Giáo trình Địa chất môi trường nghề Vận hành thiết bị khai thác dầu khí - Trường Cao đẳng Dầu khí

Giáo trình địa chất môi trường cho nghề vận hành thiết bị khai thác dầu khí trình độ cao đẳng, cung cấp kiến thức chuyên sâu và thực tiễn.

• Tác giả: Ths. Phạm Thị Nụ
• Trường học: Trường Cao Đẳng Dầu Khí
• Chuyên ngành: Vận Hành Thiết Bị Khai Thác Dầu Khí
• Đề tài: Giáo Trình Địa Chất Môi Trường Cho Nghề Vận Hành Thiết Bị Khai Thác Dầu Khí
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Bà Rịa-Vũng Tàu

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
• BẢNG VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẠI CƯƠNG
• 1.1. ĐỊNH NGHĨA CHUNG VỀ MÔI TRƯỜNG
• 1.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.1.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.2. CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN
• 1.2.1. Các chu trình địa chất
• 2. CHƯƠNG 2: ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG TRONG HOẠT ĐỘNG ĐỊA CHẤT
• 2.1. ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG (ĐTM)
• 2.2. CÁC GIAI ĐOẠN TRONG QUÁ TRÌNH ĐTM
• 2.3. CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐTM
• 2.3.1. Phương pháp liệt kê
• 2.3.2. Phương pháp danh mục
• 2.3.3. Phương pháp ma trận (matrix)
• 2.3.4. Phương pháp chồng gối thông tin (overlays)
• 2.3.5. Phương pháp sơ đồ mạng lưới
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC VẤN ĐỀ VỀ MÔI TRƯỜNG TRONG KHAI THÁC TÀI NGUYÊN NƯỚC
• 3.1. TÀI NGUYÊN NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 3.2. CÁC VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG TRONG KHAI THÁC NƯỚC MẶT
• 3.3. CÁC VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG TRONG KHAI THÁC NƯỚC DƯỚI ĐẤT
• 3.3.1. Ô nhiễm nước do hoạt động khai thác nước dưới đất
• 3.3.2. Biến dạng mặt đất
• 3.4. BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TRONG KHAI THÁC TÀI NGUYÊN NƯỚC
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG TRONG HOẠT ĐỘNG DẦU KHÍ
• 4.1. TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG DẦU KHÍ Ở VIỆT NAM
• 4.2. CÁC VẤN ĐỀ VỀ MÔI TRƯỜNG TRONG KHAI THÁC, VẬN CHUYỂN VÀ CHẾ BIẾN DẦU KHÍ
• 4.2.1. Các vấn đề môi trường liên quan đến hoạt động khoan thăm dò và khai thác dầu khí
• 4.2.2. Các vấn đề môi trường liên quan đến khai thác và vận chuyển
• 4.2.3. Các vấn đề môi trường liên quan đến tàng trữ và chế biến
• 4.3. TAI BIẾN TRÀN DẦU
• 4.3.1. Các dạng ô nhiễm do tràn dầu
• 4.3.2. Tác động của tràn dầu đến môi trường
• 4.3.3. Các phương pháp xử lý dầu tràn
• 4.3.4. Biện pháp khắc phục sự cố tràn dầu tại Việt Nam
• 4.4. QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG TRONG HOẠT ĐỘNG DẦU KHÍ
• 4.4.1. Đánh giá tác động môi trường
• 4.4.2. Các biện pháp quản lý
• 4.4.3. Các biện pháp kỹ thuật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giáo Trình Địa Chất Môi Trường Cho Nghề Vận Hành Thiết Bị Khai Thác Dầu Khí

Giáo trình Địa Chất Môi Trường là tài liệu quan trọng trong chương trình đào tạo nghề Vận Hành Thiết Bị Khai Thác Dầu Khí. Tài liệu này cung cấp kiến thức cơ bản về các vấn đề môi trường địa chất, giúp học viên hiểu rõ hơn về tác động của hoạt động khai thác dầu khí đến môi trường. Nội dung giáo trình được biên soạn dựa trên nhiều tài liệu tham khảo và có sự liên kết chặt chẽ giữa các chương.

1.1. Định Nghĩa Và Ý Nghĩa Của Địa Chất Môi Trường

Địa chất môi trường là lĩnh vực nghiên cứu các yếu tố tự nhiên và nhân tạo ảnh hưởng đến môi trường sống. Nó giúp xác định các vấn đề phát sinh trong quá trình khai thác tài nguyên và xây dựng cơ sở hạ tầng.

1.2. Mục Tiêu Của Giáo Trình Địa Chất Môi Trường

Mục tiêu của giáo trình là trang bị cho học viên kiến thức và kỹ năng cần thiết để bảo vệ môi trường trong hoạt động khai thác dầu khí, đồng thời nâng cao ý thức trách nhiệm trong việc sử dụng tài nguyên.

II. Các Vấn Đề Môi Trường Trong Khai Thác Dầu Khí

Khai thác dầu khí có thể gây ra nhiều vấn đề môi trường nghiêm trọng. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến hệ sinh thái mà còn đến sức khỏe con người. Việc hiểu rõ các vấn đề này là rất cần thiết để có biện pháp khắc phục hiệu quả.

2.1. Tác Động Của Khai Thác Dầu Khí Đến Môi Trường

Hoạt động khai thác dầu khí có thể dẫn đến ô nhiễm không khí, nước và đất. Các chất thải từ quá trình khai thác có thể gây hại cho hệ sinh thái và sức khỏe cộng đồng.

2.2. Các Vấn Đề Ô Nhiễm Do Tràn Dầu

Tràn dầu là một trong những sự cố môi trường nghiêm trọng nhất trong ngành dầu khí. Nó gây ra ô nhiễm nghiêm trọng cho môi trường biển và đất liền, ảnh hưởng đến động thực vật và sinh kế của người dân.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tác Động Môi Trường Trong Khai Thác Dầu Khí

Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) là một quy trình quan trọng nhằm xác định và giảm thiểu các tác động tiêu cực của hoạt động khai thác dầu khí. Việc áp dụng các phương pháp ĐTM hiệu quả sẽ giúp bảo vệ môi trường.

3.1. Các Phương Pháp Đánh Giá Tác Động Môi Trường

Có nhiều phương pháp ĐTM như phương pháp liệt kê, phương pháp danh mục và phương pháp ma trận. Mỗi phương pháp có ưu điểm và nhược điểm riêng, phù hợp với từng loại dự án.

3.2. Quy Trình Thực Hiện Đánh Giá Tác Động Môi Trường

Quy trình ĐTM bao gồm các bước như thu thập thông tin, phân tích dữ liệu và lập báo cáo. Việc thực hiện đúng quy trình sẽ giúp đảm bảo tính chính xác và hiệu quả của ĐTM.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Giáo Trình Địa Chất Môi Trường

Giáo trình Địa Chất Môi Trường không chỉ là tài liệu học tập mà còn là nguồn tham khảo quý giá cho các kỹ sư và chuyên gia trong ngành dầu khí. Nó cung cấp kiến thức cần thiết để thực hiện các dự án khai thác một cách bền vững.

4.1. Ứng Dụng Trong Đào Tạo Nghề

Giáo trình được sử dụng trong các khóa đào tạo nghề Vận Hành Thiết Bị Khai Thác Dầu Khí, giúp học viên nắm vững kiến thức về môi trường địa chất và các vấn đề liên quan.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Và Ứng Dụng Thực Tiễn

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng kiến thức từ giáo trình giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường trong các dự án khai thác dầu khí.

V. Kết Luận Về Giáo Trình Địa Chất Môi Trường

Giáo trình Địa Chất Môi Trường là một phần không thể thiếu trong chương trình đào tạo nghề Vận Hành Thiết Bị Khai Thác Dầu Khí. Nó không chỉ cung cấp kiến thức mà còn nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho học viên.

5.1. Tương Lai Của Ngành Địa Chất Môi Trường

Ngành Địa Chất Môi Trường sẽ tiếp tục phát triển và đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường trong bối cảnh khai thác tài nguyên ngày càng gia tăng.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Các Chương Trình Đào Tạo

Cần cập nhật thường xuyên nội dung giáo trình để phù hợp với thực tiễn và yêu cầu của ngành, đồng thời tăng cường các hoạt động thực hành cho học viên.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Địa chất môi trường (Mã môn học: KKT19MH35) là tài liệu giảng dạy chính quy được ban hành theo Quyết định số 192/QĐ-CĐDK ngày 25 tháng 3 năm 2020 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Dầu khí (Tập đoàn Dầu khí Việt Nam), do ThS. Phạm Thị Nụ (Chủ biên) cùng tác giả Hoàng Trọng Quang biên soạn tại Bà Rịa - Vũng Tàu.

Trong chương trình đào tạo nghề Vận hành thiết bị khai thác dầu khí trình độ Cao đẳng, môn học này có thời lượng 2 tín chỉ (tổng cộng 30 giờ, gồm 28 giờ lý thuyết và 2 giờ kiểm tra). Môn học thuộc nhóm kỹ thuật cơ sở và chuyên môn, được bố trí giảng dạy trước các mô đun kỹ thuật chuyên sâu ngành nghề.

Mục tiêu đào tạo của giáo trình hướng tới 3 chuẩn đầu ra:

• Chuẩn kiến thức (A1): Trình bày các khái niệm cơ bản về môi trường địa chất, phát triển bền vững và quy trình đánh giá tác động môi trường (ĐTM); mô tả các biến động môi trường do quá trình tự nhiên hoặc hoạt động khai thác tài nguyên của con người.
• Chuẩn kỹ năng (B1): Xây dựng quy trình xử lý khí và phương án ứng phó kỹ thuật khi xảy ra tai biến tràn dầu.
• Năng lực tự chủ và trách nhiệm (C1): Rèn luyện phương pháp làm việc khoa học, tính kiên nhẫn, năng lực phối hợp làm việc nhóm và ý thức tuân thủ quy chuẩn an toàn, bảo vệ môi trường trong hoạt động dầu khí.

Cấu trúc giáo trình gồm 4 chương liên hoàn, tiếp cận theo nguyên lý kết hợp giữa lý thuyết địa chất cơ sở với các bài toán kỹ thuật thực tế trong việc khai thác tài nguyên nước và chuỗi hoạt động công nghiệp dầu khí (khoan thăm dò, khai thác, vận chuyển, tàng trữ và chế biến).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được phân bổ trong 4 chương với logic phát triển từ đại cương lý thuyết, công cụ đánh giá, đến các tác động môi trường chuyên ngành:

Chương 1: Đại cương (2 giờ)
Chương 2: Đánh giá tác động môi trường trong hoạt động địa chất (5 giờ)
Chương 3: Các vấn đề về môi trường trong khai thác tài nguyên nước (8 giờ)
Chương 4: Các vấn đề môi trường trong hoạt động dầu khí (15 giờ)

• Chương 1: Đại cương (2 giờ lý thuyết): Giới thiệu định nghĩa môi trường và địa chất môi trường; đối tượng nghiên cứu (hoạt động nội sinh, ngoại sinh, hoạt động nhân sinh); phương pháp nghiên cứu gồm 3 bước cơ bản (thu thập thông tin, quan trắc biến động, xử lý thông tin và lập báo cáo kết quả); ứng dụng kỹ thuật Viễn thám (ảnh máy bay, ảnh vệ tinh Landsat, SPOT, ERS, RADARSAT) và Hệ thống thông tin địa lý (GIS). Chương này cũng chuẩn hóa các thuật ngữ về quá trình địa chất, tai biến môi trường, biến chất, và 4 chu trình địa chất: chu trình kiến tạo (tectonic cycle), chu trình đá (rock cycle), chu trình nước và chu trình sinh địa hóa.
• Chương 2: Đánh giá tác động môi trường trong hoạt động địa chất (5 giờ lý thuyết): Trình bày bản chất của ĐTM (EIA); phân loại cấp độ ĐTM (ĐTM sơ bộ, ĐTM chi tiết, xác định hiện trạng môi trường - EIS, đánh giá môi trường chiến lược); quy trình ĐTM chuẩn gồm 6 giai đoạn (Đăng ký, Nghiên cứu, Hướng dẫn, Báo cáo, Thẩm định, Tư vấn); phân tích ưu - nhược điểm của 5 phương pháp ĐTM: phương pháp liệt kê, phương pháp danh mục (đơn giản, mô tả, mức độ, trọng số, câu hỏi), phương pháp ma trận (ma trận đơn giản, ma trận định lượng Leopold 88 yếu tố, ma trận tương tác), phương pháp chồng gối thông tin (overlays trên nền GIS), và phương pháp sơ đồ mạng lưới.
• Chương 3: Các vấn đề về môi trường trong khai thác tài nguyên nước (8 giờ: 7 giờ lý thuyết, 1 giờ kiểm tra): Đánh giá hiện trạng tài nguyên nước Việt Nam (tỷ lệ cấp nước mặt 70,4%, nước dưới đất 29,6% theo thống kê); các tác động tiêu cực trong khai thác nước mặt (ô nhiễm hữu cơ, phèn hóa đất do đào xới, biến đổi thủy văn và xói lở hạ lưu do hồ chứa); các tác động trong khai thác nước dưới đất (ô nhiễm vi sinh và hóa học đo qua các chỉ số BOD, DO, COD, hợp chất Nitơ; biến dạng mặt phân cách mặn - ngọt tạo phễu áp lực ngược gây nhiễm mặn ven biển; hiện tượng thông tầng do hỏng trám cách ly; ô nhiễm từ giếng bỏ hoang); biến dạng lún sụt mặt đất do tháo khô tầng chứa nước tại các đô thị (Hà Nội, TP.HCM); hệ thống 8 giải pháp kỹ thuật và pháp lý bảo vệ tài nguyên nước.
• Chương 4: Các vấn đề môi trường trong hoạt động dầu khí (15 giờ: 14 giờ lý thuyết, 1 giờ kiểm tra): Khái quát lịch sử phát triển ngành dầu khí Việt Nam từ giai đoạn trước 1975 đến các mỏ Bạch Hổ, Rồng, Đại Hùng, Rạng Đông, Ruby, Lan Tây - Lan Đỏ và các cụm công nghiệp Dung Quất, Phú Mỹ, Cà Mau. Phân tích chi tiết các dòng thải công nghiệp từ giàn khoan biển (Bảng 7.1: nước vỉa, bùn và mùn khoan, nước làm mát, khí thải đồng hành) và cơ sở chế biến (Bảng 7.2 và 7.3: khí oxit sunfua, NOx, vẩn lơ lửng, aldehyde, amonia; nước thải chứa phenol, kim loại nặng, bùn xúc tác). Trình bày chuyên đề tai biến tràn dầu (phân loại tràn dầu trên mặt nước, trong lòng đất, trên mặt đất; tổn thất hệ sinh thái biển, rạn san hô, rừng ngập mặn; tính toán chi phí xử lý từ 300 đến 2.400 USD/thùng dầu). Phân tích các giải pháp ứng phó tràn dầu: cơ học (phao quây boom, máy hút skimmer), hóa học (chất phân tán, chất hoạt động bề mặt), và sinh học gồm phương pháp kích hoạt vi sinh vật (biostimulation - bổ sung N, P, chất hoạt động bề mặt sinh học) và bổ sung vi sinh vật (bioaugmentation). Chương kết thúc với mô hình quản lý môi trường ngành dầu khí (từ cấp Tập đoàn đến cấp cơ sở: RDCPSE, PVSC, PVEP, Vietsovpetro, PTSC, PCGC) và các giải pháp kỹ thuật như xử lý mùn khoan kín bằng hệ thống Slamatoc (mỏ Bạch Hổ) và Caisson.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống kiến thức nền tảng dựa trên:

1. Lý thuyết các chu trình địa chất: Sự tương tác đa chiều giữa chu trình kiến tạo, chu trình đá, chu trình thủy văn và chu trình sinh địa hóa trong việc luân chuyển vật chất và năng lượng.
2. Khung lý thuyết Đánh giá tác động môi trường (EIA Framework): Bản chất khoa học và quy trình quản lý của ĐTM, nguyên lý ma trận hai chiều Leopold và nguyên lý phân tích quan hệ nhân - quả theo sơ đồ mạng lưới.
3. Cơ chế thủy địa chất và cơ học đất đá: Quy luật hình thành phễu áp lực ngược, cơ chế thông tầng thủy văn qua khuyết tật trám xi măng giếng khoan, và hiện tượng lún sụt bề mặt đất do tháo khô chất lỏng trong tầng chứa.
4. Hóa học hydrocacbon và độc học môi trường dầu khí: Động học phân hủy hydrocacbon trong môi trường biển, cơ chế tác động của các khí độc (H2S, SO2, NOx, CO) và cơ chế sinh học phân hủy dầu thông qua quá trình oxy hóa bẻ mạch carbon của vi sinh vật bản địa.

Kỹ năng phát triển

Thông qua nội dung các chương, giáo trình rèn luyện cho người học các nhóm kỹ năng:

• Kỹ năng kỹ thuật chuyên môn: Nhận diện và đo lường các nguồn thải đặc thù ngoài khơi (kiểm soát nồng độ dầu trong nước xả thải dưới ngưỡng 15 ppm, vận hành hệ thống thu hồi mùn khoan Slamatoc); thiết kế quy trình trám cách ly giếng khoan chống hiện tượng thông tầng ô nhiễm nước ngầm.
• Kỹ năng phân tích và đánh giá: Áp dụng phương pháp danh mục và ma trận để nhận diện tác động môi trường trong từng công đoạn thi công giếng khoan, khai thác và vận chuyển dầu thô.
• Kỹ năng thực hành ứng phó sự cố: Lập phương án và triển khai quy trình kỹ thuật khắc phục sự cố tràn dầu trên biển bằng phương pháp cơ học (phao quây, máy hút), lựa chọn chất phân tán hóa học phù hợp khu vực xa bờ, và ứng dụng công nghệ sinh học (biostimulation) để xử lý dầu bám bờ và vùng ngập nước.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình quy định cụ thể phương pháp tổ chức dạy và học theo định hướng tích cực hóa người học, kết hợp giữa thuyết trình kỹ thuật, thảo luận chuyên đề và nghiên cứu tình huống thực tế:

                  PHƯƠNG THỨC TỔ CHỨC DẠY VÀ HỌC

• Đối với người dạy: Sử dụng các phương pháp giảng dạy tích cực như diễn giảng ngắn, dạy học theo vấn đề, hướng dẫn học viên khai thác tài liệu chuyên ngành, phân nhóm thảo luận và giao bài tập tình huống (case study). Người dạy giữ vai trò điều phối, đánh giá kết quả làm việc nhóm và hệ thống hóa kiến thức trọng tâm.
• Đối với người học: Thực hiện quy trình học tập tự chủ gồm các bước: đọc trước nội dung giáo trình theo từng chương trước khi đến lớp; tham gia nhóm học tập (quy mô 8 - 10 học viên) để phân chia nhiệm vụ nghiên cứu từng khía cạnh của chủ đề thảo luận; viết báo cáo thu hoạch nhóm; hoàn thành đầy đủ bài tập tình huống và câu hỏi thảo luận cuối mỗi chương. Học viên bắt buộc phải tham dự tối thiểu 70% thời lượng các buổi giảng lý thuyết (vắng quá 30% tổng số tiết phải học lại môn học).
• Điều kiện thực hiện bài giảng: Phòng học chuẩn lý thuyết trang bị máy chiếu (projector), máy vi tính, hệ thống sơ đồ/hình vẽ kỹ thuật, giáo án, và các tư liệu phim ảnh minh họa về sự cố môi trường và các hệ thống xử lý công nghiệp.

                   CƠ CẤU ĐÁNH GIÁ MÔN HỌC (30 GIỜ)
  * Căn cứ: Thông tư 09/2017/TT-LĐTBXH (Thang điểm 10 quy đổi thang 4)

Quy chế kiểm tra và đánh giá kết quả học tập được thực hiện theo Thông tư số 09/2017/TT-LĐTBXH ngày 13/3/2017 của Bộ trưởng Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội. Điểm môn học tính theo thang điểm 10 (làm tròn một chữ số thập phân) và quy đổi sang điểm chữ, thang điểm 4:

1. Điểm kiểm tra thường xuyên và định kỳ (Trọng số 40%): Gồm 1 cột kiểm tra thường xuyên sau 7 giờ giảng (hình thức vấn đáp/thuyết trình/báo cáo, đánh giá chuẩn A1, C1) và 1 cột kiểm tra định kỳ sau 15 giờ giảng (hình thức viết tự luận hoặc trắc nghiệm, đánh giá chuẩn A1, C1, C2).
2. Điểm thi kết thúc môn học (Trọng số 60%): Tổ chức sau khi hoàn thành 30 giờ giảng; hình thức thi kết hợp giữa tự luận và trắc nghiệm; kiểm tra tổng hợp các chuẩn đầu ra kiến thức (A1, A2), kỹ năng xây dựng phương án xử lý tràn dầu (B1), cùng năng lực tự chủ và trách nhiệm (C1, C2).

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình Địa chất môi trường (2020) của Trường Cao đẳng Dầu khí thể hiện tính cập nhật và chuyên biệt hóa sâu sắc cho khối ngành vận hành khai thác dầu khí thông qua các nhóm nội dung:

                           TÍNH CẬP NHẬT VÀ NỔI BẬT

1. Hệ thống dữ liệu sự cố và bài học lịch sử chi tiết: Giáo trình tích hợp biên niên sử các tai nạn dầu khí tiêu biểu trên thế giới để phân tích nguyên nhân kỹ thuật và tổn thất môi trường: vụ gãy đổ giàn khoan Alexander Kielland (1980, biển Bắc, 123 người chết), nổ giàn Piper Alpha (1988, 167 người chết), nổ chìm giàn khoan của Petronas (Brasil, 1984 và 2001), và thảm họa nổ giàn Deepwater Horizon (tháng 4/2010 tại Vịnh Mexico làm 11 người chết, phát tán hàng chục ngàn thùng dầu gây khủng hoảng sinh thái diện rộng). Tại Việt Nam, tài liệu ghi nhận chính xác các dữ kiện: sự cố phụt khí tại mỏ Lan Tây (15/2/1993), sự cố vỡ ống chuyển dầu tại phao nạp ngoài khơi mỏ Bạch Hổ (26/11/1992 làm tràn 300 - 700 tấn dầu thô), đứt ống dẫn dầu mỏ Đại Hùng (8/2/1995 làm tràn 15,73 m³ dầu), vỡ container tại cảng Vieco Vũng Tàu (14/9/1995 đổ 145 thùng dầu HDF200), đắm tàu Leal tại Quy Nhơn (10/8/1989 làm đổ hơn 200 tấn dầu FO), và tàu Promex Cita chìm tại Quảng Ngãi (2/12/1997).
2. Tích hợp các giải pháp kỹ thuật công nghệ cao: Giới thiệu chi tiết giải pháp xử lý mùn khoan ngoài khơi bằng hệ thống thải kín Slamatoc đang triển khai tại các giàn khoan mỏ Bạch Hổ (cho phép thu hồi pha dầu nhẹ để tái sử dụng và dẫn mùn khoan rắn qua ống xả xuống vị trí cách đáy biển 5 m nhằm giảm phát tán tầng mặt), đồng thời đối chiếu với nguyên lý hệ thống xử lý chất thải Caisson của Úc. Trong lĩnh vực sinh học, giáo trình phân định rõ hai công nghệ xử lý ô nhiễm tràn dầu: kích hoạt vi sinh vật bản địa (biostimulation qua việc bổ sung muối dinh dưỡng NH4NO3, K2HPO4, KH2PO4 và chất hoạt động bề mặt sinh học) và bổ sung vi sinh vật ngoại lai (bioaugmentation).
3. Mô tả tường minh hệ thống quản trị môi trường Petrovietnam: Giáo trình phản ánh cấu trúc tổ chức và chức năng kiểm soát môi trường của Tập đoàn Dầu khí Việt Nam: Phòng Khoa học - Công nghệ - Môi trường; Trung tâm Nghiên cứu phát triển an toàn và Môi trường dầu khí (RDCPSE); Công ty Thăm dò Khai thác Dầu khí (PVEP); Công ty Giám sát Hợp đồng Chia sản phẩm (PVSC); Ban An toàn - Môi trường và Đội ứng cứu sự cố tràn dầu thành lập từ năm 1987 của Liên doanh Vietsovpetro; Đội ứng cứu tràn dầu PTSC; và Ban An toàn Công ty Chế biến & Kinh doanh Khí (PCGC).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được thiết kế chuyên biệt phục vụ các đối tượng đào tạo kỹ thuật nghề nghiệp trong hệ thống đào tạo của ngành Dầu khí:

                            ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG

• Học viên bắt buộc: Học viên theo học hệ Cao đẳng nghề thuộc hai chuyên ngành trọng điểm: Nghề Vận hành thiết bị khai thác dầu khí và Nghề Khoan khai thác tại Trường Cao đẳng Dầu khí.
• Học viên và bạn đọc tham khảo mở rộng: Giáo viên và học viên các nghề Khoan khai thác và Vận hành thiết bị khai thác dầu khí hệ Trung cấp nghề; học viên các nghề liên quan như Sửa chữa thiết bị chế biến dầu khí, Kỹ thuật Hàn, Vận hành thiết bị chế biến dầu khí, và Vận hành nhà máy điện.
• Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Để tiếp thu hiệu quả các nội dung trong giáo trình, người học cần hoàn thành các môn học thuộc khối đại cương và cơ sở kỹ thuật trong khung chương trình:
  • Hóa Đại cương (Mã môn: CNH19MH09 - 3 tín chỉ, 45 giờ)
  • Địa chất cơ sở (Mã môn: KKT19MH31 - 3 tín chỉ, 75 giờ)
  • An toàn vệ sinh lao động (Mã môn: ATMT19MH01 - 2 tín chỉ, 30 giờ)
• Ứng dụng đối với giảng viên: Tài liệu cung cấp khung chuẩn cấu trúc bài giảng 30 giờ, ngân hàng câu hỏi thảo luận theo từng chương, tiêu chuẩn đánh giá theo thang điểm 10 quy đổi thang điểm 4, và định hướng bài tập tình huống cho các khóa đào tạo nội bộ ngành dầu khí.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình là tài liệu học tập bắt buộc đối với học viên hệ Cao đẳng nghề Vận hành thiết bị khai thác dầu khí và Khoan khai thác tại Trường Cao đẳng Dầu khí. Đồng thời, tài liệu phục vụ tham khảo cho học viên hệ Trung cấp nghề dầu khí, học viên các ngành chế biến khí, hàn, vận hành nhà máy điện, cũng như kỹ sư và cán bộ kỹ thuật tham gia công tác quản lý an toàn - môi trường tại các đơn vị dầu khí.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Học viên cần nắm vững kiến thức từ các môn học kỹ thuật cơ sở được bố trí học trước trong chương trình đào tạo, bao gồm: Hóa Đại cương (CNH19MH09), Địa chất cơ sở (KKT19MH31) và An toàn vệ sinh lao động (ATMT19MH01).

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các giáo trình địa chất môi trường tổng quát là gì?

Khác với các giáo trình mang tính địa chất tổng hợp thuần túy, tài liệu này tập trung sâu vào các khía cạnh môi trường chuyên ngành dầu khí ngoài khơi và ven biển: quy trình công nghệ xử lý mùn khoan kín (Slamatoc, Caisson), cơ chế phân hủy hydrocacbon trong nước biển, kỹ thuật xử lý tràn dầu cơ - hóa - sinh, các sự cố lịch sử ngành dầu khí tại Việt Nam và cơ cấu tổ chức quản lý môi trường đặc thù của Tập đoàn Dầu khí Việt Nam.

                    SO SÁNH TÍNH CHUYÊN BIỆT NỘI DUNG

4. Làm sao để tự học và nghiên cứu giáo trình hiệu quả?

Học viên cần chuẩn bị bài trước giờ học, lập nhóm thảo luận từ 8 - 10 người để phân tích các bài tập tình huống sự cố thực tế, trả lời hệ thống câu hỏi cuối mỗi chương, đồng thời tìm hiểu các quy chuẩn kỹ thuật về môi trường do Bộ Tài nguyên & Môi trường và Tập đoàn Dầu khí Việt Nam ban hành.

5. Những tài liệu tham khảo chính nào được sử dụng để xây dựng giáo trình?

Giáo trình được biên soạn dựa trên việc tham khảo các tài liệu học thuật chuyên ngành gồm:

1. PGS. Huỳnh Thị Minh Hằng, Địa chất môi trường, NXB Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, 2008.
2. Trần Anh Châu, Địa chất đại cương, NXB Giáo dục, 1984.
3. Đoàn Thiên Tích, Dầu khí Việt Nam, NXB Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, 2001.

---

Kết luận

Giáo trình Địa chất môi trường (Mã môn học: KKT19MH35) cung cấp khối kiến thức kỹ thuật cơ sở về môi trường địa chất và bảo vệ môi trường trong hoạt động khai thác tài nguyên nước và công nghiệp dầu khí.

                       LỘ TRÌNH HỌC TẬP ĐỀ XUẤT

Trong tiến trình đào tạo nghề Vận hành thiết bị khai thác dầu khí, môn học đóng vai trò cầu nối logic giữa các học phần khoa học nền tảng (Địa chất cơ sở, Hóa đại cương) với các mô đun kỹ thuật chuyên ngành như Thiết bị hoàn thiện giếng khai thác (KKT19MĐ51), Vận hành thiết bị tách dầu khí (KKT19MĐ54), Hệ thống thu gom và vận chuyển dầu khí (KKT19MĐ56) và Vận hành hệ thống khai thác trên mô hình (KKT19MĐ58, KKT19MĐ59).

Việc nắm vững các nội dung trong giáo trình giúp người học hình thành năng lực nhận diện nguồn thải, đánh giá rủi ro địa chất môi trường và thực thi các biện pháp kỹ thuật ứng phó sự cố theo quy chuẩn an toàn của ngành công nghiệp dầu khí.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Đại cương Trang 19 CHƯƠNG 2: ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG TRONG HOẠT ĐỘNG ĐỊA CHẤT ❖ GIỚI THIỆU CHƯƠNG 2 Chương 2 là chương giới thiệu các phương pháp đánh giá tác động đến môi trường trong hoạt động địa chất để người học có được kiến thức và kỹ năng thực hành đánh giá tác động đến môi trường từ đó đưa ra các giải pháp khắc phục thích hợp. ❖ MỤC TIÊU CHƯƠNG 2 Sau khi học xong chương này, người học có khả năng: ➢ Về kiến thức: - Trình bày được các bước và các phương pháp đánh giá tác động môi trường. ➢ Về kỹ năng: - Đánh giá được tác động môi trường trong hoạt động địa chất trong thực tế.

➢ Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: - Rèn luyện ý thức tổ chức kỷ luật, thái độ nghiêm túc trong học tập. ❖ PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY VÀ HỌC TẬP CHƯƠNG 2 - Đối với người dạy: sử dụng phương pháp giảng giảng dạy tích cực (diễn giảng, vấn đáp, dạy học theo vấn đề); yêu cầu người học thực hiện câu hỏi thảo luận và bài tập chương 2 (cá nhân hoặc nhóm). - Đối với người học: chủ động đọc trước giáo trình (chương 2) trước buổi học; hoàn thành đầy đủ câu hỏi thảo luận và bài tập tình huống chương 2 theo cá nhân hoặc nhóm và nộp lại cho người dạy đúng thời gian quy định. ❖ ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN BÀI GIẢNG CHƯƠNG 2 - Đối với người dạy: sử dụng phương pháp giảng giảng dạy tích cực (diễn giảng, vấn đáp, dạy học theo vấn đề); yêu cầu người học thực hiện câu hỏi thảo luận và bài tập chương 2 (cá nhân hoặc nhóm).

- Đối với người học: chủ động đọc trước giáo trình (chương 2) trước buổi học; hoàn thành đầy đủ câu hỏi thảo luận và bài tập tình huống chương 2 theo cá nhân hoặc nhóm và nộp lại cho người dạy đúng thời gian quy định. ❖ ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CHƯƠNG 2 Chương 2: Đánh giá tác động môi trường trong hoạt động địa chất Trang 20 - Phòng học chuyên môn hóa/nhà xưởng: Không - Trang thiết bị máy móc: Máy chiếu và các thiết bị dạy học khác - Học liệu, dụng cụ, nguyên vật liệu: Chương trình môn học, giáo trình, tài liệu tham khảo, giáo án, phim ảnh, và các tài liệu liên quan. - Các điều kiện khác: Không có ❖ KIỂM TRA VÀ ĐÁNH GIÁ CHƯƠNG 2 - Nội dung: ✓ Kiến thức: Kiểm tra và đánh giá tất cả nội dung đã nêu trong mục tiêu kiến thức ✓ Kỹ năng: Đánh giá tất cả nội dung đã nêu trong mục tiêu kĩ năng. ✓ Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Trong quá trình học tập, người học cần: + Nghiên cứu bài trước khi đến lớp + Chuẩn bị đầy đủ tài liệu học tập.

+ Tham gia đầy đủ thời lượng môn học. + Nghiêm túc trong quá trình học tập. - Phương pháp: ✓ Điểm kiểm tra thường xuyên: 1 điểm kiểm tra (hình thức: vấn đáp) ✓ Kiểm tra định kỳ lý thuyết: không có ❖ NỘI DUNG CHƯƠNG 2 2. ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG (ĐTM) Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) xuất phát từ gốc tiếng Anh – Environment Impact Assessment.

ĐTM có thể được định nghĩa như sau: “ĐTM là một quá trình xác định và đánh giá các ảnh hưởng trên môi trường do các yếu tố tác động phát sinh từ sự thay đổi chất lượng môi trường. Về bản chất, ĐTM là xác định các khả năng ảnh hưởng đến sức khỏe, đến kinh tế- xã hội và đến môi trường tự nhiên của một dự án nhằm xây dựng kế hoạch kiểm tra, giám sát và làm giảm thiểu khả năng tác động xấu của dự án" Như vậy, về bản chất, ĐTM vừa là một thủ tục đảm bảo công tác quản lý môi trường vừa là một phương pháp khoa học (bao gồm công tác phân tích và đánh giá). Chương 2: Đánh giá tác động môi trường trong hoạt động địa chất Trang 21 Công tác ĐTM có thể thực hiện ở các cấp độ khác nhau : ▪ ĐTM sơ bộ: thực hiện trong giai đoạn đầu, khi xây đựng dự án. ▪ ĐTM chi tiết: thực hiện trong quá trình triển khai dự án.

▪ Xác định hiện trạng môi trường (Environment Impact State - EIS): được thực hiện khi xuất hiện tai biến môi trường. Mục tiêu nhằm đánh giá tổn thất, đề xuất các biện pháp ứng cứu và các biện pháp khắc phục nhằm làm giảm thiểu tổn thất. ▪ Đánh giá tác động môi trường chiến lược: nhằm xem xét tổng thể và có hệ thống các quan hệ tương tác giữa các thành phần khác nhau của các chiến lược phát triển tinh tế xã hội trên tổng thể môi trường của các vùng không gian địa lý nhằm đảm bảo tính bền vững về mặt môi trường của chiến lược đó. CÁC GIAI ĐOẠN TRONG QUÁ TRÌNH ĐTM Quy trình ĐTM: Gồm 6 bước ▪ Đăng ký: Ở quy mô quản lý môi trường khu vực, dây là bước công tác thống kê tất cả các dự án có ảnh hưởng đến môi trường.

Ở quy mô cục bộ, trong một dự án cụ thể, đây là bước hệt kê tất cả các công đoạn trong quy trình công nghệ cửa dự án có ảnh hường đến môi trường. ▪ Nghiên cứu: Xem xét, tách chọn những dự án hoặc các công đoạn cần phải tiến hành ĐTM. Mục tiêu là giới hạn những dự án hoặc những công đoạn không gây ảnh hưởng quan trọng nhằm làm giảm nhẹ chi phí. ▪ Hướng dẫn: Xác định những nội dung cần đánh giá, chỉ rõ các đối tượng phải chú ý đánh giá và các vấn đề cần quan tâm.

▪ Báo Cáo: Tập hợp phân tích các ảnh hưởng (cả tích cực lẫn tiêu cực), trong đó chú ý phân tích các ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp, các ảnh hưởng sơ cấp và thứ cấp ▪ Thẩm định: xác định khả năng chấp nhận được và không chấp nhận được của báo cáo, nghĩa là xác định cách đánh giá tác động của dự án đến các yếu tố môi trường. Ở đây chủ yếu tập trung cân nhắc giữa hậu quả về môi trường và hiệu quả kinh tế - xã hội của một dự án. ▪ Tư vấn: Kết luận từ kết quả thẩm định, công tác tư vấn có nhiệm vụ vạch ra các mặt yếu mạnh của một đề án giúp cho người điều hành ra quyết định và xác định những nội dung công tác cần phải thực hiện để đề án có thể phát triển an toàn ít gây tổn thất về môi trường. CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐTM 2.

Phương pháp liệt kê Chương 2: Đánh giá tác động môi trường trong hoạt động địa chất Trang 22 Đây là phương pháp đơn giản nhất, các thông số liên quan đến môi trường của dự án chỉ được liệt kê mà không cần đánh giá cũng như không phân tích 2. Phương pháp danh mục Với phương pháp này người ta lập danh mục liệt kê các khả năng tác động đến môi trường khi phát triển dự án, danh mục này có thể chuyển đến các chuyên gia để đánh giá. Các loại danh mục được sử dụng bao gồm : + Danh mục đơn giản: chỉ liệt kê các yếu tố môi trường cần chú ý. + Danh mục mô tả: liệt kê có thuyết minh sự lựa chọn các yếu tố môi trường.

+ Danh mục theo mức độ: Danh mục mô tả có ghi thêm mức độ tác động của mỗi yếu tố. + Danh mục trọng số. + Danh mục dạng câu hỏi. Phương pháp danh mục có ưu điểm là rõ ràng, dễ hiểu, chi phí thấp.

Nhược điểm cơ bản của phương pháp là rất phụ thuộc vào yếu tố chủ quan của người xây dựng danh mục, đặc biệt là trong việc chọn lựa phân chia các điểm số hoặc xác định mức độ quan trọng. Phương pháp ma trận (matrix) Đây là danh mục hai chiều, trong đó mỗi ô chịu sự tác động qua lại của hai cạnh, do vậy phương pháp này cho phép quan sát quan hệ tương tác của các tác động. Các dạng ma trận thường được sử dụng là : ▪ Ma trận đơn giản: thường một trục ghi hành động và trục còn lại ghi các yếu tố môi trường. ▪ Ma trận định lượng (ma trận Leopold): ma trận này được Cục Địa chất Mỹ xây dựng: trong đó trục tung là 88 yếu tố môi trường tự nhiên và xã hội; trục hoành ghi các mức độ tác động theo thang từ 1 đến 10, với đấu (+) cho các tác động tích cực và đấu (-) cho các tác động tiêu cực.

▪ Ma trận thành phần tương tác: cả hai trục đều ghi yếu tố môi trường, do vậy có thể xác định mức độ ảnh hưởng của mỗi yếu tố tác động, đồng thời có thể dự báo xuất hiện những tác động thứ cấp. Ưu điểm của phương pháp ma trận là cho thấy tác động của nhiều hành động khác nhau trên cùng một yếu tố môi trường hoặc phạm vi tác động của mỗi một hành động. Nhược điểm cơ bản là chưa phản ảnh được diễn tiến của các tác động, cũng như chưa thể phản ảnh được sự tương tác của các tác động. Chương 2: Đánh giá tác động môi trường trong hoạt động địa chất Trang 23 2.

Phương pháp chồng gối thông tin (overlays) Phương pháp này thường được sử dụng để đánh giá các tác động môi trường có tính không gian, đặc biệt là trong lĩnh vực địa chất môi trường. Ngày nay với sự phát triển của kỹ thuật GIS, phương pháp chồng gối được sử dụng rộng rãi và phát huy được những ưu điểm của nó là thông tin hình ảnh dễ nhận biết và dễ đánh giá. Nhược điểm lớn nhất khi sử dụng phương pháp này là những giới hạn về kinh phí làm cho việc xác định ranh giới vùng tác động nhiều lúc thiếu cơ sở thực tế. Phương pháp sơ đồ mạng lưới Mục tiêu là phân tích mối quan hệ nhân - quả của các tác động dưới dạng sơ đồ nhánh cây và chuỗi tạo thành một mạng lưới, trong đó thể hiện được thứ bậc của tác động (bậc I, bậc II, bậc III,.

Phương pháp sơ đồ mạng lưới thuận tiện cho việc theo dõi đường dẫn từ nguyên nhân đến tác động có hại lẫn có lợi cho môi trường. Từ đường dẫn này.người ta có thể xác định các biện pháp khắc phục có hiệu quả. Điều bất tiện là không phân biệt được loại tác động (trước mắt hay lâu dài, thuận nghịch hay không thuận nghịch), sơ đồ nhiều lúc rất phức tạp, khó theo dõi. ❖ TÓM TẮT CHƯƠNG 2 Trong chương này, một số nội dung chính được giới thiệu: - Đánh giá các tác động đến môi trường.

- Các giai đoạn trong quá trình đánh giá tác động của môi trường. - Các phương pháp đánh giá tác động của môi trường .CÂU HỎI VÀ TÌNH HUỐNG THẢO LUẬN CHƯƠNG 2 Câu hỏi 1. Đánh giá tác động môi trường nhằm mục đích gì? Câu hỏi 2.