục quả na được ghi nhận là loài gây hại nghiêm trọng nhất, đục vào quả làm thối nhũn và rụng non. Rệp sáp giả gây hại bằng cách chích hút nhựa cây, làm suy yếu cây, lá vàng, quả còi cọc và tạo điều kiện cho nấm bồ hóng phát triển. Sự đa dạng về thành phần loài đòi hỏi một chiến lược phòng chống toàn diện, không chỉ tập trung vào một vài loài mà cần theo dõi tổng thể. Việc điều tra thành phần loài và tần suất xuất hiện là cơ sở để xác định mức độ ưu tiên trong công tác phòng trừ. Đây là những thông tin quan trọng giúp người nông dân có cái nhìn tổng quan về thách thức mà họ phải đối mặt.

1.2. Ảnh hưởng của sâu bệnh đến năng suất và chất lượng quả na

Các loài sâu hại cây na miền Bắc không chỉ làm giảm năng suất mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng quả na. Sâu đục quả na khiến quả bị hư hỏng hoàn toàn, không thể tiêu thụ. Rệp sáp giả chích hút làm quả biến dạng, vỏ sần sùi, giảm giá trị thương phẩm. Bên cạnh đó, chất thải của rệp sáp tạo điều kiện cho nấm bồ hóng phát triển, che phủ bề mặt lá và quả, làm giảm khả năng quang hợp của cây và mất thẩm mỹ cho quả. Những thiệt hại này có thể lên tới hàng chục phần trăm sản lượng nếu không được kiểm soát kịp thời và hiệu quả. Việc giảm chất lượng quả còn kéo theo việc giảm giá bán, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của người nông dân. Do đó, việc áp dụng các biện pháp quản lý dịch hại na bền vững là cần thiết để bảo vệ kinh tế vườn na và duy trì chất lượng sản phẩm.

II. Bí quyết nhận diện Đặc điểm sinh học của sâu đục quả na và rệp sáp

Hiểu rõ đặc điểm sinh học sâu na là chìa khóa để triển khai các biện pháp phòng chống chính xác và hiệu quả. Hai trong số các loài sâu hại cây na miền Bắc gây thiệt hại nặng nề nhất là sâu đục quả na (Cremastopsyche anonella) và rệp sáp giả (Maconellicoccus hirsutus). Mỗi loài có vòng đời và hành vi gây hại riêng biệt, đòi hỏi phương pháp quản lý đặc thù. Việc nắm bắt các giai đoạn phát triển của chúng giúp xác định thời điểm can thiệp tối ưu, tránh lãng phí công sức và chi phí. Thông tin chi tiết về vòng đời và tập tính ăn uống của chúng được cung cấp bởi các nghiên cứu khoa học, là cơ sở để xây dựng lịch phun thuốc hoặc áp dụng biện pháp sinh học phù hợp. Khả năng nhận diện sớm các dấu hiệu và tác nhân gây hại là một kỹ năng thiết yếu cho người trồng na.

2.1. Đặc điểm hình thái và chu kỳ sống của sâu đục quả na C. anonella

Sâu đục quả na C. anonella là loài gây hại chính, có tính hẹp thực, sử dụng vỏ, thịt và hạt của quả na làm thức ăn. Trưởng thành sâu đục quả na bị hấp dẫn bởi bẫy ánh sáng đèn (Bustillo and Pena, 1992) [49]. Sâu đục quả na hoàn thành nhiều thế hệ trong một năm (Pena and Bennett, 1995) [89], cho thấy khả năng sinh sản nhanh và gây hại liên tục. Ấu trùng là giai đoạn gây hại chính, chúng đục vào quả non ngay từ khi hình thành, làm quả thối nhũn và rụng. Việc hiểu rõ chu kỳ phát triển của sâu, từ trứng, ấu trùng, nhộng đến trưởng thành, giúp xác định thời điểm trứng nở hoặc sâu non mới xuất hiện để áp dụng biện pháp phòng trừ kịp thời. Giám sát bướm trưởng thành bằng bẫy pheromone hoặc bẫy ánh sáng cũng là một phương pháp hiệu quả để dự báo và kiểm soát dịch hại.

2.2. Nhận biết rệp sáp giả Maconellicoccus hirsutus hại cây na

Rệp sáp giả Maconellicoccus hirsutus là một trong những sâu hại cây na miền Bắc gây hại nghiêm trọng, làm giảm đáng kể năng suất cây na ở Ấn Độ và cũng phổ biến ở Việt Nam. Chúng chích hút nhựa từ các bộ phận non của cây như chồi, lá non, hoa và quả. Thời gian phát triển của trứng trung bình là 5,8 ngày. Rệp sáp non giới tính cái và giới tính đực đều có 3 tuổi, kéo dài tương ứng là 26,0 ngày và 24,7 ngày (nghiên cứu tại Ấn Độ, 2014-2016). Dấu hiệu nhận biết rệp sáp là các đốm trắng như bông gòn trên thân, cành, kẽ lá và quả. Chất bài tiết của rệp sáp tạo điều kiện cho nấm bồ hóng phát triển, làm đen lá và quả, ảnh hưởng đến quá trình quang hợp và giá trị thẩm mỹ. Phát hiện sớm các đàn rệp sáp giúp ngăn chặn sự lây lan và áp dụng các biện pháp diệt trừ hiệu quả trước khi chúng gây hại lan rộng.

III. Phương pháp phòng chống sâu hại cây na miền Bắc Chiến lược tổng hợp hiệu quả

Để bảo vệ cây na khỏi sự tấn công của các loài sâu hại cây na miền Bắc, cần áp dụng một chiến lược phòng chống tổng hợp, kết hợp nhiều phương pháp khác nhau. Phương pháp này không chỉ tập trung vào việc tiêu diệt sâu hại mà còn chú trọng đến việc duy trì sự cân bằng sinh thái trong vườn. Việc sử dụng đơn lẻ một biện pháp thường không mang lại hiệu quả bền vững và có thể gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường và sức khỏe con người. Thay vào đó, sự kết hợp giữa các biện pháp canh tác, biện pháp sinh học và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hợp lý sẽ tạo ra một hệ thống phòng chống mạnh mẽ. Đây là cách tiếp cận bền vững, giúp giảm thiểu rủi ro và tối đa hóa hiệu quả sản xuất. Nắm vững các kỹ thuật này là yếu tố then chốt cho sự thành công của người nông dân.

3.1. Các biện pháp canh tác và kỹ thuật phòng trừ sâu na hiệu quả

Các biện pháp canh tác đóng vai trò quan trọng trong phòng chống sâu na. Đầu tiên, việc vệ sinh vườn tược sạch sẽ, thu gom và tiêu hủy các bộ phận cây bị bệnh hoặc quả rụng có sâu bệnh là rất cần thiết để cắt đứt nguồn lây lan. Cắt tỉa cành tạo tán thông thoáng giúp giảm ẩm độ, hạn chế nơi trú ẩn của sâu hại và tạo điều kiện cho thiên địch phát triển. Bón phân cân đối, hợp lý để cây phát triển khỏe mạnh, tăng sức đề kháng tự nhiên. Một số nghiên cứu cũng đề cập đến việc bao trái để phòng sâu đục quả na hiệu quả, mặc dù tốn công nhưng giảm đáng kể tỷ lệ quả bị hại. Luân canh cây trồng (nếu có thể) và chọn giống na có khả năng kháng sâu bệnh cũng là những chiến lược dài hạn. Các biện pháp này giúp tạo môi trường ít thuận lợi cho sự phát triển của sâu bệnh.

3.2. Ứng dụng thiên địch và thuốc sinh học trong phòng chống sâu bệnh

Ứng dụng biện pháp sinh học là một phần không thể thiếu trong phòng chống sâu hại cây na miền Bắc bền vững. Các loài thiên địch tự nhiên như kiến vàng, bọ rùa, ong ký sinh (Apanteles sp. và loài thuộc phân họ Rogadinae đã ghi nhận ký sinh sâu đục quả na C. anonella ở Colombia và Ecuador với tỷ lệ thấp 2-5% [49]) đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát quần thể sâu hại. Việc bảo vệ và khuyến khích sự phát triển của thiên địch trong vườn là yếu tố then chốt. Ngoài ra, sử dụng thuốc trừ sâu sinh học có nguồn gốc từ vi khuẩn (Bacillus thuringiensis - Bt), nấm (Metarhizium anisopliae, Beauveria bassiana) hoặc các hoạt chất chiết xuất từ thực vật (dầu neem) là giải pháp an toàn, thân thiện với môi trường và sức khỏe con người. Các loại thuốc này có tác động chọn lọc, ít ảnh hưởng đến thiên địch và giúp giảm thiểu sự phụ thuộc vào hóa chất tổng hợp. Đây là kỹ thuật phòng chống sâu bệnh cây na bền vững.

IV. Hướng dẫn quản lý dịch hại tổng hợp IPM trên cây na Thực tiễn và kết quả

Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) là một cách tiếp cận toàn diện và bền vững để kiểm soát sâu hại cây na miền Bắc. IPM không chỉ đơn thuần là việc áp dụng một loại thuốc hay một kỹ thuật cụ thể, mà là sự kết hợp linh hoạt của nhiều chiến lược dựa trên các nguyên tắc sinh thái và kinh tế. Mục tiêu chính là giảm thiểu thiệt hại do sâu bệnh gây ra đến mức chấp nhận được, đồng thời bảo vệ môi trường và sức khỏe con người. Việc triển khai IPM đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về sinh học của sâu hại, vòng đời của chúng, và mối quan hệ với thiên địch. Thực tiễn cho thấy, các vùng áp dụng IPM có thể duy trì năng suất cao, chất lượng quả tốt và giảm đáng kể chi phí sản xuất dài hạn. Đây là giải pháp tối ưu cho người trồng na hướng tới nông nghiệp bền vững.

4.1. Quy trình giám sát và đánh giá mức độ gây hại của sâu na

Giám sát định kỳ là bước đầu tiên và quan trọng nhất trong quy trình IPM. Người trồng cần thường xuyên kiểm tra vườn na, đặc biệt là các bộ phận non như chồi, lá, hoa và quả, để phát hiện sớm sự xuất hiện của sâu đục quả na, rệp sáp hại na và các loài sâu hại khác. Sử dụng bẫy pheromone để theo dõi quần thể trưởng thành của sâu đục quả na hoặc bẫy dính màu vàng để phát hiện rệp sáp là những công cụ hữu ích. Việc ghi chép lại tần suất xuất hiện và mức độ gây hại giúp đánh giá chính xác tình hình và đưa ra quyết định can thiệp kịp thời. Luận án Nguyễn Văn Dân (2019) đã sử dụng phương pháp điều tra tự do, quan sát kỹ 1-3 cây tại mỗi điểm trong vườn để thu thập sâu hại và xác định thành phần loài. Dựa trên ngưỡng gây hại cho phép, người nông dân có thể quyết định có cần can thiệp hay không, tránh việc phun thuốc tùy tiện.

4.2. Tích hợp giải pháp bền vững cho cây na miền Bắc

Việc tích hợp các giải pháp bền vững là cốt lõi của IPM trong phòng chống sâu hại cây na miền Bắc. Điều này bao gồm việc kết hợp các biện pháp như chọn giống kháng bệnh, vệ sinh đồng ruộng, tỉa cành tạo tán, bón phân hợp lý, sử dụng thiên địch và thuốc trừ sâu sinh học. Khi các biện pháp này không đủ để kiểm soát dịch hại, việc sử dụng thuốc hóa học cần được thực hiện một cách có chọn lọc, đúng liều lượng, đúng lúc và đúng loại, ưu tiên các loại thuốc có độc tính thấp đối với con người và môi trường. Mục tiêu là giảm thiểu lượng thuốc sử dụng, bảo vệ thiên địch và tránh hiện tượng kháng thuốc của sâu hại. Cách tiếp cận này giúp duy trì năng suất cao, đảm bảo chất lượng sản phẩm an toàn và bảo vệ hệ sinh thái vườn na một cách hiệu quả lâu dài. Đây là nền tảng cho kiểm soát côn trùng gây hại na bền vững.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho cây na miền Bắc Giảm thiểu sâu hại bền vững

Việc quản lý hiệu quả các loài sâu hại cây na miền Bắc là một yếu tố then chốt để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành trồng na tại các tỉnh phía Bắc Việt Nam. Các nghiên cứu đã cung cấp những thông tin quý giá về đặc điểm sinh học sâu na và các phương pháp phòng chống sâu na hiệu quả. Tuy nhiên, thách thức về biến đổi khí hậu và sự xuất hiện của các loài sâu hại mới vẫn đòi hỏi những nỗ lực nghiên cứu và ứng dụng không ngừng. Tương lai của cây na miền Bắc phụ thuộc vào khả năng thích ứng và áp dụng các giải pháp nông nghiệp tiên tiến, đặc biệt là việc tối ưu hóa các chiến lược IPM. Việc đầu tư vào khoa học công nghệ, giáo dục người nông dân và xây dựng các chính sách hỗ trợ sẽ là chìa khóa để đạt được một nền nông nghiệp na an toàn, năng suất và bền vững.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu khoa học trong phòng chống sâu na

Nghiên cứu khoa học, như Luận án Tiến sĩ Nguyễn Văn Dân (2019), đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc cung cấp cơ sở dữ liệu và hiểu biết sâu sắc về các loài sâu hại cây na miền Bắc. Các nghiên cứu này giúp xác định thành phần loài, đặc điểm sinh học sâu na, chu kỳ phát triển, tập tính gây hại và các yếu tố ảnh hưởng đến sự bùng phát của dịch hại. Từ đó, các nhà khoa học có thể đề xuất các biện pháp phòng chống sâu na tối ưu, bao gồm việc phát triển các giống na kháng sâu, tìm kiếm và nhân nuôi các loài thiên địch, hoặc phát triển các loại thuốc bảo vệ thực vật sinh học an toàn. Khoa học là động lực để không ngừng cải tiến và đưa ra các giải pháp mới, giúp người nông dân chủ động hơn trong việc bảo vệ cây trồng và nâng cao hiệu quả sản xuất.

5.2. Định hướng phát triển cây na an toàn năng suất cao

Định hướng phát triển cây na miền Bắc trong tương lai cần tập trung vào việc áp dụng đồng bộ các nguyên tắc của quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) và nông nghiệp hữu cơ. Mục tiêu là sản xuất ra những quả na an toàn, đạt tiêu chuẩn chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu thị trường và bảo vệ môi trường. Điều này bao gồm việc đẩy mạnh việc sử dụng các biện pháp sinh học và thiên địch, giảm thiểu phụ thuộc vào thuốc hóa học. Khuyến khích cây na các tỉnh miền Bắc phát triển các mô hình canh tác bền vững, có chứng nhận VietGAP hoặc GlobalGAP. Song song đó, cần tăng cường đào tạo, chuyển giao công nghệ cho người nông dân về cách phòng trừ sâu đục quả na hiệu quả tại miền Bắc và nhận biết và xử lý rệp sáp trên cây na nhằm nâng cao năng lực tự chủ trong quản lý dịch hại. Sự hợp tác giữa nhà khoa học, nhà quản lý và người nông dân sẽ là yếu tố quyết định sự thành công.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Cây na (Annona squamosa L., họ Na Annonaceae) là một trong những loại cây ăn quả nhiệt đới và á nhiệt đới có giá trị thương phẩm cao nhất trên phạm vi toàn cầu, đặc biệt tại các quốc gia như Mexico, Brazil, Ấn Độ, Thái Lan và Việt Nam (Vũ Công Hậu, 1996; Peña & Bennett, 1995). Tại Việt Nam, quá trình chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp từ canh tác phân tán sang các vùng chuyên canh quy mô hàng hóa lớn tại miền Bắc—tiêu biểu như huyện Chi Lăng (tỉnh Lạng Sơn với diện tích trên 1.500 ha) và thị trấn Ba Sao, huyện Kim Bảng (tỉnh Hà Nam)—đã kéo theo sự bùng phát nghiêm trọng của các quần thể dịch hại. Theo quy luật sinh thái nông nghiệp, sự thâm canh hóa tập trung đi kèm áp lực thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) cực đoan đã làm biến đổi sâu sắc cấu trúc quần xã côn trùng hại; nhiều hộ nông dân tại Chi Lăng đã phun hóa chất định kỳ từ 16 đến 20 lần/năm (Hoàng Thị Dung và cộng sự, 2009). Thực trạng lạm dụng hóa chất phổ rộng không chỉ gây ô nhiễm hệ sinh thái đất và nước mà còn gây hiện tượng bộc phát dịch hại thứ cấp do tiêu diệt thiên địch tự nhiên.

Khoảng trống học thuật (Research Gap) lớn nhất trong bảo vệ thực vật trên cây na tại Việt Nam là sự thiếu vắng các nghiên cứu phân loại có hệ thống, dữ liệu sinh thái học thực nghiệm chuẩn hóa và bảng sống quần thể (demographic life table). Các đợt điều tra cơ bản dịch hại quốc gia giai đoạn 1967–1968, 1977–1980 và 1997–1998 (Viện Bảo vệ thực vật, 1975, 1999a, 1999b) chỉ ghi nhận sơ bộ 9 loài côn trùng hại trên cây na mà chưa xác định được loài gây hại chính, thiếu dữ liệu nhiệt sinh thái và động lực học không gian – thời gian. Các công trình của Nguyễn Thị Chắt (2002, 2008) và Vũ Thị Nga (2006) chủ yếu nghiên cứu trên cây mãng cầu xiêm (Annona muricata) tại miền Nam, trong khi nghiên cứu của Hoàng Thị Dung và nnk. (2009) chỉ khu trú ở loài bọ xít lưng gồ (Pseudodoniella sp.) tại Lạng Sơn.

Để giải quyết khoảng trống này, luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Dân (2019) với tiêu đề "Đặc điểm sinh học, sinh thái và biện pháp phòng chống một số sâu hại chính trên cây na tại các tỉnh miền Bắc Việt Nam", do GS. Phạm Văn Lầm và TS. Nguyễn Văn Liêm hướng dẫn khoa học tại Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, đặt ra 4 câu hỏi nghiên cứu (RQ) và giả thuyết khoa học (H) tương ứng:

• RQ1: Thành phần loài côn trùng hại và cấu trúc ưu thế của sâu hại chính trên cây na tại miền Bắc gồm những loài nào? (H1: Quần xã sâu hại có tính đa dạng cao và bao gồm các loài mới xâm nhập chưa từng được định danh tại Việt Nam).
• RQ2: Các tham số sinh học, bảng sống ($l_x, m_x$) và hằng số nhiệt của rệp sáp giả cam (Planococcus citri) và ruồi đục quả phương đông (Bactrocera dorsalis) biến thiên như thế nào theo nhiệt độ và thức ăn? (H2: Biến động nhiệt độ và nền dinh dưỡng trên cây na ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng gia tăng tự nhiên $r$ và vòng đời của hai loài dịch hại then chốt).
• RQ3: Quy luật biến động mật độ quần thể của P. citri và B. dorsalis ngoài đồng ruộng chịu sự chi phối của những yếu tố sinh thái nào qua các giai đoạn kiến thiết cơ bản (GĐKTCB) và giai đoạn kinh doanh (GĐKD)? (H3: Mật độ dịch hại đạt đỉnh đồng pha với các giai đoạn ra lộc, đậu quả và chín sinh lý của cây na).
• RQ4: Giải pháp Quản lý Dịch hại Tổng hợp (IPM) tích hợp bao quả, bẫy bán hóa học (semiochemicals) và thuốc điều hòa sinh trưởng có thể thay thế hoàn toàn các loại thuốc hóa học độc hại không? (H4: Gói kỹ thuật IPM thân thiện môi trường kiểm soát hiệu quả $\ge 85%$ mật độ sâu hại chính mà không gây suy thoái hệ sinh thái vườn na).

Khung lý thuyết của công trình được neo vững chắc vào Thuyết Bảng sống Quần thể (Demographic Life Table Theory của Birch, 1948; Southwood, 1978), Mô hình Tích lũy Nhiệt hữu hiệu (Degree-Day Model của Campbell et al., 1974), và Mô hình Quản lý Dịch hại Tổng hợp (IPM Paradigm của Stern et al., 1959; Pedigo et al., 1986). Luận án được triển khai trên quy mô khảo sát thực địa rộng lớn tại Hà Nam, Lạng Sơn, Bắc Giang, Quảng Ninh (bổ sung Bà Rịa - Vũng Tàu, Tây Ninh) và nghiên cứu thực nghiệm chuyên sâu tại 2 vùng đại diện (Chi Lăng - Lạng Sơn và Kim Bảng - Hà Nam) trong giai đoạn 2014–2017, mang lại bước đột phá định lượng cho khoa học bảo vệ thực vật Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Các công trình nghiên cứu dịch hại trên chi Annona trên thế giới đã trải qua quá trình phát triển phong phú. Tổng quan của Peña & Bennett (1995) tại vùng nhiệt đới châu Mỹ đã ghi nhận tới 296 loài chân khớp trên chi Annona, trong đó 80 loài ký sinh trên A. squamosa. Ở khu vực tân nhiệt đới, nhóm sâu hại nguy hiểm nhất được xác định là ong đục hạt (Bephratelloides cubensis, B. pomorum - họ Eurytomidae) và sâu đục quả (Cerconota anonella - họ Oecophoridae) (Castaneda-Vildozola et al., 2010; Bustillo & Peña, 1992). Ngược lại, tại Ấn Độ, các nghiên cứu của Butani (1976), Shukla & Tandon (1984), Maruthadurai & Karuppaiah (2014), và Sunil et al. (2016) chứng minh nhóm dịch hại chiếm ưu thế tuyệt đối là rệp sáp giả (Maconellicoccus hirsutus, Planococcus citri, Ferrisia virgata) và ruồi đục quả (Bactrocera dorsalis, B. zonata). Tại Úc, George et al. (2015) ghi nhận tổ hợp dịch hại ưu tiên cao gồm bọ xít chích hút quả (Amblypelta spp.), ruồi đục quả (Bactrocera tryoni) và rệp sáp giả.

Trong bức tranh học thuật quốc tế, tồn tại các cuộc tranh luận sâu sắc về các yếu tố chi phối động lực học quần thể rệp sáp và phương thức kiểm soát chúng. Trường phái thứ nhất (Dixit et al., 2014 tại Ấn Độ) cho rằng các biến số vi khí hậu (nhiệt độ, ẩm độ) có tương quan lỏng lẻo với sự bùng phát quần thể rệp sáp ngoài đồng ruộng, mà nhân tố quyết định là chất lượng nguồn thức ăn (giai đoạn phát triển của quả) và mật độ thiên địch (Spalgis epius, bọ rùa). Ngược lại, trường phái thứ hai (Mani & Krishnamoorthy, 1989; George et al., 2015) khẳng định nhiệt độ tích lũy là động lực trung tâm điều khiển chu kỳ hoàn thành thế hệ và sự bùng phát mật số. Đối với ruồi đục quả B. dorsalis, tranh luận tập trung vào hiệu quả của chất dẫn dụ bán hóa học; Mahesh et al. (2016) tại Đại học Cây trồng Bagalkot (Ấn Độ) chứng minh bẫy chai trong suốt chứa Methyl Eugenol 2% khoét lỗ đáy đạt hiệu suất bắt ruồi tối ưu (9,7 ruồi/bẫy/ngày) vượt trội so với nồng độ 5% hoặc các bẫy có màu sắc khác.

Luận án của NCS. Nguyễn Văn Dân đã định vị chính xác khoảng trống kiến thức bằng việc đối sánh trực tiếp các quy luật sinh thái nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh ở miền Bắc Việt Nam với các mô hình tại Ấn Độ và châu Mỹ. Công trình không chỉ xác lập danh lục cập nhật mà còn lần đầu tiên xây dựng bảng sống chi tiết của P. citri trên lá cây na ở các ngưỡng nhiệt độ đối chứng, cung cấp minh chứng thực nghiệm giải quyết sự bất đồng học thuật về ảnh hưởng tương tác giữa nhiệt độ và ký chủ thực vật đối với tốc độ tăng trưởng tự nhiên của rệp sáp giả.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo bước tiến lý luận quan trọng bằng việc mở rộng Thuyết Bảng sống Quần thể (Demographic Life Table Theory) của Birch (1948) và Southwood (1978) vào việc mô hình hóa các thông số sinh học của loài rệp sáp giả cam Planococcus citri khi sử dụng Annona squamosa làm ký chủ duy nhất:

• Tích hợp mô hình toán - sinh thái: Thiết lập chính xác các hàm số sinh sản theo tuổi ($m_x$) và tỷ lệ sống sót tích lũy ($l_x$), từ đó dẫn xuất các đại lượng cốt lõi: hệ số nhân thuần của một thế hệ ($R_0$), tỷ lệ gia tăng tự nhiên ($r$), giới hạn gia tăng tự nhiên ($\lambda$), thời gian một thế hệ trung bình ($T, T_c$), và thời gian nhân đôi quần thể ($DT$).
• Mở rộng Thuyết Tích lũy Nhiệt hữu hiệu (Thermal Unit Accumulation Theory): Cung cấp các thông số thực nghiệm để xác định nhiệt độ khởi điểm phát dục ($t_c$) và hằng số nhiệt hữu hiệu ($K$) cho từng pha phát triển (trứng, rệp non 3 tuổi ở giống cái, tiền nhộng - nhộng ở giống đực) của P. citri và các pha phát triển của B. dorsalis.
• Chuyển dịch mô hình quản lý dịch hại (Paradigm Shift): Chuyển từ tư duy can thiệp hóa học triệt hạ sang nguyên lý cân bằng sinh thái của Thuyết Chọn lọc $r/K$ (MacArthur & Wilson, 1967) và Thuyết Mức độ Gây hại Kinh tế (EIL - Stern et al., 1959). Nghiên cứu chỉ ra rằng việc phá vỡ chuỗi thức ăn của kẻ thù tự nhiên bằng thuốc trừ sâu phổ rộng chính là nguyên nhân đẩy rệp sáp từ một sinh vật gây hại thông thường thành dịch hại nguy hiểm nhất.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp đa tầng ba lý thuyết nền tảng:

1. Lý thuyết Động lực học Quần thể (Population Dynamics): Khảo sát biến động mật độ dịch hại theo chu kỳ sinh dưỡng của cây na (phân hóa mầm hoa, đậu quả, chín quả, rụng lá mùa đông).
2. Lý thuyết Tương tác Côn trùng - Cây ký chủ (Host-Insect Interaction): Đánh giá thích nghi dinh dưỡng của ấu trùng và trưởng thành trên các bộ phận khác nhau (lá, vỏ quả, rãnh giữa các mắt quả na).
3. Lý thuyết Canh tác Học và Can thiệp Vật lý - Bán hóa học: Tận dụng rào cản cơ học (túi bao quả chuyên dụng) và bẫy dẫn dụ Pheromone/Parapheromone nhằm cắt đứt chuỗi xâm nhiễm mà không tác động tiêu cực đến mạng lưới dinh dưỡng của vườn sinh thái.

Biên giới điều kiện (Boundary Conditions) của khung phân tích được xác lập rõ: Áp dụng cho vùng sinh thái đồi núi đá vôi (cacxtơ Chi Lăng, Lạng Sơn) và bán sơn địa đồng bằng ven sông (Kim Bảng, Hà Nam) thuộc miền Bắc Việt Nam, có mùa đông lạnh với đặc thù cây na rụng lá hoàn toàn từ tháng 12 đến tháng 2 năm sau.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo triết lý Thực chứng Luận (Positivism), kết hợp đồng bộ giữa phương pháp định lượng thực nghiệm có kiểm soát nghiêm ngặt trong phòng thí nghiệm và phương pháp quan sát - can thiệp thực địa ngoài đồng ruộng:

• Thiết kế đa tầng (Multi-level Design): Khảo sát cấu trúc dịch hại ở cấp độ vi mô (tế bào mô lá/thịt quả nuôi côn trùng trong tủ sinh thái) đến cấp độ trung mô (tán cây, quần thể vườn) và cấp độ vĩ mô (toàn vùng sinh thái chuyên canh Chi Lăng và Kim Bảng).
• Mẫu nghiên cứu đồng bộ: Điều tra định kỳ tại các vườn na đại diện cho hai giai đoạn sinh trưởng: Giai đoạn kiến thiết cơ bản (GĐKTCB: 1–3 năm tuổi) và Giai đoạn kinh doanh (GĐKD: $\ge 4$ năm tuổi), phân tầng theo các tiểu vùng địa hình và mức độ thâm canh.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Giao thức điều tra thực địa: Tuân thủ chặt chẽ Phương pháp điều tra cơ bản sâu bệnh của Viện Bảo vệ thực vật (1997) và Quy chuẩn Kỹ thuật Quốc gia QCVN 01-38:2010/BNNPTNT. Tần suất điều tra cố định 10 ngày/lần (ngày 10, 20, 30 hàng tháng) liên tục từ tháng 1 đến tháng 12 trong hai năm 2015 và 2016.
• Quy trình giám định phân loại chuẩn quốc tế: Các mẫu rệp sáp thu thập được xử lý mẫu lam bằng KOH 10%, cồn tăng nhiệt độ, nhuộm màu và gắn trong keo Canada theo khóa phân loại của Williams (2004) và Williams & Watson (1990). Đặc biệt, tính chính xác và độ tin cậy được bảo chứng qua sự thẩm định và xác nhận độc lập của TS. Natalia von Ellenrieder tại Trung tâm Giám định Sinh vật hại thuộc Cục Nông nghiệp và Thực phẩm bang California (CDFA, Hoa Kỳ).
• Quy trình nuôi sinh học trong phòng thí nghiệm: Sử dụng tủ sinh thái côn trùng chuyên dụng cài đặt nhiệt độ chuẩn ($25^\circ\text{C}$ và $30^\circ\text{C}$, độ ẩm tương đối 80%, chế độ chiếu sáng 12L:12D). Mẫu thức ăn lá na, quả na tươi được khử trùng nhẹ và bảo quản lạnh ở 4–6$^\circ\text{C}$ không quá 5 ngày.
• Giao thức đánh giá hiệu lực thuốc BVTV: Thực hiện thí nghiệm diện hẹp (khối ngẫu nhiên hoàn toàn - RCBD) và diện rộng ngoài đồng ruộng, tuân thủ nghiêm ngặt phương pháp tính toán hiệu lực theo công thức Henderson-Tilton.

Data và phân tích

• Công cụ thống kê sinh học: Số liệu thô được phân tích và xử lý phương sai (ANOVA) bằng phần mềm thống kê sinh học chuyên dụng (SAS/IRRISTAT), so sánh trung bình các nghiệm thức bằng trắc nghiệm Duncan hoặc Tukey ($p < 0,05$ và $p < 0,01$).
• Xây dựng Bảng sống Quần thể ($l_x, m_x$): Áp dụng thuật toán Jackknife để ước lượng sai số chuẩn của tỷ lệ gia tăng tự nhiên ($r$) và các tham số liên quan. Bảng sống được thiết lập qua việc theo dõi từng cá thể hàng ngày từ pha trứng, ấu trùng các tuổi, tiền nhộng, nhộng, đến khi trưởng thành chết tự nhiên.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phát hiện đa dạng sinh học và 3 loài ghi nhận lần đầu tại Việt Nam: Nghiên cứu đã xác định được 27 loài sâu hại thuộc 17 họ, 7 bộ côn trùng và 1 bộ ve bét gây hại trên cây na tại miền Bắc. Trong đó, tác giả bổ sung 12 loài mới vào danh lục sâu hại cây na tại Việt Nam và ghi nhận 3 loài rệp sáp lần đầu tiên xuất hiện trong khu hệ côn trùng Việt Nam:

   • Rệp sáp mềm dài nâu Coccus longulus (Douglas) (Coccidae)
   • Rệp sáp giả Paraputo errabundus Williams (Pseudococcidae)
   • Rệp sáp giả Pseudococcus odermatti Miller & Williams (Pseudococcidae).

2. Tham số sinh học và bảng sống định lượng của Rệp sáp giả cam (Planococcus citri):

   • Vòng đời và phát triển giới tính: Rệp non giới tính đực trải qua 4 tuổi (tuổi 1, 2, tiền nhộng, nhộng), trong khi rệp non giới tính cái chỉ có 3 tuổi.
   • Sức sinh sản và tỷ lệ sống sót ($l_x, m_x$): Khi nuôi bằng lá na ở $25^\circ\text{C}$ và ẩm độ 80%, sức đẻ trứng của một con cái đạt trung bình hàng trăm trứng. Bảng sống ghi nhận sự khác biệt rõ nét ở $25^\circ\text{C}$ so với $30^\circ\text{C}$: nhiệt độ cao rút ngắn thời gian phát triển thế hệ ($T$) nhưng làm biến thiên tỷ lệ gia tăng tự nhiên ($r$) và hệ số nhân một thế hệ ($R_0$).
   • Số lứa lý thuyết ($Y$): Ở miền Bắc, P. citri có khả năng hoàn thành từ 6–8 lứa/năm tùy theo nền nhiệt độ tích lũy thực tế.

3. Quy luật động lực học của Ruồi đục quả phương đông (Bactrocera dorsalis):

   • Ấu trùng đục thịt quả có 3 tuổi; thời gian phát triển pha trứng rất ngắn (1–2 ngày), pha ấu trùng kéo dài 8–10 ngày, pha nhộng trong đất kéo dài 10–12 ngày. Trưởng thành cái có thời gian sống kéo dài và sức đẻ trứng lên tới trên 300 quả khi nuôi bằng thịt quả na.
   • Diễn biến mật độ vào bẫy: Trưởng thành B. dorsalis bắt đầu xuất hiện trong vườn na từ tháng 5, mật số tăng vọt đạt đỉnh cao nhất vào tháng 8–9 (trùng khớp với giai đoạn na mở mắt, chín rộ), sau đó giảm sâu từ tháng 10 khi hết vụ quả.

4. Hiệu quả vượt bậc của can thiệp IPM tích hợp:

   • Biện pháp bao quả bằng túi chuyên dùng khi quả đạt đường kính 3–4 cm đạt hiệu quả bảo vệ $100%$ khỏi ruồi đục quả B. dorsalis và giảm $\ge 85%$ tỷ lệ bám dính của rệp sáp giả cam tại Kim Bảng (Hà Nam).
   • Bẫy dẫn dụ bả Methyl Eugenol (ME) dạng chai trong suốt treo mật độ hợp lý giúp tiêu diệt hàng loạt ruồi đực trưởng thành, làm giảm đáng kể tỷ lệ quả bị đục so với đối chứng không bẫy.
   • Về biện pháp hóa học: Chế phẩm điều hòa sinh trưởng Buprofezin (Difluent 10WP, 25WP) có hiệu lực ức chế lột xác cực cao đối với rệp sáp non tuổi nhỏ ($\ge 90%$ sau 7–14 ngày xử lý), đồng thời an toàn cho môi trường và thiên địch, cho phép loại bỏ hoàn toàn các loại hóa chất photpho hữu cơ và cúc tổng hợp độc hại.

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết: Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu sinh thái chuẩn hóa đầu tiên về bảng sống côn trùng hại trên cây na tại vùng nhiệt đới có mùa đông lạnh, làm giàu thêm lý thuyết sinh thái nông nghiệp về sự thích ứng của côn trùng ngoại lai và biến thiên thông số nhân khẩu học.
• Về mặt Phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình giám định hình thái rệp sáp bằng tiêu bản hiển vi kết hợp mạng lưới kiểm định quốc tế (CDFA), tạo tiền lệ phương pháp luận cho các nghiên cứu dịch hại học phân loại tại Việt Nam.
• Về mặt Ứng dụng Thực tiễn: Chuyển giao quy trình bao quả và bẫy bả bán hóa học giúp người nông dân giảm số lần phun thuốc BVTV từ 16–20 lần/năm xuống còn 1–2 lần phun thuốc đặc hiệu có chọn lọc khi thực sự cần thiết, nâng cao tỷ lệ quả na loại 1 đạt chuẩn xuất khẩu.
• Về mặt Chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học định lượng để Cục Bảo vệ Thực vật và Bộ Nông nghiệp & PTNT ban hành Quy trình kỹ thuật IPM quốc gia trên cây na, phục vụ cấp mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc nông sản an toàn.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 3 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Phạm vi không gian: Tập trung chủ yếu tại vùng Đông Bắc và Đồng bằng sông Hồng (Lạng Sơn, Hà Nam); các dữ liệu tại vùng núi cao Tây Bắc hoặc miền Trung mới chỉ dừng ở mức điều tra sơ bộ.
2. Nền thức ăn thực nghiệm: Bảng sống của P. citri trong phòng thí nghiệm được thiết lập chủ yếu trên phiến lá na tươi; chưa đánh giá đầy đủ sự biến thiên tham số nhân khẩu học khi nuôi trực tiếp trên vỏ quả non và quả chín.
3. Quan hệ cộng sinh sinh thái: Chưa định lượng hóa toàn diện vai trò của các loài kiến cộng sinh (phát tán và bảo vệ rệp sáp) và thành phần mạng lưới nấm ký sinh nội sinh (entomopathogenic fungi) trong vườn na.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo:

• Nghiên cứu 1: Ứng dụng chỉ thị phân tử (DNA Barcoding, giải trình tự gen COI, 28S rDNA) để phân tích biến dị di truyền và cấu trúc phả hệ phân tử của các loài Pseudococcus và Bactrocera.
• Nghiên cứu 2: Xây dựng mô hình toán học dự báo dịch hại bằng trí tuệ nhân tạo (AI/Machine Learning) tích hợp dữ liệu trạm thời tiết tự động và hằng số nhiệt hữu hiệu ($K$).
• Nghiên cứu 3: Nhân nuôi hàng loạt và phóng thả các tác nhân kiểm soát sinh học chuyên tính: ong ký sinh Leptomastix dactylopii, Anagyrus spp., và bọ rùa săn mồi Cryptolaemus montrouzieri.
• Nghiên cứu 4: Đánh giá dư lượng và tính kháng thuốc BVTV ở cấp độ enzyme giải độc (Cytochrome P450, GST, Esterase) của quần thể rệp sáp tại các vùng chuyên canh thâm canh cao.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động Học thuật: Công trình là nguồn trích dẫn kinh điển cho các nghiên cứu entomology nông nghiệp tại Việt Nam; cung cấp bộ mẫu chuẩn (voucher specimens) lưu giữ tại Bảo tàng Côn trùng Viện Bảo vệ thực vật.
• Chuyển đổi Kinh tế - Ngành hàng: Giúp hàng chục ngàn nông hộ trồng na tại Lạng Sơn và Hà Nam tăng giá trị xuất bán quả tươi lên 25–35% nhờ mẫu mã quả sạch vết rệp sáp (không bị muội đen) và không bị ruồi đục, mở đường cho na Chi Lăng vươn ra thị trường quốc tế.
• Tác động Xã hội và Môi trường: Giảm thiểu trên 70% lượng hóa chất BVTV độc hại xả ra môi trường lưu vực sông Thương (Lạng Sơn) và sông Đáy (Hà Nam), bảo vệ trực tiếp sức khỏe cộng đồng nông dân và nguồn nước ngầm vùng núi đá vôi.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới Viện - Trường: Kế thừa bộ dữ liệu bảng sống, phương pháp luận giám định và các thông số nhiệt sinh thái chuẩn hóa để phát triển các đề tài chuyên sâu.
• Chuyên gia R&D Doanh nghiệp Nông nghiệp: Phát triển các dòng vật tư nông nghiệp chuyên dụng: túi bao quả hai lớp chống tia UV, bẫy bả sinh học pheromone thế hệ mới, và các dòng thuốc trừ rệp sinh học gốc thảo mộc/dầu khoáng.
• Nhà Quản lý Nông nghiệp & Khuyến nông: Ứng dụng quy trình IPM để xây dựng cẩm nang kỹ thuật chuyển giao cho các hợp tác xã nông nghiệp đạt chuẩn VietGAP và GlobalGAP.
• Nông dân trồng na: Nắm vững thời điểm phát sinh dịch hại để can thiệp đúng lúc, giảm chi phí đầu tư thuốc BVTV, nâng cao năng suất và lợi nhuận kinh tế bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng Thuyết Bảng sống Quần thể (Demographic Life Table Theory của Birch, 1948) bằng việc lần đầu tiên thiết lập thành công hệ thống phương trình sống sót ($l_x$) và sức sinh sản đặc trưng theo tuổi ($m_x$) của rệp sáp giả cam Planococcus citri chuyên biệt trên cây na Annona squamosa dưới các dải nhiệt độ đối chứng $25^\circ\text{C}$ và $30^\circ\text{C}$.

2. Đột phá về phương pháp luận so với các nghiên cứu quốc tế trước đây? So sánh với nghiên cứu của Dixit et al. (2014) tại Ấn Độ (chỉ khảo sát tương quan dịch hại ngoài đồng ruộng mà thiếu kiểm soát biến số trong phòng) và Peña & Bennett (1995) tại châu Mỹ (chỉ dừng ở danh mục định tính), luận án đã tích hợp phương pháp giám định vi thể chuẩn quốc tế được CDFA (Mỹ) xác nhận độc lập, đồng thời kết hợp kiểm soát vi khí hậu trong tủ sinh thái với theo dõi quần thể thực địa định kỳ 10 ngày/lần liên tục 24 tháng.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Mặc dù nhiệt độ cao ($30^\circ\text{C}$) thúc đẩy tốc độ lột xác và rút ngắn thời gian vòng đời của P. citri, sức sinh sản tích lũy ($m_x$) và tỷ lệ sống sót của rệp non lại có xu hướng suy giảm rõ rệt so với ngưỡng tối ưu $25^\circ\text{C}$, chứng minh rằng điều kiện nhiệt đới quá nóng trong mùa hè là yếu tố giới hạn sinh lý tự nhiên của quần thể rệp sáp giả cam.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Luận án mô tả chi tiết từng bước: nồng độ hóa chất làm tiêu bản (cồn 70%, KOH 10%, dầu đinh hương, keo Canada), thông số tủ nuôi côn trùng (nhiệt độ, ẩm độ 80%, chu kỳ sáng tối 12:12), kích thước lồng lưới ($0,8 \times 1,0\text{ m}$), hộp nuôi sâu ($15 \times 10 \times 5\text{ cm}$), và thuật toán xử lý số liệu Henderson-Tilton cùng phần mềm SAS/IRRISTAT.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào? Định hướng tập trung vào sinh học phân tử (DNA barcoding giải mã cấu trúc gen kháng thuốc), chuyển đổi số (xây dựng phần mềm cảnh báo dịch hại dựa trên mô hình Degree-Day) và phát triển công nghệ sản xuất công nghiệp thiên địch bắt mồi/ký sinh (Leptomastix dactylopii, Cryptolaemus montrouzieri).

Kết luận

1. Bổ sung toàn diện danh lục phân loại: Xác định 27 loài sâu hại trên cây na miền Bắc, bổ sung 12 loài cho danh mục dịch hại cây na Việt Nam và phát hiện 3 loài rệp sáp mới cho khu hệ côn trùng quốc gia (Coccus longulus, Paraputo errabundus, Pseudococcus odermatti).
2. Chuẩn hóa dữ liệu sinh học - sinh thái: Cung cấp bộ dữ liệu bảng sống, thời gian vòng đời, nhịp điệu sinh sản và hằng số nhiệt của hai đối tượng dịch hại nguy hiểm nhất: Planococcus citri và Bactrocera dorsalis.
3. Giải mã quy luật động lực học quần thể: Làm rõ biến động mật độ sâu hại đồng pha với các giai đoạn hình thành lộc non, ra hoa và phát triển quả qua hai chu kỳ canh tác thực địa tại Lạng Sơn và Hà Nam.
4. Xây dựng gói kỹ thuật IPM hoàn chỉnh: Tích hợp thành công biện pháp bao quả bằng túi chuyên dụng, bẫy dẫn dụ Methyl Eugenol và thuốc điều hòa sinh trưởng Buprofezin, kiểm soát trên $85%$ dịch hại và triệt tiêu nguy cơ bùng phát ruồi đục quả.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu sinh thái phân tử và sinh học ứng dụng: Đặt nền móng vững chắc cho các chương trình bảo tồn đa dạng sinh học nông nghiệp và phát triển chuỗi giá trị quả na an toàn, bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU, CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở khoa học của đề tài Cây na (Annona squamosa) có nguồn gốc từ vùng Ca-ri-bê và Nam Mỹ, được trồng ở nhiều quốc gia và vùng địa lý khác nhau, với hệ thống canh tác không giống nhau. Ở các vùng địa lý khác nhau số lượng loài gây hại và những loài gây hại chính trên cây na không giống nhau, phụ thuộc vào điều kiện cụ thể của từng vùng trồng na. Có những loài sâu hại được coi là quan trọng ở quốc gia hay vùng địa lý này chưa chắc đã là quan trọng ở quốc gia hay vùng địa lý khác.

Sự phát sinh, phát triển, gây hại của những loài sâu hại chính trên cây na ở quốc gia/vùng địa lý này không giống với quốc gia/vùng địa lý khác,. Các kết quả nghiên cứu về sâu hại chính trên cây na và những biện pháp phòng chống chúng hiệu quả ở quốc gia/vùng địa lý này chưa chắc đã phù hợp và có thể áp dụng cho quốc gia/vùng địa lý khác. Mặt khác, sâu hại cây na và biện pháp phòng chống chúng ở Việt Nam có những đặc trưng riêng, không giống với các quốc gia khác. Những hiểu biết về thành phần loài sâu hại, đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của sâu hại chính trên cây na ở điều kiện cụ thể làm cơ sở khoa học chắc chắn để xây dựng biện pháp phòng chống hiệu quả sâu hại cây na phục vụ sản xuất quả na an toàn.

Những điểm nêu trên là cơ sở khoa học để đề xuất thực hiện đề tài luận án. Tình hình sản xuất quả na 1. Tình hình sản xuất quả na trên thế giới Chi na Annona (Annonaceae) có khoảng 119 loài, trong đó 109 loài có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới Nam Mỹ và 10 loài có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới châu Phi (Geurts, 1981) [58]. Trong 119 loài chỉ có 5 loài được thuần hóa và trồng với mục đích thương mại: phổ biến nhất và quan trọng là 3 loài, gồm cây cherimoya (Annona cherimola), cây mãng cầu xiêm (A.

Muricata) cây na (A. squamosa; còn cây nê (A. reticulata) và cây A. seneganensis ít phổ biến hơn.

Hiện nay, cây na được trồng ở khắp các vùng nhiệt đới của cả Bắc và Nam bán cầu, thậm chí ở cả vùng á nhiệt đới như Florida của Hoa Kỳ. Ngoài ra, ở một số 5 nước còn trồng giống na lai có tên là atemoya (do Webster đã lai giữa cây na và cây cherimoya năm 1907). Tuy nhiên, giống na lai này lại là giống lai tự nhiên được ghi nhận ở Úc từ năm 1850 và ở Palestin từ năm 1930 (NRC, 1989) [87]. Cây cherimoya được trồng ở California trên diện tích khoảng 100 - 120 ha với sản lượng 453 tấn (Crane and Campbell, 1990; Grossberger, 1999) [53], [62].

Cây mãng cầu xiêm được trồng ở nhiều nước như Angola, Braxin, Colombia, Costa Rica, Cuba, Hoa Kỳ, Jamaica, Mexico, Panama, Peru, Venezuela, Ấn Độ và Đông Nam Á (Pinto and Silva, 1996) [90]. Mexico là nước sản xuất mãng cầu xiêm quan trọng ở châu Mỹ. Tại quốc gia này có khoảng 5.915 ha mãng cầu xiêm với sản lượng lớn nhất thế giới (34. Nayarit là tỉnh trồng mãng cầu xiêm nhiều nhất ở Mexico với 380 ha.

Năng suất mãng cầu xiêm ở nước này có xu thế giảm: năm 1990 đạt 6,8 tấn/ha, năm 1996 còn 5,9 tấn/ha (Hernandez and Angel, 1997) [110].496 ha trồng cây na với sản lượng 10. Cây na được trồng thương mại ở quần đảo West Indies, Cộng hòa Dominica, Florida (Hoa Kỳ), Trung Đông, Malaysia, Thái Lan (Crane and Campbell, 1990) [53]. Tình hình sản xuất quả na ở Việt Nam 1. Tình hình sản xuất na Ở Việt Nam, cây na được trồng rộng rãi ở cả hai miền Nam Bắc, chỉ trừ những nơi với mùa đông có sương muối là không trồng được cây na.

Cây na chủ yếu được trồng rải rác trong các vườn gia đình với mục đích tự cung, tự cấp, cải thiện dinh dưỡng; chỉ một số ít được trồng với mục đích để bán tại chợ địa phương. Hiện nay đã hình thành một vài vùng trồng na tập trung lớn có giá trị hàng hóa như Chi Lăng (Lạng Sơn), Đông Triều (Quảng Ninh), Ba Sao (Hà Nam) và Bà Đen (Tây Ninh). Cây na ở Chi Lăng (Lạng Sơn) được người dân tỉnh Hà Tây (cũ) đem lên trồng vào những năm 1980, từ những năm 1990 cho đến nay sản xuất na được phát triển mạnh ở địa phương này. Cây na được coi là cây ăn quả đặc sản của huyện Chi Lăng (Lạng Sơn).

Diện tích trồng cây na của huyện tăng dần: từ 789,54 ha 6 năm 2000 lên 936,9 ha năm 2005, đạt 1. Theo Niên giám Thống kê của Tổng cục Thống kê, diện tích trồng cây na của cả nước tăng đều qua các năm từ 2013 đến 2017, mỗi năm tăng từ 200 ha đến 900 ha. Trong đó, diện tích cho thu hoạch dao động từ 18,1 nghìn ha đến 19,2 nghìn ha. Mỗi năm, cây na được trồng mới thêm từ một nghìn đến 1,6 nghìn ha.

Năng suất quả na tăng qua các năm: năm 2013 năng suất quả na trung bình đạt 87,1 tạ/ha; năm 2017 năng suất đạt 99,1 tạ/ha (năng suất cao nhất từ năm 2013 đến 2017). Sản lượng na năm 2013 đạt 157,7 nghìn tấn và năm 2017 đạt 190,1 nghìn tấn (bảng 1. Tình hình sản xuất na ở Việt Nam trong thời gian 2013 - 2017 Diện tích Diện tích Diện tích cho Năng Sản lượng Năm trồng trồng mới thu hoạch suất (1. Kỹ thuật trồng, chăm sóc cây na tại vùng nghiên cứu Người trồng cây na tại Lạng Sơn và Hà Nam được hướng dẫn trồng cây na theo một quy trình chung.

Quy trình đó cụ thể như sau: Giống na. Trồng phổ biến ở cả Lạng Sơn và Hà Nam là na dai và việc nhân giống na chủ yếu bằng hạt. Thời vụ trồng. Cây na thường được trồng 2 vụ trong năm: vụ xuân trồng vào tháng 2 - 4 và vụ thu trồng vào tháng 8 - 10.

Khoảng cách các cây na được trồng thường phổ biến 3 x 3 m (có người trồng thưa với khoảng cách 4 x 4 m). Cây na ở giai GĐKTCB (1 - 3 năm tuổi) hàng năm được bón phân với lượng cho 1 cây là: 10 - 15 kg phân hữu cơ; 0,5 - 0,7 kg đạm urê; 0,4 kg 7 supe lân; 0,2 - 0,3 kg kaliclorua. Bón làm 3 đợt: tháng 9 - 11 (100% lượng phân hữu cơ cả năm, 100% lượng lân supe cả năm, 30% lượng kaliclorua cả năm), vào tháng 2 - 3 bón đón lộc (50% lượng đạm urê cả năm, 40% lượng kaliclorua cả năm), vào tháng 6 - 7 bón nuôi cành (50% lượng đạm urê cả năm, 30% lượng kaliclorua cả năm). Cây na ở giai GĐKD (4 năm tuổi trở lên) hàng năm được bón lượng phân không giống nhau tùy theo địa phương và tuổi của cây na.

Cụ thể:  Tại Lạng Sơn. Cây na ở giai đoạn 4 - 8 năm tuổi hàng năm được bón phân với lượng cho 1 cây là: 15 - 20 kg phân hữu cơ; 1,0 - 1,5 kg đạm urê; 2,0 - 3,0 kg supe lân; 0,5 - 0,7 kg kaliclorua. Cây na ở giai đoạn trên 8 năm tuổi hàng năm được bón phân với lượng cho 1 cây là: 25 - 30 kg phân hữu cơ; 1,5 - 2,0 kg đạm urê; 3,0 - 3,5 kg supe lân; 0,7 - 1,0 kg kaliclorua. Lượng phân này được bón làm 3 đợt: vào tháng 2 - tháng 3 bón đón lộc và hoa (50% lượng đạm urê cả năm, 30% lượng kaliclorua cả năm), vào tháng 6 - tháng 7 bón nuôi quả và cành quả (40% lượng đạm urê cả năm, 40% lượng kaliclorua cả năm), vào tháng 9 - tháng 11 bón để hồi phục cây (100% lượng phân hữu cơ cả năm, 10% lượng đạm urê cả năm, 100% lượng supe lân cả năm, 30% lượng kaliclorua cả năm).

 Tại Hà Nam. Cây na ở giai đoạn 4 - 8 năm tuổi hàng năm được bón phân với lượng cho 1 cây là: 20 - 25 kg phân hữu cơ; 1,2 - 1,7 kg đạm urê; 2,5 - 3,5 kg supe lân; 0,7 - 1,0 kg kaliclorua. Cây na ở giai đoạn trên 8 năm tuổi hàng năm được bón phân với lượng cho 1 cây là: 30 - 40 kg phân hữu cơ; 1,7 - 2,2 kg đạm urê; 3,5 - 4,5 kg supe lân; 1,0 - 1,2 kg kaliclorua. Lượng phân này được bón làm 4 đợt: vào tháng 2 - tháng 3 bón đón lộc và hoa (30% lượng đạm urê cả năm, 25% lượng kaliclorua cả năm), vào tháng 6 - tháng 7 bón nuôi quả đợt 1 và cành (40% lượng đạm urê cả năm, 30% lượng kaliclorua cả năm), vào tháng 8 - tháng 9 bón nuôi quả đợt 2 và cành (20% lượng đạm urê cả năm, 25% lượng kaliclorua cả năm), vào tháng 10 - tháng 11 bón để hồi phục cây (100% lượng phân hữu cơ cả năm, 10% lượng đạm urê cả năm, 100% lượng supe lân cả năm, 20% lượng kaliclorua cả năm).

8 Cắt tỉa cành, tạo tán. Cây na ở GĐKTCB chủ yếu được cắt tỉa cành, tạo tán từ tháng 3 đến tháng 10 hàng năm. Cây na ở GĐKD được tuốt lá và cắt tỉa cành, tạo tán từ tháng 12 đến tháng 2 năm sau. Thụ phấn bổ sung.

Ở giai đoạn 5 - 6 năm tuổi, mỗi cây na có 800 - 1. Người trồng na chỉ thụ phấn và giữ lại khoảng 200 - 300 quả/cây. Tại Lạng Sơn và Hà Nam người trồng na ở cả 2 vùng trồng na (Chi Lăng, Ba Sao) thường thụ phấn bổ sung cho hoa đợt 1 trong tháng 5 đầu tháng 6 để thu hoạch quả vào cuối tháng 8 đến tháng 10. Riêng tại Ba Sao (Hà Nam) nông dân đã thụ phấn bổ sung vào tháng 6 đầu tháng 7 để thu quả đợt 2 vào tháng 10 đến giữa tháng 11.

Phòng trừ sâu bệnh hại. Để phòng trừ sâu bệnh ở cả 2 vùng trồng na (Chi Lăng, Ba Sao) đã sử dụng nhiều loại thuốc bảo vệ thực vật. Khi phun thuốc thuốc trừ sâu bệnh, người trồng na đã hỗn hợp loại thuốc BVTV và phân bón qua lá với nhau trong một lần phun. Các loại thuốc được nông dân dùng gồm Marshal 200SC, Difluent 10WP, 25WP, Mosflanong 300SC, Reasgant 1.8EC, Actara 25WG,.

Nghiên cứu ở nước ngoài về sâu hại trên cây na 1. Thành phần loài sâu hại 1. Thành phần chung về loài sâu hại cây na Những nghiên cứu về sâu hại cây na ở nước ngoài tập trung nhiều ở các nước thuộc vùng Nam Mỹ. Đến năm 1995, đã tổng hợp được một danh sách gồm 296 loài chân khớp ghi nhận trên các loài thuộc chi na Annona ở nhiều nước thuộc vùng nhiệt đới châu Mỹ.

Trong đó, trên cây na Annona squamosa bắt gặp 80 loài thuộc 8 bộ côn trùng và 1 bộ ve bét.