Chương 1. Đại cương Trang 19 CHƯƠNG 2: ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG TRONG HOẠT ĐỘNG ĐỊA CHẤT ❖ GIỚI THIỆU CHƯƠNG 2 Chương 2 là chương giới thiệu các phương pháp đánh giá tác động đến môi trường trong hoạt động địa chất để người học có được kiến thức và kỹ năng thực hành đánh giá tác động đến môi trường từ đó đưa ra các giải pháp khắc phục thích hợp. ❖ MỤC TIÊU CHƯƠNG 2 Sau khi học xong chương này, người học có khả năng: ➢ Về kiến thức: - Trình bày được các bước và các phương pháp đánh giá tác động môi trường. ➢ Về kỹ năng: - Đánh giá được tác động môi trường trong hoạt động địa chất trong thực tế.
➢ Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: - Rèn luyện ý thức tổ chức kỷ luật, thái độ nghiêm túc trong học tập. ❖ PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY VÀ HỌC TẬP CHƯƠNG 2 - Đối với người dạy: sử dụng phương pháp giảng giảng dạy tích cực (diễn giảng, vấn đáp, dạy học theo vấn đề); yêu cầu người học thực hiện câu hỏi thảo luận và bài tập chương 2 (cá nhân hoặc nhóm). - Đối với người học: chủ động đọc trước giáo trình (chương 2) trước buổi học; hoàn thành đầy đủ câu hỏi thảo luận và bài tập tình huống chương 2 theo cá nhân hoặc nhóm và nộp lại cho người dạy đúng thời gian quy định. ❖ ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN BÀI GIẢNG CHƯƠNG 2 - Đối với người dạy: sử dụng phương pháp giảng giảng dạy tích cực (diễn giảng, vấn đáp, dạy học theo vấn đề); yêu cầu người học thực hiện câu hỏi thảo luận và bài tập chương 2 (cá nhân hoặc nhóm).
- Đối với người học: chủ động đọc trước giáo trình (chương 2) trước buổi học; hoàn thành đầy đủ câu hỏi thảo luận và bài tập tình huống chương 2 theo cá nhân hoặc nhóm và nộp lại cho người dạy đúng thời gian quy định. ❖ ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CHƯƠNG 2 - Phòng học chuyên môn hóa/nhà xưởng: Không Chương 2: Đánh giá tác động môi trường trong hoạt động địa chất Trang 20 - Trang thiết bị máy móc: Máy chiếu và các thiết bị dạy học khác - Học liệu, dụng cụ, nguyên vật liệu: Chương trình môn học, giáo trình, tài liệu tham khảo, giáo án, phim ảnh, và các tài liệu liên quan. - Các điều kiện khác: Không có ❖ KIỂM TRA VÀ ĐÁNH GIÁ CHƯƠNG 2 - Nội dung: ✓ Kiến thức: Kiểm tra và đánh giá tất cả nội dung đã nêu trong mục tiêu kiến thức ✓ Kỹ năng: Đánh giá tất cả nội dung đã nêu trong mục tiêu kĩ năng. ✓ Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Trong quá trình học tập, người học cần: + Nghiên cứu bài trước khi đến lớp + Chuẩn bị đầy đủ tài liệu học tập.
+ Tham gia đầy đủ thời lượng môn học. + Nghiêm túc trong quá trình học tập. - Phương pháp: ✓ Điểm kiểm tra thường xuyên: 1 điểm kiểm tra (hình thức: vấn đáp) ✓ Kiểm tra định kỳ lý thuyết: không có ❖ NỘI DUNG CHƯƠNG 2 2. ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG (ĐTM) Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) xuất phát từ gốc tiếng Anh – Environment Impact Assessment.
ĐTM có thể được định nghĩa như sau: “ĐTM là một quá trình xác định và đánh giá các ảnh hưởng trên môi trường do các yếu tố tác động phát sinh từ sự thay đổi chất lượng môi trường. Về bản chất, ĐTM là xác định các khả năng ảnh hưởng đến sức khỏe, đến kinh tế- xã hội và đến môi trường tự nhiên của một dự án nhằm xây dựng kế hoạch kiểm tra, giám sát và làm giảm thiểu khả năng tác động xấu của dự án" Như vậy, về bản chất, ĐTM vừa là một thủ tục đảm bảo công tác quản lý môi trường vừa là một phương pháp khoa học (bao gồm công tác phân tích và đánh giá). Công tác ĐTM có thể thực hiện ở các cấp độ khác nhau : Chương 2: Đánh giá tác động môi trường trong hoạt động địa chất Trang 21 ▪ ĐTM sơ bộ: thực hiện trong giai đoạn đầu, khi xây đựng dự án. ▪ ĐTM chi tiết: thực hiện trong quá trình triển khai dự án.
▪ Xác định hiện trạng môi trường (Environment Impact State - EIS): được thực hiện khi xuất hiện tai biến môi trường. Mục tiêu nhằm đánh giá tổn thất, đề xuất các biện pháp ứng cứu và các biện pháp khắc phục nhằm làm giảm thiểu tổn thất. ▪ Đánh giá tác động môi trường chiến lược: nhằm xem xét tổng thể và có hệ thống các quan hệ tương tác giữa các thành phần khác nhau của các chiến lược phát triển tinh tế xã hội trên tổng thể môi trường của các vùng không gian địa lý nhằm đảm bảo tính bền vững về mặt môi trường của chiến lược đó. CÁC GIAI ĐOẠN TRONG QUÁ TRÌNH ĐTM Quy trình ĐTM: Gồm 6 bước ▪ Đăng ký: Ở quy mô quản lý môi trường khu vực, dây là bước công tác thống kê tất cả các dự án có ảnh hưởng đến môi trường.
Ở quy mô cục bộ, trong một dự án cụ thể, đây là bước hệt kê tất cả các công đoạn trong quy trình công nghệ cửa dự án có ảnh hường đến môi trường. ▪ Nghiên cứu: Xem xét, tách chọn những dự án hoặc các công đoạn cần phải tiến hành ĐTM. Mục tiêu là giới hạn những dự án hoặc những công đoạn không gây ảnh hưởng quan trọng nhằm làm giảm nhẹ chi phí. ▪ Hướng dẫn: Xác định những nội dung cần đánh giá, chỉ rõ các đối tượng phải chú ý đánh giá và các vấn đề cần quan tâm.
▪ Báo Cáo: Tập hợp phân tích các ảnh hưởng (cả tích cực lẫn tiêu cực), trong đó chú ý phân tích các ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp, các ảnh hưởng sơ cấp và thứ cấp ▪ Thẩm định: xác định khả năng chấp nhận được và không chấp nhận được của báo cáo, nghĩa là xác định cách đánh giá tác động của dự án đến các yếu tố môi trường. Ở đây chủ yếu tập trung cân nhắc giữa hậu quả về môi trường và hiệu quả kinh tế - xã hội của một dự án. ▪ Tư vấn: Kết luận từ kết quả thẩm định, công tác tư vấn có nhiệm vụ vạch ra các mặt yếu mạnh của một đề án giúp cho người điều hành ra quyết định và xác định những nội dung công tác cần phải thực hiện để đề án có thể phát triển an toàn ít gây tổn thất về môi trường. CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐTM 2.
Phương pháp liệt kê Đây là phương pháp đơn giản nhất, các thông số liên quan đến môi trường của dự án chỉ được liệt kê mà không cần đánh giá cũng như không phân tích Chương 2: Đánh giá tác động môi trường trong hoạt động địa chất Trang 22 2. Phương pháp danh mục Với phương pháp này người ta lập danh mục liệt kê các khả năng tác động đến môi trường khi phát triển dự án, danh mục này có thể chuyển đến các chuyên gia để đánh giá. Các loại danh mục được sử dụng bao gồm : + Danh mục đơn giản: chỉ liệt kê các yếu tố môi trường cần chú ý. + Danh mục mô tả: liệt kê có thuyết minh sự lựa chọn các yếu tố môi trường.
+ Danh mục theo mức độ: Danh mục mô tả có ghi thêm mức độ tác động của mỗi yếu tố. + Danh mục trọng số. + Danh mục dạng câu hỏi. Phương pháp danh mục có ưu điểm là rõ ràng, dễ hiểu, chi phí thấp.
Nhược điểm cơ bản của phương pháp là rất phụ thuộc vào yếu tố chủ quan của người xây dựng danh mục, đặc biệt là trong việc chọn lựa phân chia các điểm số hoặc xác định mức độ quan trọng. Phương pháp ma trận (matrix) Đây là danh mục hai chiều, trong đó mỗi ô chịu sự tác động qua lại của hai cạnh, do vậy phương pháp này cho phép quan sát quan hệ tương tác của các tác động. Các dạng ma trận thường được sử dụng là : ▪ Ma trận đơn giản: thường một trục ghi hành động và trục còn lại ghi các yếu tố môi trường. ▪ Ma trận định lượng (ma trận Leopold): ma trận này được Cục Địa chất Mỹ xây dựng: trong đó trục tung là 88 yếu tố môi trường tự nhiên và xã hội; trục hoành ghi các mức độ tác động theo thang từ 1 đến 10, với đấu (+) cho các tác động tích cực và đấu (-) cho các tác động tiêu cực.
▪ Ma trận thành phần tương tác: cả hai trục đều ghi yếu tố môi trường, do vậy có thể xác định mức độ ảnh hưởng của mỗi yếu tố tác động, đồng thời có thể dự báo xuất hiện những tác động thứ cấp. Ưu điểm của phương pháp ma trận là cho thấy tác động của nhiều hành động khác nhau trên cùng một yếu tố môi trường hoặc phạm vi tác động của mỗi một hành động. Nhược điểm cơ bản là chưa phản ảnh được diễn tiến của các tác động, cũng như chưa thể phản ảnh được sự tương tác của các tác động. Phương pháp chồng gối thông tin (overlays) Phương pháp này thường được sử dụng để đánh giá các tác động môi trường có Chương 2: Đánh giá tác động môi trường trong hoạt động địa chất Trang 23 tính không gian, đặc biệt là trong lĩnh vực địa chất môi trường.
Ngày nay với sự phát triển của kỹ thuật GIS, phương pháp chồng gối được sử dụng rộng rãi và phát huy được những ưu điểm của nó là thông tin hình ảnh dễ nhận biết và dễ đánh giá. Nhược điểm lớn nhất khi sử dụng phương pháp này là những giới hạn về kinh phí làm cho việc xác định ranh giới vùng tác động nhiều lúc thiếu cơ sở thực tế. Phương pháp sơ đồ mạng lưới Mục tiêu là phân tích mối quan hệ nhân - quả của các tác động dưới dạng sơ đồ nhánh cây và chuỗi tạo thành một mạng lưới, trong đó thể hiện được thứ bậc của tác động (bậc I, bậc II, bậc III,. Phương pháp sơ đồ mạng lưới thuận tiện cho việc theo dõi đường dẫn từ nguyên nhân đến tác động có hại lẫn có lợi cho môi trường.
Từ đường dẫn này.người ta có thể xác định các biện pháp khắc phục có hiệu quả. Điều bất tiện là không phân biệt được loại tác động (trước mắt hay lâu dài, thuận nghịch hay không thuận nghịch), sơ đồ nhiều lúc rất phức tạp, khó theo dõi. ❖ TÓM TẮT CHƯƠNG 2 Trong chương này, một số nội dung chính được giới thiệu: - Đánh giá các tác động đến môi trường. - Các giai đoạn trong quá trình đánh giá tác động của môi trường.
- Các phương pháp đánh giá tác động của môi trường .CÂU HỎI VÀ TÌNH HUỐNG THẢO LUẬN CHƯƠNG 2 Câu hỏi 1. Đánh giá tác động môi trường nhằm mục đích gì? Câu hỏi 2.