Chương 1 giới thiệu với người học về khái niệm chính sách; vai trò, nội dung, đặc trưng của chính sách; các mối quan hệ của chính sách; quan điểm của Đảng, Nhà nước ta trong hoạch định chính sách. Mục tiêu: - Kiến thức: + Ghi nhớ được, trình bày được một số vấn đề lý luận và phương pháp luận về CSXH như đối tượng, nội dung, nhiệm vụ, đặc trưng của CSXH. + Làm rõ được các mối quan hệ của CSXH với các chính sách khác trong hệ thống chính sách chung của Nhà nước. - Kỹ năng: + Hoàn thành tốt việc thu thập các tư liệu liên quan đến CSXH, nhận xét và tìm ra được các mối quan hệ giữa CSXH với các chính sách khác; 10 + Hình thành khả năng tự tìm kiếm tài liệu, làm việc nhóm.
- Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Thường xuyên chủ động và có ý thức trách nhiệm cao trong tuyên truyền, hướng dẫn đến mọi tầng lớp nhân dân về đường lối, chủ trương CSXH của Đảng, Nhà nước. Nội dung chính: 1. Khái niệm chính sách xã hội CSXH là các quan điểm, chủ trương được thể chế hoá để tác động vào các quan hệ xã hội nhằm giải quyết những vấn đề xã hội, góp phần thực hiện công bằng xã hội, tiến bộ và phát triển con người. CSXH là một bộ phận quan trọng trong hệ thống chính sách của Nhà nước.
CSXH là những giải pháp, công cụ của nhà nước tác động trực tiếp lên các quan hệ xã hội nhằm làm cho xã hội phát triển lành mạnh, đời sống xã hội trở nên hài hòa, bền vững, công bằng và văn minh. CSXH rất đa dạng, bao quát nhiều lĩnh vực hoạt động phong phú của xã hội. Có thể kể ra đây một số chính sách lớn có tính tiêu biểu, như chính sách Giáo dục và Đào tạo, chính sách về văn hóa, chính sách về việc làm… 2. Quá trình hình thành chính sách xã hội (1, 2) 2.
Chính sách xã hội trong thời kỳ đầu của chủ nghĩa tư bản Chủ nghĩa tư bản (CNTB) ra đời, kinh tế thị trường phát triển đến đỉnh cao, nhiều trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa sầm uất xuất hiện, con người tập trung đông, nhiều vấn đề xã hội phức tạp nảy sinh và phát triển. Đó là tình trạng thất nghiệp, thiếu nhà ở, đói kém, bệnh tật, thiếu giáo dục và tệ nạn xã hội,…Tất cả làm gay gắt thêm những mâu thuẫn vốn có của CNTB. Các nhà lãnh đạo, quản lý, các chính khách, các tổ chức xã hội quan tâm nghiên cứu đề ra CSXH và từng bước thực hiện. 11 Tuy nhiên, trong thời kỳ đầu của CNTB, vai trò của nhà nước trong việc thực hiện CSXH còn rất mờ nhạt.
Chủ thể giải quyết những vấn đề xã hội là nhà thờ, các tổ chức xã hội, nghiệp đoàn, hội ái hữu, hội từ thiện và những người hảo tâm. Do hạn chế về tài chính, nên mục đích chính của các tổ chức ở trên là nhằm cứu trợ nhân đạo cho những người nghèo khó, ốm đau, bệnh tật, tai nạn, rủi ro,…để họ vượt qua những khó khăn. Ngoài ra, CSXH trong thời kỳ này nhằm giải quyết một mức nào đó nhiệm vụ bảo trợ xã hội với một số lĩnh vực như y tế, giáo dục, đào tạo nghề cho những nhóm, tầng lớp xã hội lớp dưới, những người ít có cơ may được hưởng những thành quả văn hóa xã hội mà CNTB đang phát triển mang lại. Chính sách xã hội thời kỳ chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước Khi CNTB chuyển sang giai đoạn độc quyền nhà nước vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, việc đề ra và thực hiện CSXH có nhiều thay đổi đáng kể.
Nhà nước tư bản ngày càng quan tâm nhiều hơn đến việc đề ra và thực hiện CSXH, coi CSXH như một công cụ có hiệu quả nhằm điều hòa mâu thuẫn xã hội. Nhà nước trở thành chủ thể chính trong xác định mục tiêu, định hướng và thực hiện CSXH. Ở thời kỳ này, việc thực hiện CSXH đã ít nhiều mang dấu ấn của truyền thống văn hóa, lịch sử ở mỗi quốc gia, dân tộc. Xuất hiện một số mẫu hình giải quyết vấn đề xã hội ở những quốc gia, dân tộc khác nhau.
Tiêu biểu là: - Trường phái Pháp: Dưới tác động của các tư tưởng lớn, tự do, bình đẳng, bác ái của cách mạng tư sản Pháp và trào lưu xã hội chủ nghĩa không tưởng mang lại, CSXH ở Pháp mang nặng chủ nghĩa bình quyền và nhân đạo. Nhà nước đặc biệt quan tâm, phát triển các lĩnh vực giáo dục, việc làm và bảo vệ sức khỏe của những đối tượng xã hội đặc biệt. - Trường phái Anh: Đây là cách thức giải quyết vấn đề xã hội với sự trợ giúp đắc lực của các tổ chức công đoàn. Công đoàn có vai trò to lớn trong giải quyết việc làm, tham gia mở các trường đào tạo kỹ thuật, tổ chức bệnh viện,… - Trường phái Đức và Bắc Âu: Nhấn mạnh vai trò của Nhà nước trong việc giải quyết các vấn đề xã hội.
Nhà nước coi đó là một chức năng quan trọng của mình 12 nhằm điều khiển sự phát triển của xã hội, cân bằng thu nhập hợp lý giữa các tầng lớp xã hội. Đây chính là nền móng cơ bản của mô hình CNTB thị trường – xã hội phát triển trong giai đoạn sau. Chính sách xã hội thời kỳ sau chiến tranh thế giới thứ hai đến nay Sau thế chiến thứ 2, thế giới chia thành hai hệ thống xã hội đối lập (xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa), mỗi bên giải quyết vấn đề xã hội theo cách riêng của mình. Đây là nguồn gốc quy định đặc điểm việc đề ra và thực hiện CSXH của thế giới thời kỳ này.
CNTB triệt để lợi dụng những thành tựu của cách mạng khoa học - kỹ thuật lần thứ 2, đẩy nhanh năng suất lao động, dùng một phần của cải dư thừa để giải quyết những vấn đề xã hội. Chủ nghĩa xã hội (CNXH) thì dựa vào tính thống nhất và tập trung cao của mình mà thực thi CSXH. Tuy nhiên, mỗi hệ thống xã hội có những ưu và hạn chế nhất định. Các nước xã hội chủ nghĩa (XHCN) dựa vào hệ thống quyền lực tập trung, giải quyết tốt các vấn đề giáo dục, y tế, phúc lợi xã hội.
Song lại có khuyết điểm bình quân chủ nghĩa với vai trò độc tôn của Nhà nước. Vai trò của cá nhân và các tổ chức xã hội tự lập ít được phát huy. Các nước tư bản chủ nghĩa, do bản chất của mình mà không thể nào giải quyết triệt để các vấn đề như thất nghiệp, bất công, tội ác, tệ nạn xã hội,… Sau chiến tranh, một đặc điểm đáng chú ý trong việc thực hiện CSXH là sự gia tăng vai trò của các tổ chức quốc tế, đặc biệt là Liên hợp quốc. Rất nhiều vấn đề xã hội được giải quyết với sự quan tâm toàn cầu như, chống đói nghèo, thất nghiệp, mù chữ, bảo vệ môi trường sinh thái, giúp đỡ tị nạn chiến tranh,…Từ đó, quốc tế hóa việc giải quyết những vấn đề xã hội, đã là xu thế phát triển đặc thù của thế giới ngày nay.
Quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về các vấn đề xã hội và chính sách xã hội (1, 2) 13 3. Các vấn đề xã hội Con người sống trong xã hội, tất yếu sẽ nảy sinh những quan hệ giữa con người với con người, giữa con người với cộng đồng và giữa các nhóm người khác nhau. Từ những mối quan hệ đó xuất hiện các vấn đề xã hội. Vấn đề xã hội là những vấn đề nảy sinh trong mối quan hệ xã hội có ảnh hưởng tác động hoặc đe dọa đến sự phát triển bình thường của con người và cộng đồng dân cư cũng như chất lượng cuộc sống của họ, đòi hỏi phải có những biện pháp phòng ngừa, ngăn chặn hoặc giải quyết theo hướng có lợi cho sự tồn tại và phát triển bền vững của cộng đồng.
Các chính sách xã hội Nghị quyết Đại hội của Đảng lần thứ VI đã xác định “CSXH bao trùm mọi mặt của cuộc sống con người: Điều kiện lao động và sinh hoạt, giáo dục và văn hóa, quan hệ gia đình, quan hệ giai cấp, quan hệ dân tộc. Coi nhẹ CSXH là coi nhẹ yếu tố con người trong sự nghiệp xây dựng CNXH”. Để giải quyết các vấn đề xã hội cần phải có CSXH. CSXH được xây dựng trên cơ sở một hệ thống các quan điểm, phương hướng và biện pháp để giải quyết những vấn đề xã hội liên quan đến công bằng xã hội, trật tự và an toàn xã hội góp phần giữ ổn định xã hội, thúc đẩy phát triển và tiến bộ xã hội.
Yêu cầu cơ bản của CSXH là xây dựng một hệ thống chính sách nhân bản và an ninh xã hội lấy dân làm gốc, phục vụ lợi ích của con người. Về thực chất đó là hệ thống chính sách hướng vào nâng cao dân trí, dân sinh, dân chủ, đảm bảo cho mọi người được sống trong ấm no, hạnh phúc nhân ái, bình đẳng và công bằng. Đối tượng, nhiệm vụ, phân loại và hệ thống 4. Đối tượng Đối tượng của CSXH được tiếp cận theo các cấp độ khác nhau, nhưng tựu chung đều là con người, là đời sống vật chất và tinh thần của con người trong mọi lĩnh vực hoạt động.
14 Không bị bó hẹp như trước đây, đối tượng được mở rộng ra các tầng lớp nhân dân trong xã hội: nông dân, công nhân, trí thức, thợ thủ công, sinh viên, các nhà doanh nghiệp, trẻ em, người già, thanh niên, phụ nữ, tôn giáo, dân tộc, người Việt định cư ở nước ngoài, quân nhân, gia đình chính sách … 4. Nhiệm vụ Mỗi CSXH có mục tiêu riêng. Mục tiêu chung bao trùm của CSXH là thiết lập sự công bằng, trật tự, an toàn, ổn định, phát triển và tiến bộ xã hội vì con người và phát triển con người. Mục tiêu cơ bản của CSXH là: - Tạo cho các tầng lớp nhân dân trong xã hội những điều kiện sống ngày càng tốt hơn, nâng cao không ngừng phúc lợi vật chất, phát triển nền văn hóa dân chủ.
- Hình thành các nhu cầu mới ở con người theo các chuẩn mực ngày càng phù hợp xã hội mới, tạo sự định hướng về giá trị, điều kiện cho mỗi công dân phát triển tài năng, trí tuệ, đóng góp vào sự nghiệp chung. - Điều chỉnh các mối quan hệ xã hội giữa các giai tầng, nhóm, cộng đồng, vùng, miền xã hội, hoàn thiện cơ cấu của xã hội mới, góp phần tích cực vào việc khắc phục dần sự khác biệt, khoảng cách giữa các chủ thể và thực hiện công bằng xã hội. Như vậy, CSXH nhằm giải quyết những vấn đề xã hội.