chương 1 Về kiến thức: Phân tích được nguồn gốc, tính chất, chức năng của giáo dục, từ đó khẳng định giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc biệt. Xác định rõ đối tượng, nhiệm vụ của Giáo dục học, hệ thống các khái niệm cơ bản của Giáo dục học; phân tích được cấu trúc của Giáo dục học, mối quan hệ giữa Giáo dục học với các khoa học khác; Trình bày được logic tiến hành công trình nghiên cứu khoa học giáo dục. Về kỹ năng: Vận dụng kiến thức giải thích những hiện tượng xảy ra trong dạy học, giáo dục một cách khoa học. Sử dụng hiệu quả các phương pháp nghiên cứu khoa học để thu thập, xử lí kết quả nghiên cứu khoa học giáo dục.
Kỹ năng lập đề cương nghiên cứu khoa học giáo dục. Về thái độ: Tích cực, nghiêm túc trong học tập và nghiên cứu khoa học giáo dục. Coi trọng vai trò to lớn của Giáo dục học đối với quá trình đào tạo giáo viên. Giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc biệt 1.
Nguồn gốc, tính chất của giáo dục a. Nguồn gốc phát sinh của hiện tượng giáo dục Ngay từ khi xuất hiện trên trái đất, để tồn tại và phát triển con người phải tiến hành hoạt động lao động. Lao động là một hình thức hoạt động cơ bản nhất của loài người, có vai trò quyết định đối với sự tồn tại của chính con người và sự phát triển xã hội loài người. Bằng lao động, con người đã sử dụng toàn bộ năng lực bản chất của mình tác động vào thế giới khách quan để tạo ra sản phẩm phục vụ cho sự tồn tại và phát triển của con người, thông qua đó mà thúc đẩy sự phát triển xã hội.
Cũng thông qua quá trình đó, con người càng càng được phát triển và hoàn thiện hơn. Cùng với lao động và ngay trong chính quá trình lao động, loài người phải tiến hành nhận thức thế giới khách quan, không ngừng nắm bắt những quy luật, những thuộc tính bản chất về thế giới và vận dụng chúng vào thực tiễn để cải tạo thế giới. Những kinh nghiệm trong mọi lĩnh vực lao động sản xuất, sinh hoạt xã hội cũng như nhận thức được tích lũy, khái quát hóa, hệ thống hóa và ngày càng phong phú, đa dạng từ đó con người nảy sinh nhu cầu truyền đạt những hiểu biết, những kinh nghiệm ấy cho nhau. Một mặt, nhằm làm cho những kinh nghiệm xã hội đó không bị 3 mất đi, bị lãng quên mà được bảo tồn, lưu giữ, kế tục và làm phong phú thêm.
Mặt khác, quan trọng hơn là chuẩn bị cho thế hệ đi sau có đủ năng lực để bước vào cuộc sống, lao động, sản xuất. Nhờ sự tiếp nhận những kinh nghiệm xã hội mà thế hệ trước truyền lại, những thế hệ sau tái tạo năng lực bản chất của loài người thành năng lực bản chất cho chính mình để trở thành những chủ thể xã hội. Đó chính là nguồn gốc phát sinh của hiện tượng giáo dục. Vậy, giáo dục hiểu theo nghĩa rộng nhất là sự truyền kinh nghiệm xã hội từ thế hệ trước cho thế hệ sau nhằm chuẩn bị cho thế hệ sau bước vào cuộc sống.
Với ý nghĩa đó, giáo dục đã ra đời từ khi xã hội loài người mới hình thành do nhu cầu xã hội và trở thành một yếu tố cơ bản để làm phát triển loài người, phát triển xã hội. Giáo dục là một hoạt động có ý thức của con người nhằm vào mục đích phát triển của chính con người và phát triển xã hội. Vì vậy, giáo dục được xem là một hiện tượng xã hội đặc biệt, chỉ có trong xã hội loài người, nảy sinh, phát triển và tồn tại vĩnh hằng cùng với xã hội loài người. Lúc đầu giáo dục xuất hiện như một hiện tượng tự phát diễn ra đơn giản theo lối quan sát – bắt chước ngay trong quá trình lao động (săn bắt, hái lượm, chăn nuôi, trồng trọt.
Về sau giáo dục trở thành một hoạt động có ý thức. Con người dần dần biết xác định mục đích, hoàn thiện về nội dung và tìm ra các phương thức để quản lý giáo dục có hiệu quả. Ngày nay, giáo dục trở thành một hoạt động được tổ chức đặc biệt, đạt đến trình độ cao có chương trình kế hoạch, nội dung, phương pháp hiện đại, diễn ra theo một nhịp độ khẩn trương và trở thành động lực thúc đẩy sự phát triển nhanh chóng của xã hội loài người. Như vậy, giáo dục hiểu theo nghĩa rộng nhất là hoạt động truyền thụ và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử xã hội từ thế hệ trước cho thế hệ sau nhằm chuẩn bị cho thế hệ sau tham gia vào lao động sản xuất và đời sống xã hội.
Chúng ta có thể thấy rằng, nếu không có giáo dục thì loài người không tồn tại với tư cách con người, không có tiến bộ xã hội, không có học vấn, không có văn hóa, văn minh. Vì vậy, bất kì một xã hội nào muốn tồn tại và phát triển được đều phải tổ chức và thực hiện hoạt động giáo dục liên tục đối với các thế hệ con người. Giáo dục là một nhu cầu tất yếu của xã hội loài người và sự xuất hiện của hiện tượng giáo dục trong xã hội là một tất yếu lịch sử. 4 Tóm lại, giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc biệt, chỉ có trong xã hội loài người, giáo dục nảy sinh, biến đổi và phát triển cùng với sự nảy sinh, biến đổi và phát triển của xã hội loài người.
Tính chất của giáo dục Nghiên cứu giáo dục với tư cách là một hiện tượng xã hội đặc biệt ta thấy giáo dục có các tính chất sau đây: Thứ nhất: Tính phổ biến và tính vĩnh hằng của giáo dục Là một nhu cầu cơ bản nên giáo dục tồn tại trong tất cả các hình thái phát triển xã hội, trong tất cả các nhóm xã hội, vì thế giáo dục mang tính phổ biến và vĩnh hằng. Tính phổ biến của giáo dục được thể hiện ở chỗ: ở đâu có con người, có xã hội loài người thì ở đó có hiện tượng giáo dục - có nhu cầu học hỏi và trao đổi kinh nghiệm. Giáo dục là một nhu cầu tất yếu của xã hội. Xã hội càng phát triển, nhu cầu giáo dục càng cao.
Xây dựng một xã hội học tập, giáo dục suốt đời, giáo dục cho mọi người là đặc trưng rất cơ bản của xã hội hiện đại. Giáo dục là điều kiện để đảm bảo sự tồn tại mãi mãi của xã hội loài người. Nó chỉ mất đi khi xã hội loài người mất đi. Đó chính là tính vĩnh hằng của giáo dục.
Nói cách khác, sở dĩ giáo dục mang tính phổ biến và vĩnh hằng vì nó gắn với sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người. Thứ hai: Tính xã hội - lịch sử của giáo dục Trong các giai đoạn của lịch sử phát triển xã hội loài người, khi các phương thức sản xuất xã hội thay đổi kéo theo hàng loạt những biến đổi về tư tưởng, chính trị, cấu trúc xã hội, về lối sống văn hóa, thẩm mỹ. Trong lĩnh vực giáo dục, môi trường xã hội, điều kiện kinh tế, văn hóa. ảnh hưởng sâu sắc tới mục tiêu, nhiệm vụ, nội dung, hình thức giáo dục nhằm đáp ứng yêu cầu của xã hội.
Đó là tính quy định của môi trường kinh tế - chính trị - xã hội đối với hoạt động giáo dục, trong đó các lực lượng giáo dục, người được giáo dục là hai nhân tố đặc trưng cơ bản nhất. Mối quan hệ tương tác giữa các tác nhân môi trường – nhà giáo dục – đối tượng giáo dục phản ánh tính quy luật, phổ biến, khách quan của quá trình giáo dục. Trong suốt quá trình tồn tại và phát triển, giáo dục có mối liên hệ chặt chẽ với trình độ phát triển của xã hội, thể hiện tính quy định của xã hội đối với giáo dục. Giáo dục nảy sinh trên cơ sở kinh tế xã hội nhất định, do đó tính chất, mục đích, nhiệm vụ, nội dung giáo dục bao giờ cũng chịu sự quy định của các quá trình xã hội 5 trong xã hội đó.
Lịch sử phát triển của xã hội loài người đã trải qua các hình thái kinh tế - xã hội khác nhau, do đó nền giáo dục tương ứng cũng khác nhau. Khi những quá trình xã hội biến đổi bắt nguồn từ những biến đổi về trình độ sản xuất, tính chất của quan hệ sản xuất đã kéo theo những thay đổi về chính trị - xã hội, cấu trúc xã hội, hệ tư tưởng của xã hội thì toàn bộ hệ thống giáo dục tương ứng với hình thái kinh tế xã hội đó cũng biến đổi theo. Ngay trong một xã hội nhất định, ở mỗi thời kì lịch sử cụ thể giáo dục mang những tính chất và hình thái cụ thể khác nhau. Mục đích, nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục, chính sách giáo dục.
ở mỗi giai đoạn phát triển của xã hội luôn chịu sự quy định bởi các điều kiện ở xã hội ấy. Vì vậy, trong quá trình giáo dục luôn diễn ra cải cách, đổi mới giáo dục nhằm làm cho nền giáo dục đáp ứng ngày càng cao những yêu cầu phát triển của thực tiễn xã hội trong từng giai đoạn cụ thể. Thứ ba: Tính giai cấp của giáo dục Trong xã hội có giai cấp thì giáo dục mang tính giai cấp. Giáo dục phản ánh những đặc điểm và lợi ích của giai cấp.
Tính giai cấp được phản ánh một cách đậm nét trong tất cả các mặt khác nhau của nền giáo dục, đặc biệt trong mục đích giáo dục, nội dung giáo dục, phương pháp giáo dục, chính sách giáo dục. Trong xã hội có giai cấp đối kháng thì giáo dục là vũ khí đấu tranh giai cấp, nhà trường trở thành công cụ đấu tranh giai cấp. Giai cấp thống trị xã hội bao giờ cũng nắm lấy giáo dục làm phương tiện để bảo vệ và duy trì lợi ích của mình. Ngày nay nhấn mạnh tính giai cấp trong giáo dục là nhấn mạnh việc nâng cao cảnh giác, giữ vững quan điểm cách mạng, tăng cường giáo dục chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đấu tranh chống lại mọi âm mưu diễn biến hòa bình của các thế lực thù địch.
Tính giai cấp trong giáo dục đòi hỏi người làm công tác giáo dục phải nắm vững quan điểm và đường lối giáo dục của Đảng, chính sách giáo dục của Nhà nước, tăng cường giáo dục lý tưởng, đạo đức cách mạng cho thế hệ trẻ. Thứ tư: Giáo dục mang tính nhân văn, đại chúng, dân tộc và quốc tế Tính nhân văn của một nền giáo dục là lấy con người làm gốc, tôn trọng tất cả phẩm giá của "Con người".