mở đầu: cho trâu, bò đứng trong giá cố định 4 trụ, khống chế hai chân sau để đảm bảo an toàn. Dùng kim tiêm đâm vào da vùng kẽ móng chân và quan sát phản xạ co chân của trâu bò, nhận xét. Học viên kiến tập. - Hướng dẫn thường xuyên: phân lớp thành từng nhóm nhỏ 3-5 học viên, mỗi nhóm thực hiện thử phản xạ co chân trước và sau của trâu, bò, quan sát và nhận xét.
Giáo viên theo dõi và sửa lỗi trong quá trình thực hiện của học viên + Thời gian hoàn thành: 2 giờ. + Phương pháp đánh giá: Giáo viên phát phiếu trắc nghiệm cho học viên điền vào ô trả lời, đối chiếu với đáp án. + Kết quả và sản phẩm cần đạt được: thực hiện đúng động tác, quan sát và kết luận chính xác. Ghi nhớ Trọng tâm của bài 20 - Vị trí, hình thái, cấu tạo của tủy sống gia súc.
- Vị trí, hình thái, cấu tạo não bộ ở gia súc. - Phản xạ có điều kiện là hoạt động sinh lý của hệ thần kinh cao cấp, được ứng dụng trong chăn nuôi. - Hành não là cơ quan sinh mệnh của cơ thể gia súc, chú ý không được làm tổn thương hành não khi tiếp xúc, sử dụng gia súc. CHƢƠNG 3: HỆ NỘI TIẾT Mục tiêu: - Nhận biết được vị trí, cấu tạo, vai trò của các tuyến nội tiết trong vật nuôi.
- Phân loại được các tuyến nội tiết và cơ chế hoạt động từng tuyến. - Phân tích được chức năng của các nội tiết tố và mối quan hệ giữa thần kinh và nội tiết trong quá trình điều khiển mọi hoạt động của cơ thể. - Áp dụng trong chăn nuôi, chẩn đoán và điều trị bệnh. - Nghiêm túc, tỉ mỉ, chính xác khi xác định từng bộ phận của hệ nội tiết.§Þnh nghÜa: - TuyÕn néi tiÕt lµ nh÷ng tuyÕn kh«ng cã èng dÉn, ® îc cÊu t¹o bëi nh÷ng tÕ bµo tuyÕn.
- ChÊt tiÕt (c¸c hormon) ®æ th¼ng vµo m¸u, dÞch l©m ba hay dÞch n·o tuû. - Hormon cã t¸c dông ®Õn bé phËn c¬ quan nhÊt ®Þnh hoÆc toµn bé c¬ thÓ. Trong c¬ thÓ, cïng víi sù ®iÒu hoµ b»ng thÓ dÞch, c¸c c¬ quan ®Òu chÞu sù ®iÒu khiÓn cña hÖ thÇn kinh nªn gäi chung lµ sù ®iÒu hoµ thÇn kinh thÓ dÞch. Nhê ®ã mäi bé phËn c¬ quan ho¹t ®éng nhÞp nhµng vµ c©n ®èi víi nhau nh mét thÓ thèng nhÊt hoµn chØnh.§Æc ®iÓm ho¹t ®éng tuyÕn néi tiÕt vµ hormon - Thêi gian ho¹t ®éng tiÕt hormon cña c¸c tuyÕn kh¸c nhau: HÇu hÕt c¸c tuyÕn néi tiÕt cã ho¹t ®éng tiÕt hormon liªn tôc nh ng cã lo¹i chØ tiÕt theo giai ®o¹n nh nh buång trøng vµ thÓ vµng.
- Ho¹t ®éng cña c¸c tuyÕn néi liªn quan mËt thiÕt vµ ¶nh h ëng qua l¹i lÉn nhau vµ ®Òu chÞu sù chi phèi cña tuyÕn yªn vµ hÖ thÇn kinh. - Hormon kh«ng ®Æc tr ng cho loµi: folliculin hormon buång trøng cña ngùa còng cã t¸c dông trªn c¸c loµi kh¸c. 21 - T¸c ®éng víi liÒu l îng nhá: tÝnh b»ng gama (1/1000 mg). Trong y sinh häc, ho¹t tÝnh cña hormon ® îc x¸c ®Þnh b»ng c¸c ®¬n vÞ sinh häc nh ®¬n vÞ chuét, ®¬n vÞ thá (liÒu g©y t¸c ®éng lªn mét khèi l îng c¬ thÓ nhÊt ®Þnh cña c¸c loµi ®éng vËt thÝ nghiÖm).
- Thêi gian t¸c dông tuú thuéc vµo tõng lo¹i hormon. Cã lo¹i nhanh nh Adrenalin hormon (hormon miÒn tuû th îng thËn), cã lo¹i t¸c dông chËm nh thyroxin ( do tuyÕn gi¸p tr¹ng tiÕt ra). Thêi gian g©y t¸c dông cña c¸c lo¹i hormon kh¸c nhau ® îc gnhiªn cøu øng dông trong y häc vµ sinh häc.Ph©n lo¹i theo nguån gèc: - TuyÕn cã nguån gèc tõ l¸ thai ngoµi (ngo¹i b×) nh tuyÕn yªn, miÒn tuû th îng thËn. - TuyÕn cã nguån gèc tõ l¸ thai trong (néi b×) nh gan, ®¶o Langerhans cña tuþ tuyÕn gi¸p vµ tuyÕn cËn gi¸p.
- TuyÕn cã nguån gèc tõ l¸ thai gi÷a (trung b×): miÒn vá th îng thËn, thÓ vµng, tuyÕn kÏ buång trøng, tuyÕn kÏ dÞch hoµn. Ph©n lo¹i theo m« häc - TuyÕn l íi: nh ®¶o tuþ, thïy tr íc tuyÕn yªn, tuyÕn cËn gi¸p, tuyÕn th îng thËn, thÓ vµng. - TuyÕn tói: nh tuyÕn gi¸p tr¹ng. - TuyÕn t¶n m¸c: tuyÕn kÏ dÞch hoµn.
Cã tuyÕn néi tiÕt ®¬n thuÇn nh tuyÕn gi¸p, cËn gi¸p (chØ cã chøc n¨ng néi tiÕt); cã tuyÕn võa cã chøc n¨ng néi tiÕt võa cã chøc n¨ng ngo¹i tiÕt (gan, tuþ dÞch hoµn, buång trøng vv. Cơ chế hoạt động Sự bài tiết hormon được điều hoà thuận từ cơ quan chỉ huy đến tuyến đích và theo cơ chế điều hoà ngược từ tuyến đích quay trở lại cơ quan chỉ huy. Sự điều hoà bài tiết hormon còn chịu ảnh hưởng của yếu tố môi trường, mà rõ nhất là ảnh hưởng bởi nhịp sinh học. Sự điều hoà thuận chịu ảnh hưởng của cơ chế do thần kinh và thể dịch (tuyến chỉ huy).
Sự điều hoà ngược là cơ chế giúp cho cơ thể duy trì ổn định môi trường bên trong 4. Các tuyến nội tiết 4. Tuyến yên và nội tiết tố 4. VÞ trÝ: Lµ tuyÕn ®¬n n»m ë d íi ®åi thÞ, sau b¾t chÐo thÞ gi¸c, trªn vÕt lâm tuyÕn yªn mÆt trªn th©n xu¬ng b ím.
TuyÕn yªn ® îc bao bäc bëi mµng cøng cña n·o. Vïng d íi ®åi thÞ (hypothalamus) cña n·o vµ tuyÕn yªn lµ n¬i cã sù t ong t¸c gi÷a hÖ thÇn kinh vµ tuyÕn néi tiÕt. Vïng d íi ®åi ®iÒu hoµ ho¹t ®éng cña tuyÕn yªn vµ ng îc l¹i c¸c hormon tuyÕn yªn ¶nh h ëng ®Õn ho¹t ®éng cña vïng d íi ®åi thÞ 22 4. KÝch th íc, khèi l îng: TuyÕn yªn cã kÝch th íc lín nhÊt ë bß vµ nhá nhÊt ë mÌo.
Khèi l îng tuyÕn yªn phô thuéc vµo tÝnh biÖt (®ùc, c¸i ), løa tuæi, chÕ ®é dinh d ìng, khèi l îng vµ tr¹ng th¸i sinh lÝ cña c¬ thÓ. TuyÕn yªn cña ng êi cã ® êng kÝnh kho¶n 1 cm, khèi l îng 0,5-1 g. H×nh th¸i, cÊu t¹o: TuyÕn yªn gåm hai khèi kh¸c nhau. Khèi tr íc hay thuú tr íc (anterior pituitary).
Khèi sau hay thuú sau ( thuú thÇn kinh: posterior pituitary hay neurohypophysis (posterior lobe). Gi÷a hai thuú ( trõ ngùa ) t¹o thµnh mét xoang tuyÕn yªn (hypophysis cavity) (1) Thuú tr íc : mÒm, cã mÇu hång nh¹t , chia lµm ba phÇn: - PhÇn phÔu (pars tuberalis) hay phÇn trªn gãp phÇn t¹o nªn cuèng tuyÕn yªn. - PhÇn gi÷a (pars intermedia) cßn gäi lµ thuú gi÷a (intermedial lobe) n»m ë phÝa sau thuú tr íc ng¨n c¸ch thuú tr íc víi thuú sau. - PhÇn d íi (pars distalis) hay phÇn hÇu (par pharyngea) n»m phÝa tr íc vµ d íi, lµ phÇn chÝnh cña tuyÕn.
CÊu t¹o: Thuú tr íc cã cÊu t¹o tuyÕn l íi, giµu m¹ch m¸u. C¸c tÕ bµo x¾p xÕp thµnh tõng cét chia lµm hai lo¹i chÝnh: c¸c tÕ bµo b¾t mµu vµ c¸c tÕ bµo kÞ mµu. C¸c tÕ bµo thuú tr íc tuyÕn yªn tiÕt ra c¸c hormon sau: - TÕ bµo ¸i toan (acidophil) sinh ra c¸c hormon cã nguån gèc protein nh : + hormon sinh tr ëng (somatotropin hormon; STH hay growth hormon; GH) + hormon kÝch thÝch sinh s÷a prolactin. - TÕ bµo kÞ mµu amphophil tiÕt ra: + adrenococticotropin hormon (ACTH) kÝch thÝch miÒn vá th îng thËn - C¸c tÕ bµo ¸i kiÒm (basophil) s¶n sinh ra c¸c hormon cã nguån gèc lµ glucoprotein gåm: + luteinizing hormon (LH) kÝch thÝch thÓ vµng ë con c¸i hay lµm ph¸t triÓn tuyÕn kÏ èng sinh tinh ë con ®ùc.
+ thyroid - stimulating hormon (TSH) kÝch thÝch tuyÕn gi¸p tr¹ng sinh thyroxin. + folliculin stimuling hormon (FSH) kÝch thÝch nang trøng vµ dßng tinh ph¸t triÓn. - TÕ bµo phÇn gi÷a tiÕt Melano - stimuling hormon (MSH) cã t¸c dông lµm gi·n tÕ bµo s¾c tè melanocyte s¶n sinh vµ ph©n t¸n melanin ë trªn da. Thuú sau tuyÕn yªn lµ phÇn ph¸t triÓn cña n·o bao gåm: - PhÇn trªn (pars proximalis) chñ yÕu t¹o nªn cuèng tuyÕn yªn vµ phÇn d íi (pars distalis).
C¶ hai phÇn cÊu t¹o chñ yÕu lµ tæ chøc thÇn kinh ®Öm vµ c¸c sîi thÇn kinh trÇn n»m trong nÒn tæ chøc liªn kÕt giÇu m¹ch qu¶n.tÕ bµo 23 C¸c hormon ® îc gäi lµ c¸c hormon thÇn kinh (neurohormones). bao gåm: - Ocytocin cã t¸c dông lµm co c¬ tö cung, co bãp tuyÕn s÷a. - Vasopressin hay Anti diuretin hormon (ADH) lµm co m¹ch dÉn ®Õn g©y t¨ng huyÕt ¸p, t¨ng sù t¸i hÊp thu n íc ë èng sinh niÖu, gi¶m bµi tiÕt n íc tiÓu. * C¸c hormon tuyÕn yªn ¶nh h ëng ®Õn ho¹t ®éng cña c¸c tuyÕn néi tiÕt kh¸c song b¶n th©n nã liªn hÖ mËt thiÕt vµ chÞu sù kiÓm so¸t cña nh÷ng trung t©m thÇn kinh vïng d íi ®åi hypothalamus b»ng c¬ chÕ thÇn kinh thÓ dÞch.TuyÕn gi¸p tr¹ng (thyroid gland) 4.VÞ trÝ: N»m hai bªn c¹nh sau sôn gi¸p tr¹ng cña thanh qu¶n ®Õn vßng sôn khÝ qu¶n thø 2-3 vµ ®−îc tæ chøc liªn kÕt g¾n vµo 2 c¬ quan trªn.
Lµ mét trong nh÷ng tuyÕn néi tiÕt lín nhÊt. TuyÕn cã m¸u ®á h¬n so víi c¸c tæ chøc xung quanh 4. H×nh th¸i - Lµ tuyÕn ®¬n gåm 2 thuú (two lobes) nèi víi nhau bëi mét eo nhá ë gi÷a (isthmus) * Ngùa: tuyÕn dµi 3-4cm,réng 2cm, khèi l−îng 20-30g. * Chã: tuyÕn dµi 2-5cm, réng 1-3cm, khèi l−îng 1-25g.
(cã mµu n©u, eo nèi lµ tæ chøc sîi m¶nh hÑp, 2 thuú h×nh qu¶ soan rêi nhau.) * Bß: tuyÕn dµi 6-8cm, réng 4-5cm, khèi l−îng 20-30g. Eo nèi dÇy h¬n, lµ tæ chøc tuyÕn * Lîn: tuyÕn dµi 4cm x 2cm, réng 30-40g. Hai thuú bªn nhá nhän nèi nhau bëi thuú th¸p (lobus pyramidalis) ë gi÷a. * Ng−êi: tuyÕn cã khèi l−îng kho¶ng 20g 2.CÊu t¹o - Bªn ngoµi lµ líp vá x¬ - PhÝa trong chia kh«ng hoµn toµn lµm nhiÒu tiÓu thuú c¸ch nhau bëi nh÷ng v¸ch ng¨n tõ vá ®i vµo mang theo m¹ch qu¶n, thÇn kinh.
+ Mçi thuú gåm nhiÒu tói tuyÕn (follicles) h×nh cÇu ®−îc phñ bëi mét líp tÕ bµo biÓu m« h×nh khèi tiÕt ra hormon ®æ vµo xoang gi÷a lßng tói tuyÕn. Trong lßng tói tuyÕn, hormon ®−îc dù tr÷ d−íi d¹ng kÕt hîp víi thyroglobulin (chøa 60% iod) t¹o thÓ keo láng qu¸nh mµu vµng nh¹t. + Xen kÏ gi÷a c¸c tói tuyÕn lµ m¹ng l−íi tæ chøc liªn kÕt láng lÎo chøa mao m¹ch vµ cã c¸c tÕ bµo C kÝch th−íc lín xen gi÷a c¸c tói tuyÕn (parafollicular cells) tiÕt ra calcitonin lµm gi¶m hµm l−îng canxi trong dÞch c¬ thÓ. - M¹ch qu¶n -ThÇn kinh: + §éng m¹ch ®Õn tuyÕn gi¸p lµ ®éng m¹ch gi¸p tr¹ng tr−íc vµ ®éng m¹ch gi¸p tr¹ng sau lµ nh¸nh bªn cña ®éng m¹ch cæ chung.
TÜnh m¹ch cïng tªn ®éng m¹ch. + ThÇn kinh giao c¶m ®Õn tõ h¹ch cæ trªn. ThÇn kinh PGC lµ nh¸nh bªn d©y X. TuyÕn gi¸p tr¹ng h×nh thµnh rÊt sím nh−ng khi ®−îc thÇn kinh chi phèi.
ë chã toµn bé l−îng m¸u c¬ thÓ ®i qua tuyÕn lµ 16 lÇn trong 1 ngµy.