Giáo trình chăm sóc sức khỏe tâm thần nghề công tác xã hội trình độ trung cấp

Giáo trình chăm sóc sức khỏe tâm thần cho nghề công tác xã hội trình độ trung cấp, cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết cho sinh viên.

• Trường học: Trường Cao Đẳng
• Chuyên ngành: Công Tác Xã Hội
• Đề tài: Giáo Trình Chăm Sóc Sức Khỏe Tâm Thần Nghề Công Tác Xã Hội Trình Độ Trung Cấp
• Loại tài liệu: Giáo Trình

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. Bài 1: CÁC RỐI LOẠN TƯ DUY
• 1.1. Khái niệm tâm lý học
• 1.2. Các rối loạn tư duy
• 1.2.1. Rối loạn ngôn ngữ
• 1.2.2. Các rối loạn nội dung tư duy
• 2. Bài 2: CÁC RỐI LOẠN CẢM XÚC
• 2.1. Mục tiêu học tập
• 2.2. Khái niệm tâm lý học
• 2.3. Các cách phân loại cảm xúc
• 2.3.1. Cách thứ nhất: Phân biệt cảm xúc cao và cảm xúc thấp
• 2.3.2. Cách thứ hai: Chia theo cảm xúc âm tính và dương tính
• 2.3.3. Cách thứ ba: Chia theo cường độ
• 2.4. Các triệu chứng rối loạn cảm xúc
• 2.4.1. Các triệu chứng thuộc về giảm và mất cảm xúc
• 2.4.2. Các triệu chứng thuộc về tăng cảm xúc
• 2.4.3. Các triệu chứng cảm xúc khác
• 2.5. Các hội chứng rối loạn cảm xúc
• 2.5.1. Hội chứng trầm cảm
• 2.5.2. Hội chứng hưng cảm
• 3. Bài 3: CÁC RỐI LOẠN HOẠT ĐỘNG CÓ Ý CHÍ
• 3.1. Khái niệm tâm lý học
• 3.2. Các rối loạn vận động
• 3.2.1. Các rối loạn vận động
• 3.2.2. Các rối loạn hoạt động có ý chí
• 3.2.3. Các hội chứng rối loạn hoạt động có ý chí
• 3.3. Các rối loạn bản năng
• 3.3.1. Các hành vi xung động
• 3.3.2. Các xung động bản năng
• 4. Bài 4: CÁC RỐI LOẠN TRÍ TUỆ
• 4.1. Mục tiêu học tập
• 4.2. Khái niệm tâm lý học
• 4.3. Các hội chứng rối loạn trí tuệ
• 4.3.1. Trí tuệ chậm phát triển
• 4.3.2. Hội chứng trí tuệ sa sút
• 5. Bài 5: CÁC RỐI LOẠN CẢM GIÁC VÀ TRI GIÁC
• 5.1. Mục tiêu học tập
• 5.2. Khái niệm tâm lý học
• 5.3. Các rối loạn cảm giác và tri giác
• 5.3.1. Tăng cảm giác
• 5.3.2. Giảm cảm giác
• 5.3.3. Loạn cảm giác
• 5.3.4. Giải thể nhân cách và tri giác sai thực tại
• 6. Bài 6: TRẦM CẢM
• 6.1. Tầm quan trọng của vấn đề trầm cảm
• 6.2. Các triệu chứng lâm sàng và phân loại trầm cảm
• 6.2.1. Phân loại truyền thống theo nguyên nhân (Kiel)
• 6.2.2. Phân loại theo các triệu chứng điển hình và không điển hình
• 6.3. Theo nguyên nhân
• 6.3.1. Trầm cảm thực tổn
• 6.3.2. Trầm cảm nội sinh
• 6.3.3. Trầm cảm tâm căn và phản ứng
• 6.4. Chẩn đoán phân biệt
• 6.4.1. Trầm cảm cơ thể với rối loạn lo âu lan tỏa (F41)
• 6.4.2. Phân biệt trầm cảm cơ thể với suy nhược thần kinh
• 6.5. Các nguyên tắc hướng dẫn điều trị
• 6.5.1. Chuyển bệnh nhân
• 6.5.2. Nếu đã có hướng chẩn đoán theo nguyên nhân
• 6.5.3. Trường hợp chưa có hướng chẩn đoán nguyên nhân
• 6.5.4. Điều trị tâm lý
• 7. Bài 7: CÁC BỆNH TÂM CĂN, CÁC RỐI LOẠN LIÊN QUAN ĐẾN STRESS VÀ CÁC RỐI LOẠN DẠNG CƠ THỂ (F40-F49)
• 7.1. Những rối loạn ám ảnh sợ (F40)
• 7.1.1. Ám ảnh sợ khoảng trống
• 7.1.2. Ám ảnh sợ xã hội
• 7.1.3. Ám ảnh sợ chuyên biệt
• 7.2. Các rối loạn lo âu khác (F41)
• 7.2.1. Rối loạn hoảng sợ
• 7.2.2. Rối loạn lo âu lan tỏa
• 7.2.3. Rối loạn ám ảnh - cưỡng bức
• 7.3. Các rối loạn có liên quan đến stress
• 7.3.1. Rối loạn stress sau sang chấn
• 7.4. Các rối loạn phân ly
• 7.4.1. Các rối loạn phân ly khác
• 7.5. Các rối loạn dạng cơ thể (F45)
• 7.5.1. Rối loạn cơ thể hóa
• 7.5.2. Rối loạn nghi bệnh
• 7.5.3. Rối loạn hoạt động thần kinh thực vật dạng cơ thể
• 7.5.4. Rối loạn đau dạng cơ thể
• 7.6. Suy nhược thần kinh và hội chứng giải thể nhân cách - tri giác sai thực tại
• 7.6.1. Suy nhược thần kinh
• 7.6.2. Hội chứng giải thể nhân cách - tri giác sai thực tại
• 7.6.3. Các rối loạn tâm căn không biệt định khác
• 8. Bài 8: TỰ SÁT
• 8.1. Dịch tễ học tự sát
• 8.2. Nguyên nhân tự sát
• 8.2.1. Tự sát do phản ứng
• 8.2.2. Tự sát do trầm cảm nặng
• 8.2.3. Tự sát do hoang tưởng ảo giác chi phối
• 8.2.4. Do đe dọa tự sát
• 8.2.5. Do bệnh cơ thể nặng
• 8.3. Các hình thức tự sát
• 8.3.1. Các hình thức tự sát thông thường
• 8.3.2. Các hình thức tương đương với tự sát
• 8.3.3. Đặc điểm lâm sàng
• 8.4. Phương pháp xử trí
• 8.4.1. Phương pháp theo dõi bệnh nhân toan tự sát
• 8.4.2. Tâm lý liệu pháp
• 8.4.3. Quản lý và phục hồi chức năng tại cộng đồng
• 9. Bài 9: KÍCH ĐỘNG
• 9.1. Do rối loạn tính cách
• 9.2. Bệnh thực thể
• 9.3. Biểu hiện
• 9.3.1. Trạng thái kích động
• 9.4. Cách vận chuyển bệnh nhân kích động
• 9.5. Phòng tái phát
• 10. Bài 10: TÂM THẦN PHÂN LIỆT
• 10.1. Tiến triển của tâm thần phân liệt
• 10.2. Những rối loạn về hành vi
• 10.2.1. Tâm thần phân liệt thể hoang tưởng (paranoid)
• 10.2.2. Tâm thần phân liệt thể thanh xuân
• 10.2.3. Tâm thần phân liệt thể căng trương lực
• 10.2.4. Tâm thần phân liệt thể không biệt định
• 10.2.5. Tâm thần phân liệt thể trầm cảm sau phân liệt
• 10.2.6. Tâm thần phân liệt thể di chứng
• 10.2.7. Tâm thần phân liệt thể đơn thuần
• 10.2.8. Tâm thần phân liệt cảm xúc
• 10.3. Chẩn đoán
• 10.4. Chẩn đoán phân biệt
• 10.4.1. Chẩn đoán phân biệt bệnh tâm thần phân liệt với phản ứng trước các sang chấn tâm lý (stress)
• 10.4.2. Phân biệt bệnh tâm thần phân liệt với các rối loạn cảm xúc nội sinh
• 10.4.3. Phân biệt tâm thần phân liệt với loạn thần thực tổn
• 10.4.4. Phân biệt bệnh tâm thần phân liệt với các trạng thái nhiễm độc chất ma túy hay đang cai chất ma túy
• 10.4.5. Phân biệt bệnh tâm thần phân liệt với các rối loạn có các triệu chứng của rối loạn tâm thần dạng phân liệt trong chương F2
• 10.5. Điều trị
• 10.5.1. Điều trị sinh học
• 10.5.2. Điều trị tâm lý
• 10.5.3. Liệu pháp tái thích ứng xã hội
• 11. Bài 11: RỐI LOẠN TÂM THẦN THỰC TỔN
• 11.1. Khái niệm và định nghĩa loạn thần thực tổn
• 11.2. Các bệnh không nhiễm khuẩn
• 11.3. Các bệnh nhiễm khuẩn
• 11.4. Đặc điểm lâm sàng
• 11.4.1. Loạn thần thực tổn kéo dài
• 11.5. Nguyên tắc điều trị
• 11.6. Phòng bệnh
• 12. Bài 12: NGHIỆN MA TÚY
• 12.1. Mục tiêu học tập
• 12.2. Lịch sử phát triển các chất ma túy
• 12.3. Định nghĩa lệ thuộc độc chất
• 12.4. Phân loại các chất ma túy
• 12.5. Dược động học của các chất ma túy
• 12.5.1. Các hình thức đưa ma túy vào cơ thể
• 12.5.2. Sự phân phối các opiat trong cơ thể
• 12.5.3. Chuyển hóa và thải trừ
• 12.6. Nguyên nhân nghiện ma túy
• 12.6.1. Sản phẩm ma túy
• 12.6.2. Môi trường gia đình xã hội
• 12.6.3. Nhân cách người nghiện ma túy
• 12.7. Tác dụng của một số chất ma túy
• 12.7.1. Nghiện thuốc phiện và các dẫn chất thuốc phiện (Opiat)
• 12.8. Biểu hiện của hội chứng cai
• 12.9. Một số phương pháp cai ma túy
• 12.9.1. Dùng chất đối kháng với opiat
• 12.9.2. Điều trị cắt cơn nghiện bằng thuốc hướng thần
• 12.9.3. Liệu pháp tâm lý trong điều trị nghiện ma túy
• 12.9.4. Phục hồi chức năng tâm lý xã hội dựa vào cộng đồng
• 13. Bài 13: LẠM DỤNG RƯỢU VÀ NGHIỆN RƯỢU
• 13.1. Tác dụng dược lý của rượu trong cơ thể
• 13.2. Biểu hiện lâm sàng
• 13.3. Tác hại của rượu
• 13.3.1. Về mặt cơ thể
• 13.3.2. Về mặt tâm thần
• 13.3.3. Về mặt gia đình và cộng đồng
• 13.4. Chẩn đoán theo bảng phân loại bệnh quốc tế (ICD-10)
• 13.5. Phòng ngừa tái nghiện
• 13.6. Công tác tuyên truyền giáo dục
• 14. Bài 14: CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN TẠI CỘNG ĐỒNG
• 14.1. Tầm quan trọng
• 14.2. Dịch tễ học bệnh tâm thần
• 14.3. Một số bệnh tâm thần thường gặp tại cộng đồng
• 14.4. Nhiệm vụ của các thành viên trong cộng đồng
• 14.4.1. Đối với cán bộ y tế cơ sở
• 14.4.2. Đối với cộng đồng xã hội và gia đình
• 14.5. Đánh giá kết quả
• 14.6. Công tác xã hội trong chăm sóc sức khỏe tâm thần ở Việt Nam
• 14.6.1. Nhu cầu chăm sóc sức khỏe tâm thần ở Việt Nam
• 14.6.2. Thực trạng chăm sóc sức khỏe tâm thần của CTXH
• 14.6.3. Giải pháp thúc đẩy tiến trình chăm sóc SKTT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Hướng dẫn tổng quan giáo trình sức khỏe tâm thần ngành CTXH

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, sức khỏe không chỉ là sự vắng mặt của bệnh tật mà còn là trạng thái thoải mái toàn diện về thể chất, tinh thần và xã hội. Giáo trình chăm sóc sức khỏe tâm thần nghề công tác xã hội trình độ trung cấp được biên soạn nhằm đáp ứng nhu cầu cấp thiết về nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực này. Tài liệu này cung cấp một nền tảng kiến thức vững chắc, hệ thống hóa các khái niệm cơ bản và chuyên sâu về bệnh học tâm thần, từ đó trang bị cho sinh viên những công cụ cần thiết để thực hành nghề nghiệp. Nội dung giáo trình được xây dựng dựa trên chương trình khung đào tạo công tác xã hội hệ trung cấp, đảm bảo tính khoa học, cập nhật và phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Tầm quan trọng của sức khỏe tinh thần và công tác xã hội ngày càng được khẳng định, đặc biệt khi các áp lực từ kinh tế thị trường, đô thị hóa và biến đổi xã hội làm gia tăng các rối loạn tâm thần. Giáo trình không chỉ là một tài liệu sức khỏe tâm thần ngành công tác xã hội mà còn là kim chỉ nam cho các nhân viên xã hội tương lai, giúp họ nhận diện, đánh giá và can thiệp hiệu quả các vấn đề sức khỏe tâm thần trong cộng đồng. Việc đào tạo một đội ngũ chuyên nghiệp, am hiểu về lĩnh vực này là yếu tố quyết định để nâng cao chất lượng cuộc sống và xây dựng một xã hội văn minh, nhân bản.

1.1. Tầm quan trọng của việc chăm sóc sức khỏe tinh thần

Sức khỏe tâm thần là một trạng thái tâm thần hoàn toàn thoải mái, không chỉ đơn thuần là không có rối loạn hay dị tật về tâm thần. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), để đạt được trạng thái này, cần có chất lượng sống tốt, sự cân bằng và hòa hợp giữa cá nhân với môi trường xung quanh. Trong bối cảnh Việt Nam đang chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, các nguy cơ về sức khỏe tâm thần ngày càng gia tăng. Các vấn đề như rối loạn hành vi ở thanh thiếu niên, tự sát, lạm dụng chất và trầm cảm đang trở thành những thách thức lớn. Do đó, việc trang bị kiến thức và kỹ năng chăm sóc sức khỏe tinh thần cho cộng đồng, đặc biệt là thông qua đội ngũ nhân viên xã hội, là một nhiệm vụ chiến lược. Một nhân viên xã hội được đào tạo bài bản sẽ góp phần quan trọng vào việc hỗ trợ tâm lý cộng đồng, giúp các cá nhân và gia đình vượt qua khủng hoảng, duy trì sự cân bằng và phát triển bền vững.

1.2. Giới thiệu chương trình khung đào tạo công tác xã hội

Giáo trình này được biên soạn theo chương trình khung đào tạo công tác xã hội hệ trung cấp, nhằm mục tiêu cung cấp những kiến thức nền tảng và kỹ năng thực hành thiết yếu. Cấu trúc chương trình bao gồm 14 bài học, đi từ đại cương về tâm thần học đến các rối loạn cụ thể như rối loạn tư duy, cảm xúc, hoạt động có ý chí, và các bệnh lý phổ biến như tâm thần phân liệt, trầm cảm, nghiện chất. Mỗi bài học là một module chăm sóc sức khỏe tâm thần riêng biệt, được trình bày một cách hệ thống, từ khái niệm, triệu chứng lâm sàng, chẩn đoán đến nguyên tắc điều trị. Việc sử dụng bảng phân loại bệnh quốc tế ICD-10 làm cơ sở giúp thống nhất ngôn ngữ chuyên môn, tạo điều kiện cho việc học tập, nghiên cứu và hội nhập quốc tế. Đây là một giáo trình tham vấn tâm lý cơ bản và toàn diện, đặt nền móng cho người học tiếp tục phát triển chuyên môn sâu hơn trong tương lai.

II. Thách thức trong chăm sóc sức khỏe tâm thần tại cộng đồng

Sự chuyển đổi kinh tế - xã hội tại Việt Nam trong những thập kỷ qua đã mang lại nhiều thành tựu nhưng cũng đi kèm với những thách thức không nhỏ đối với sức khỏe tinh thần và công tác xã hội. Áp lực từ cạnh tranh kinh tế, quá trình đô thị hóa nhanh chóng, sự phân hóa giàu nghèo và thay đổi cấu trúc gia đình là những nhân tố môi trường tác động mạnh mẽ, làm gia tăng tỷ lệ các rối loạn tâm thần. Theo các nghiên cứu được trích dẫn trong tài liệu, tỷ lệ người mắc các rối loạn tâm thần ở Việt Nam dao động khoảng 15-20%. Các vấn đề như rối loạn hành vi ở thanh thiếu niên, tự sát, nghiện ma túy và đặc biệt là trầm cảm đang có xu hướng gia tăng, trở thành gánh nặng cho hệ thống y tế và an sinh xã hội. Việc nhận thức của cộng đồng về sức khỏe tâm thần vẫn còn nhiều hạn chế, định kiến và kỳ thị. Điều này tạo ra rào cản lớn trong việc tìm kiếm sự hỗ trợ tâm lý cộng đồng và tiếp cận các dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp. Đối với ngành công tác xã hội, đây là một bài toán phức tạp đòi hỏi các giải pháp can thiệp đa chiều và bền vững.

2.1. Phân tích các nguy cơ sức khỏe tâm thần trong xã hội mới

Xã hội hiện đại đặt ra nhiều nguy cơ tiềm ẩn đối với sức khỏe tâm thần. Rối loạn hành vi ở thanh thiếu niên (F91 theo ICD-10) biểu hiện qua các hành vi xâm phạm, bạo lực, chống đối xã hội ngày càng phổ biến. Tỷ lệ tự sát, đặc biệt ở nhóm tuổi 15-30, cũng là một vấn đề đáng báo động, thường liên quan đến các rối loạn tâm thần chưa được phát hiện như trầm cảm và lo âu. Nghiện các chất ma túy, đặc biệt là heroin, không chỉ tàn phá sức khỏe cá nhân mà còn là nguồn gốc của tội phạm và lây nhiễm HIV. Bên cạnh đó, trầm cảm, với tỷ lệ mắc trong dân số từ 3-5%, gây ra những hậu quả nghiêm trọng về mặt cá nhân và xã hội, bao gồm giảm năng suất lao động và nguy cơ tự sát cao. Các yếu tố này đòi hỏi một hệ thống can thiệp tâm lý xã hội mạnh mẽ và hiệu quả.

2.2. Hiện trạng và nhu cầu hỗ trợ tâm lý cộng đồng tại Việt Nam

Thực trạng cho thấy nhu cầu hỗ trợ tâm lý cộng đồng tại Việt Nam là rất lớn nhưng hệ thống cung cấp dịch vụ vẫn chưa đáp ứng đủ. Nhiều người có vấn đề về sức khỏe tâm thần không được chẩn đoán và điều trị kịp thời do thiếu hụt nhân lực chuyên môn, đặc biệt là các nhân viên xã hội có kỹ năng. Các dịch vụ chăm sóc chủ yếu tập trung tại các bệnh viện tuyến trung ương, trong khi ở cấp cộng đồng còn rất mỏng. Việc thiếu các chuyên đề sức khỏe tâm thần trong các chương trình giáo dục phổ thông và cộng đồng cũng làm hạn chế nhận thức của người dân. Do đó, việc phát triển mạng lưới công tác xã hội trong chăm sóc sức khỏe tâm thần, tăng cường đào tạo và nâng cao năng lực cho đội ngũ nhân viên xã hội là một giải pháp chiến lược để giải quyết những thách thức hiện hữu.

III. Phương pháp nhận diện các rối loạn tâm thần theo giáo trình

Một trong những năng lực cốt lõi của nhân viên xã hội là khả năng nhận diện sớm các dấu hiệu của rối loạn tâm thần. Giáo trình chăm sóc sức khỏe tâm thần cung cấp một hệ thống kiến thức chi tiết về các triệu chứng và hội chứng thường gặp, giúp người học hình thành tư duy lâm sàng sắc bén. Quá trình nhận diện bắt đầu từ việc quan sát và đánh giá những thay đổi bất thường trong tư duy, cảm xúc, hành vi và hoạt động có ý chí của thân chủ. Ví dụ, các rối loạn tư duy được biểu hiện qua ngôn ngữ, như nói nhanh, tư duy phi tán, hoặc các nội dung bệnh lý như hoang tưởng và ảo giác. Các rối loạn cảm xúc được thể hiện qua khí sắc, từ hưng phấn quá mức trong hội chứng hưng cảm đến ức chế sâu sắc trong hội chứng trầm cảm. Việc nắm vững các khái niệm này là nền tảng cho công tác lượng giá sức khỏe tâm thần, một bước quan trọng trước khi xây dựng kế hoạch can thiệp tâm lý xã hội. Tài liệu này nhấn mạnh rằng, việc chẩn đoán cần dựa trên các tiêu chuẩn khoa học như ICD-10, tránh suy diễn chủ quan và định kiến.

3.1. Bí quyết phát hiện các rối loạn tư duy và tri giác

Rối loạn tư duy là một trong những biểu hiện cốt lõi của các trạng thái loạn thần. Nhân viên xã hội cần chú ý đến các dấu hiệu về hình thức và nội dung tư duy. Về hình thức, các biểu hiện như tư duy ngắt quãng, liên tưởng rời rạc, hoặc ngôn ngữ hỗn độn là những dấu hiệu cảnh báo. Về nội dung, sự xuất hiện của hoang tưởng (những ý tưởng sai lầm, không thể giải thích) và ảo giác (tri giác không có đối tượng) là triệu chứng đặc trưng. Ví dụ, hoang tưởng bị hại, hoang tưởng ghen tuông, hoặc ảo thanh ra lệnh là những dấu hiệu cần được can thiệp khẩn cấp. Giáo trình chăm sóc sức khỏe tâm thần mô tả chi tiết các loại hoang tưởng và ảo giác, giúp người học phân biệt và đánh giá mức độ nghiêm trọng của chúng trong quá trình làm việc với thân chủ.

3.2. Cách nhận biết các hội chứng rối loạn cảm xúc phổ biến

Rối loạn cảm xúc ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng sống của cá nhân. Hai hội chứng đối lập thường gặp là hội chứng trầm cảm và hội chứng hưng cảm. Hội chứng trầm cảm điển hình bao gồm ba thành phần chính: cảm xúc ức chế (khí sắc trầm), tư duy ức chế (suy nghĩ chậm, bi quan, ý tưởng tự sát), và vận động ức chế (chậm chạp, mệt mỏi). Ngược lại, hội chứng hưng cảm biểu hiện bằng cảm xúc hưng phấn (vui vẻ quá mức), tư duy hưng phấn (nói nhanh, nhiều ý tưởng), và vận động hưng phấn (tăng hoạt động, ít ngủ). Việc nhận biết chính xác các hội chứng này là cơ sở để thực hiện tham vấn cho người trầm cảm hoặc chuyển gửi các trường hợp hưng cảm đến cơ sở y tế chuyên khoa kịp thời. Đây là một trong những kỹ năng công tác xã hội với người có vấn đề tâm lý cơ bản nhất.

IV. Hướng dẫn kỹ năng công tác xã hội với người có vấn đề tâm lý

Sau khi nhận diện vấn đề, bước tiếp theo là áp dụng các kỹ năng công tác xã hội với người có vấn đề tâm lý để hỗ trợ thân chủ. Giáo trình chăm sóc sức khỏe tâm thần không chỉ cung cấp lý thuyết mà còn định hướng các nguyên tắc can thiệp thực tiễn. Kỹ năng lắng nghe tích cực, thấu cảm và xây dựng mối quan hệ tin cậy là nền tảng của mọi quá trình hỗ trợ. Đối với mỗi loại rối loạn, cần có những phương pháp tiếp cận riêng. Ví dụ, tham vấn cho người trầm cảm đòi hỏi sự kiên nhẫn, động viên và tập trung vào việc tái cấu trúc nhận thức tiêu cực, trong khi làm việc với người có hoang tưởng cần sự khéo léo, không đối đầu trực tiếp với hoang tưởng mà tập trung vào cảm xúc và khó khăn thực tại của họ. Quá trình quản lý ca trong công tác xã hội cũng đóng vai trò quan trọng, bao gồm việc lập kế hoạch can thiệp, điều phối các nguồn lực hỗ trợ, theo dõi tiến triển và lượng giá kết quả. Trên hết, đạo đức nghề nghiệp công tác xã hội phải luôn được đề cao, đảm bảo tôn trọng nhân phẩm, quyền tự quyết và bảo mật thông tin cho thân chủ.

4.1. Quy trình lượng giá sức khỏe tâm thần và quản lý ca

Quy trình lượng giá sức khỏe tâm thần là một hoạt động có hệ thống nhằm thu thập thông tin toàn diện về thân chủ, bao gồm tiền sử bệnh, tình trạng hiện tại, các yếu tố tâm lý xã hội, điểm mạnh và nguồn lực hỗ trợ. Quá trình này giúp xác định bản chất và mức độ của vấn đề, từ đó xây dựng mục tiêu và kế hoạch can thiệp phù hợp. Sau khi lượng giá, công tác quản lý ca trong công tác xã hội được triển khai. Nhân viên xã hội đóng vai trò điều phối viên, kết nối thân chủ với các dịch vụ cần thiết như y tế, giáo dục, việc làm và hỗ trợ pháp lý. Quản lý ca hiệu quả đảm bảo tính liên tục và toàn diện của dịch vụ, giúp thân chủ phục hồi chức năng và tái hòa nhập cộng đồng một cách bền vững.

4.2. Các phương pháp can thiệp tâm lý xã hội cơ bản

Có nhiều phương pháp can thiệp tâm lý xã hội mà một nhân viên xã hội có thể áp dụng. Liệu pháp tâm lý hỗ trợ là phương pháp nền tảng, tập trung vào việc xây dựng mối quan hệ trị liệu, giúp thân chủ bày tỏ cảm xúc, giảm căng thẳng và tìm kiếm giải pháp cho các vấn đề của họ. Đối với các trường hợp cụ thể như trầm cảm, liệu pháp nhận thức - hành vi (CBT) có thể được áp dụng để thay đổi các mẫu suy nghĩ và hành vi tiêu cực. Giáo dục tâm lý cũng là một can thiệp quan trọng, cung cấp cho thân chủ và gia đình kiến thức về rối loạn, cách quản lý triệu chứng và phòng ngừa tái phát. Ngoài ra, các can thiệp dựa vào cộng đồng như thành lập các nhóm tự lực, tổ chức các hoạt động tái thích ứng xã hội cũng góp phần quan trọng vào quá trình phục hồi của thân chủ.

4.3. Nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp trong công tác xã hội

Thực hành đạo đức nghề nghiệp công tác xã hội là yêu cầu bắt buộc. Các nguyên tắc cốt lõi bao gồm: tôn trọng giá trị và nhân phẩm của con người, công bằng xã hội, năng lực chuyên môn, liêm chính và trách nhiệm nghề nghiệp. Trong bối cảnh chăm sóc sức khỏe tâm thần, nguyên tắc bảo mật thông tin và quyền tự quyết của thân chủ đặc biệt quan trọng. Nhân viên xã hội phải đảm bảo rằng mọi thông tin cá nhân của thân chủ được giữ kín, trừ khi có nguy cơ gây hại cho bản thân hoặc người khác. Mọi quyết định can thiệp phải dựa trên sự đồng thuận của thân chủ sau khi đã được cung cấp đầy đủ thông tin. Việc tuân thủ các nguyên tắc đạo đức không chỉ bảo vệ thân chủ mà còn xây dựng uy tín và sự tin cậy cho nghề công tác xã hội.

V. Cách áp dụng giáo trình vào thực tiễn hỗ trợ tâm lý cộng đồng

Lý thuyết chỉ thực sự có giá trị khi được áp dụng vào thực tiễn. Giáo trình chăm sóc sức khỏe tâm thần cung cấp một khuôn khổ vững chắc để các nhân viên xã hội triển khai các hoạt động hỗ trợ tâm lý cộng đồng một cách hiệu quả. Thay vì chỉ chờ đợi thân chủ tìm đến, mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng khuyến khích sự chủ động tiếp cận, phát hiện sớm và can thiệp tại chỗ. Nhân viên xã hội có thể tổ chức các buổi nói chuyện, hội thảo về các chuyên đề sức khỏe tâm thần tại trường học, khu dân cư để nâng cao nhận thức và giảm kỳ thị. Họ cũng có thể hợp tác với y tế cơ sở để sàng lọc các trường hợp có nguy cơ và cung cấp dịch vụ tham vấn ban đầu. Việc thành lập và điều hành các câu lạc bộ, nhóm tương trợ cho người có cùng vấn đề (ví dụ: nhóm cho người nhà của bệnh nhân tâm thần phân liệt, nhóm tham vấn cho người trầm cảm) là một hình thức can thiệp tâm lý xã hội hiệu quả, giúp các thành viên chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ lẫn nhau và giảm cảm giác cô đơn. Quá trình này giúp biến kiến thức từ sách vở thành những hành động cụ thể, mang lại sự thay đổi tích cực cho cộng đồng.

5.1. Mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng

Mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng là một giải pháp chiến lược nhằm đưa dịch vụ đến gần người dân hơn. Thay vì tập trung vào các bệnh viện tâm thần lớn, mô hình này nhấn mạnh vai trò của các trạm y tế cơ sở, các tổ chức xã hội và gia đình trong việc chăm sóc và phục hồi chức năng cho người bệnh. Nhân viên xã hội là nhân tố trung tâm trong mô hình này, thực hiện các nhiệm vụ từ truyền thông, giáo dục sức khỏe, phát hiện sớm, quản lý ca, đến hỗ trợ phục hồi chức năng tâm lý xã hội. Mục tiêu cuối cùng là giúp người bệnh có thể sống một cuộc sống độc lập, có ý nghĩa ngay tại cộng đồng của mình, giảm gánh nặng cho gia đình và xã hội.

5.2. Vai trò của nhân viên xã hội trong phục hồi chức năng

Phục hồi chức năng tâm lý xã hội là một quá trình lâu dài, giúp người bệnh khôi phục lại các kỹ năng sống, học tập, làm việc và tương tác xã hội đã bị ảnh hưởng bởi rối loạn tâm thần. Nhân viên xã hội đóng vai trò là người đồng hành, hỗ trợ thân chủ xây dựng các mục tiêu phục hồi cá nhân và thực hiện chúng. Các hoạt động có thể bao gồm huấn luyện kỹ năng xã hội, hỗ trợ tìm kiếm việc làm, kết nối với các hoạt động văn hóa - thể thao tại địa phương. Quá trình này không chỉ giúp cải thiện triệu chứng mà còn nâng cao lòng tự trọng, sự tự tin và khả năng hòa nhập của người bệnh. Việc tích hợp các nguyên tắc từ giáo trình chăm sóc sức khỏe tâm thần vào công tác phục hồi chức năng đảm bảo một cách tiếp cận toàn diện và nhân văn.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Chăm sóc sức khỏe tâm thần là tài liệu đào tạo chuyên môn được ban hành theo Quyết định số 1955/QĐ-CĐGTVTTWI-ĐT ngày 31/11/2017 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Giao thông vận tải Trung ương I, do Khoa Sư phạm dạy nghề biên soạn dựa trên khung chương trình đào tạo trình độ Cao đẳng nghề Công tác xã hội. Trong cấu trúc chương trình đào tạo, học phần này giữ vị trí cầu nối liên ngành giữa y học tâm thần học lâm sàng và nghiệp vụ công tác xã hội ứng dụng tại cộng đồng.

Mục tiêu đào tạo của giáo trình hướng tới việc trang bị cho người học hệ thống tri thức bệnh học tâm thần cơ bản; hình thành năng lực nhận diện, thăm khám và phát hiện các triệu chứng, hội chứng rối loạn tâm thần thông thường; đồng thời xác định các nguyên tắc điều trị y khoa kết hợp với biện pháp can thiệp, quản lý và phục hồi chức năng tâm lý - xã hội cho đối tượng tại cơ sở.

Cấu trúc tài liệu bao gồm phần Đại cương về tâm thần học cùng 14 bài học chuyên đề được phân định rõ ràng. Cách tiếp cận của giáo trình đi từ cơ sở tâm lý học thực nghiệm, cơ chế giải phẫu - sinh lý thần kinh đến bảng phân loại triệu chứng lâm sàng và mô hình chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Điểm đặc thù của tài liệu là việc chuẩn hóa hệ thống phân loại bệnh học theo Bảng phân loại bệnh quốc tế lần thứ 10 (ICD-10) của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đồng thời lồng ghép số liệu dịch tễ học thực chứng tại Việt Nam để giải quyết các vấn đề sức khỏe tâm thần phát sinh từ bối cảnh kinh tế - xã hội hiện đại.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai theo tiến trình logic từ triệu chứng học cơ bản, bệnh học chuyên biệt, cấp cứu tâm thần cho đến công tác can thiệp cộng đồng:

• Đại cương về tâm thần học: Định nghĩa sức khỏe tâm thần theo Nguyễn Việt (1999) và Parker - WHO (1998); phân loại bệnh theo ICD-10 (chương F) và DSM-III/DSM-IV; phân tích 4 nhóm nguyên nhân chính (thực tổn, tâm lý/stress, biến dạng thể chất, nội sinh); thống kê các nguy cơ sức khỏe tâm thần đương đại (rối loạn hành vi thanh thiếu niên F91, tự sát, lạm dụng chất, trầm cảm).
• Nhóm triệu chứng học cơ bản (Bài 1 đến Bài 5):
  • Bài 1 (Rối loạn tư duy): Khái niệm tư duy; rối loạn nhịp độ ngôn ngữ (nói nhanh, tư duy phi tán, tư duy dồn dập, nói chậm); rối loạn sự liên tục (liên tưởng rời rạc, tư duy tiếp tuyến, tư duy ngắt quãng, tư duy lịm dần); biến đổi ngữ nghĩa (bịa từ mới, loạn ngữ pháp, ngôn ngữ phân liệt theo E. Kraepelin); các dạng hoang tưởng (hoang tưởng bị hại, ghen tuông, kiện cáo, tự cao, bị chi phối) và cơ chế hình thành (suy đoán, trực giác, tưởng tượng, ảo giác).
  • Bài 2 (Rối loạn cảm xúc): Phân loại cảm xúc theo mức độ (cao/thấp), tính chất (âm/dương), cường độ (khí sắc, ham thích, xung cảm theo định nghĩa của J. Delay); triệu chứng giảm/tăng cảm xúc; hội chứng trầm cảm và hội chứng hưng cảm.
  • Bài 3 (Rối loạn hoạt động có ý chí): Rối loạn vận động (vận động chậm, vô động, tăng vận động, bồn chồn, động tác định hình, mất trương lực cơ/cataplexy trong hội chứng Gélineau, loạn động); hội chứng kích động và bất động căng trương lực (triệu chứng uốn sáp, giữ nguyên dáng, dấu hiệu gối không khí, đáp lốp); các rối loạn tic (hội chứng Gilles de la Tourette); rối loạn bản năng (ăn uống, đi lang thang, trộm cắp, đốt nhà, giết người, loạn dục).
  • Bài 4 (Rối loạn trí tuệ): Phân biệt chậm phát triển trí tuệ (mức độ nặng, vừa, nhẹ) và hội chứng sa sút trí tuệ (sa sút toàn bộ và sa sút từng phần).
  • Bài 5 (Rối loạn cảm giác và tri giác): Tăng/giảm cảm giác; loạn cảm giác bản thể (theo Dupré và Camus 1907); ảo tưởng; phân loại ảo giác (ảo giác thật/tâm thần - giác quan và ảo giác giả/tâm thần); hội chứng tâm thần tự động; hội chứng giải thể nhân cách và tri giác sai thực tại (F48.1).
• Bệnh học tâm thần và các rối loạn liên quan (Bài 6, 7, 10, 11): Bệnh học trầm cảm (Bài 6) với phân loại theo nguyên nhân của Kielholz (1982) và triệu chứng học của Pichot (1980), trầm cảm ẩn/trầm cảm cơ thể; các rối loạn tâm căn, liên quan đến stress và dạng cơ thể F40–F49 (Bài 7); bệnh tâm thần phân liệt và các thể lâm sàng (Bài 10); rối loạn tâm thần thực tổn (Bài 11).
• Cấp cứu tâm thần và kiểm soát hành vi (Bài 8, 9): Dịch tễ học, nguyên nhân và xử trí người bệnh toan tự sát (Bài 8); căn nguyên, biểu hiện và quy trình vận chuyển bệnh nhân kích động an toàn (Bài 9).
• Lạm dụng chất và can thiệp cộng đồng (Bài 12, 13, 14): Nghiện ma túy và hội chứng cai Opiat (Bài 12); lạm dụng và nghiện rượu theo tiêu chuẩn ICD-10 (Bài 13); mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần tại cộng đồng và nhiệm vụ của nhân viên công tác xã hội (Bài 14).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Hệ thống lý thuyết cơ bản: Giáo trình thiết lập cơ sở lý luận dựa trên định nghĩa chuẩn hóa về sức khỏe tâm thần của Tổ chức Y tế Thế giới (sự thoải mái toàn diện về thể chất, tâm thần và xã hội; khả năng duy trì cân bằng nội tâm trước các sang chấn tâm lý).
• Nguyên lý phân loại bệnh học: Sử dụng Bảng phân loại bệnh quốc tế lần thứ 10 (ICD-10) với hơn 300 rối loạn tâm thần và hành vi thuộc chương F làm khung quy chuẩn; tích hợp phân loại trầm cảm theo nguyên nhân của Kielholz (trầm cảm thực tổn, nội sinh, tâm sinh) và theo triệu chứng của Pichot (buồn bệnh lý, ức chế tâm lý - vận động, lo âu, biến đổi tính cách, triệu chứng cơ thể).
• Cơ sở giải phẫu và sinh lý thần kinh: Xác định cấu trúc giải phẫu dưới vỏ não chi phối các cảm xúc thấp/bản năng và vỏ não chi phối cảm xúc cao/tình cảm; làm rõ cơ chế biến đổi thần kinh - nội tiết trong các rối loạn cơ thể tâm sinh.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Thao tác phân loại và định danh chính xác các triệu chứng tâm thần (phân biệt ảo giác thật với ảo giác giả; nhận diện hoang tưởng paranoia và paranoide; xác định các triệu chứng căng trương lực cơ); nắm vững quy trình xử trí cắt cơn nghiện ma túy và quy trình an toàn khi cố định, vận chuyển bệnh nhân kích động.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Năng lực chẩn đoán phân biệt giữa các hội chứng lâm sàng có triệu chứng tương đồng (phân biệt trầm cảm cơ thể với rối loạn lo âu lan tỏa F41.1, phân biệt suy nhược thần kinh với trầm cảm ẩn, phân biệt tự sát do phản ứng với tự sát do hoang tưởng - ảo giác chi phối).
• Năng lực thực hành nghề nghiệp (Practical competencies): Xây dựng hồ sơ quản lý ca bệnh tâm thần tại địa phương; triển khai các liệu pháp tâm lý hỗ trợ; thực hiện chương trình phục hồi chức năng tâm lý - xã hội dựa vào cộng đồng và kết nối hệ thống y tế cơ sở với mạng lưới hỗ trợ xã hội.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

• Phương pháp tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach): Giáo trình áp dụng phương pháp sư phạm tích hợp giữa lý thuyết y khoa và thực hành công tác xã hội. Mỗi bài học đều mở đầu bằng mục tiêu học tập cụ thể (chia thành 2 cấp độ: trình bày lý thuyết triệu chứng học và kỹ năng phát hiện dấu hiệu bệnh lý trên lâm sàng), tiếp nối bằng các khái niệm tâm lý học chuẩn mực trước khi đi sâu vào bệnh học chuyên khoa.
• Phân tích tình huống lâm sàng (Case studies): Tài liệu cung cấp các mô tả tình huống cụ thể giúp người học phân tích biểu hiện bệnh lý thực tế, chẳng hạn như hành vi của bệnh nhân có hoang tưởng ghen tuông trong rối loạn hoang tưởng dai dẳng, phản ứng của bệnh nhân có dấu hiệu gối không khí trong trạng thái bất động căng trương lực, hoặc các ca bệnh có hội chứng Gilles de la Tourette.
• Bài tập thực hành (Practical exercises): Sinh viên được hướng dẫn thực hành kỹ năng quan sát vẻ mặt, dáng điệu, ngôn ngữ của đối tượng; phương pháp phỏng vấn phát hiện ý tưởng tự sát tiềm ẩn; kỹ thuật tiếp cận và trò chuyện với người bệnh có hoang tưởng mà không tạo ra xung đột tâm lý.
• Phương pháp đánh giá (Assessment methods): Đánh giá kết quả học tập dựa trên khả năng tái hiện hệ thống định nghĩa, mức độ chính xác trong việc mã hóa triệu chứng theo tiêu chuẩn ICD-10, và kỹ năng giải quyết các tình huống quản lý bệnh nhân tâm thần tại cộng đồng thông qua các bài kiểm tra định kỳ và bài tập nhóm.
• Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines): Người học cần chủ động hệ thống hóa các triệu chứng theo bảng biểu so sánh (ví dụ: so sánh giữa hưng cảm và trầm cảm, so sánh chậm phát triển trí tuệ và sa sút trí tuệ); đối chiếu lý thuyết trong giáo trình với các văn bản phân loại quốc tế và báo cáo dịch tễ học thực tế tại địa phương.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Chuẩn hóa theo danh pháp quốc tế: Giáo trình cập nhật và áp dụng toàn diện hệ thống mã hóa của ICD-10 (từ F00 đến F99) kết hợp tham chiếu tiêu chuẩn chẩn đoán DSM-III và DSM-IV của Hội Tâm thần học Hoa Kỳ, tạo sự thống nhất về ngôn ngữ học thuật với y văn quốc tế.
• Tích hợp dữ liệu dịch tễ học thực tế tại Việt Nam: Tài liệu trích xuất số liệu nghiên cứu dịch tễ học sức khỏe tâm thần thực tế, bao gồm:
  • Tỷ lệ mắc rối loạn tâm thần chung trong dân số Việt Nam ước tính 15–20% (nghiên cứu của Nguyễn Đăng Dung và cộng sự - Bệnh viện Tâm thần Trung ương).
  • Tỷ lệ chậm phát triển trí tuệ tại các địa phương theo điều tra năm 2000 của Viện Sức khỏe Tâm thần: Hà Tây (0,92% và 0,61%), Vĩnh Phúc (1,38%), Đà Nẵng (0,39%), Thái Nguyên (0,49%).
  • Tỷ lệ rối loạn hành vi thanh thiếu niên: 3,7% ở lứa tuổi 10–17 (ngành Tâm thần học Việt Nam, 1990) và 6–10% tại một phường thuộc Hà Nội (Hoàng Cẩm Tú và cộng sự, 1997).
  • Nghiên cứu về toan tự sát tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Huế ghi nhận 13,2% nạn nhân là thanh thiếu niên (Nguyễn Hữu Kỳ, 1996); dữ liệu ngộ độc tự sát bằng hóa chất bảo vệ thực vật (Cao Văn Tuân, 1997).
• Gắn kết bệnh học với biến đổi kinh tế - xã hội: Giáo trình phân tích tác động của quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, đô thị hóa, phân hóa xã hội đối với sự gia tăng của 4 nhóm vấn đề sức khỏe tâm thần trọng điểm: rối loạn hành vi thanh thiếu niên (F91), tự sát, lạm dụng chất (nghiện heroin, rượu) và rối loạn trầm cảm.
• Định hướng phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng: Thay vì giới hạn điều trị trong phạm vi bệnh viện tâm thần truyền thống, tài liệu nhấn mạnh vai trò của mô hình chăm sóc ngoại trú, chuyển giao kỹ thuật quản lý bệnh nhân cho y tế cơ sở và cán bộ công tác xã hội theo khuyến cáo của Vụ Sức khỏe Tâm thần và Lạm dụng Chất (WHO, 1998).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên ngành đào tạo: Giáo trình được thiết kế trực tiếp cho sinh viên hệ Cao đẳng ngành Công tác xã hội; đồng thời phù hợp làm tài liệu học tập cho sinh viên các ngành Y tế công cộng, Điều dưỡng, Xã hội học và Tâm lý học ứng dụng.
• Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng bao gồm: Tâm lý học đại cương, Sinh lý học thần kinh, Giải phẫu học đại cương và Nhập môn Công tác xã hội để tiếp thu hiệu quả các khái niệm bệnh học.
• Giảng viên và cán bộ giảng dạy: Tài liệu đóng vai trò là khung chương trình chuẩn để xây dựng đề cương bài giảng, thiết kế tình huống thực hành lâm sàng và lập ngân hàng câu hỏi đánh giá học phần Chăm sóc sức khỏe tâm thần.
• Cán bộ thực địa và tài liệu tham khảo: Nhân viên công tác xã hội tại các trung tâm bảo trợ xã hội, cán bộ y tế tuyến cơ sở (xã/phường), chuyên viên tư vấn tâm lý học đường và cán bộ quản lý chương trình phòng chống tệ nạn xã hội có thể sử dụng giáo trình như tài liệu tra cứu nghiệp vụ trong việc nhận diện ca bệnh và điều phối can thiệp tại địa phương.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?

Giáo trình được biên soạn phục vụ sinh viên Cao đẳng ngành Công tác xã hội, đồng thời là tài liệu tham khảo chuyên môn cho cán bộ y tế cơ sở, nhân viên làm việc tại các cơ sở bảo trợ xã hội và các nhà thực hành công tác xã hội cộng đồng.

2. Cần chuẩn bị những kiến thức nền tảng nào trước khi học giáo trình?

Người học cần nắm vững kiến thức về tâm lý học đại cương (các quá trình nhận thức, cảm xúc, ý chí), cấu trúc giải phẫu và sinh lý hệ thần kinh người, cùng các nguyên lý cơ bản của khoa học hành vi và công tác xã hội đại cương.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các giáo trình tâm thần học lâm sàng dành cho bác sĩ đa khoa?

Khác với giáo trình chuyên khoa y học thuần túy tập trung sâu vào cơ chế sinh hóa học, giải phẫu bệnh vi thể và phác đồ điều trị bằng thuốc phức tạp, giáo trình này tập trung vào kỹ năng nhận diện triệu chứng học theo tiêu chuẩn ICD-10, các nguyên tắc cấp cứu tâm thần cơ bản, và đặc biệt chú trọng quy trình phục hồi chức năng tâm lý - xã hội, quản lý người bệnh dựa vào mạng lưới cộng đồng.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học nên bám sát mục tiêu học tập ở đầu mỗi bài, lập bảng so sánh phân biệt giữa các nhóm triệu chứng (như ảo giác thật và ảo giác giả, trầm cảm nội sinh và trầm cảm phản ứng), đối chiếu với bảng phân loại mã bệnh ICD-10 và giải quyết các bài tập tình huống lâm sàng mô phỏng.

5. Có những tài liệu bổ trợ nào cần tham khảo cùng giáo trình?

Người học nên kết hợp tra cứu Bảng phân loại bệnh quốc tế ICD-10 (Chương V/F: Các rối loạn tâm thần và hành vi), Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần (DSM-IV/DSM-5), các văn bản chỉ đạo chuyên môn của Bộ Y tế về chương trình mục tiêu quốc gia chăm sóc sức khỏe tâm thần, và các tài liệu hướng dẫn kỹ năng công tác xã hội y tế của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

---

Kết luận

Giáo trình Chăm sóc sức khỏe tâm thần (2017) của Trường Cao đẳng Giao thông vận tải Trung ương I cung cấp một hệ thống tri thức hoàn chỉnh về triệu chứng học, bệnh học tâm thần lâm sàng và các phương pháp can thiệp xã hội chuẩn hóa theo khung phân loại quốc tế ICD-10.

Lộ trình học tập đề xuất cho người học bao gồm:

1. Nắm vững các khái niệm tâm lý học cơ sở và hệ thống triệu chứng học đại cương (tư duy, cảm xúc, vận động, trí tuệ, tri giác).
2. Phân tích cơ chế bệnh sinh và tiêu chuẩn nhận diện các rối loạn chuyên biệt (trầm cảm, tâm thần phân liệt, rối loạn dạng cơ thể, nghiện chất).
3. Thực hành quy trình xử trí cấp cứu (tự sát, kích động) và xây dựng kế hoạch phục hồi chức năng tâm lý - xã hội tại cộng đồng.

Học viên có thể mở rộng nghiên cứu thông qua hệ thống tài liệu tham khảo chuẩn y khoa, văn bản hướng dẫn y tế công cộng của WHO và các nghiên cứu dịch tễ học chuyên ngành tâm thần học tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIAO THÔNG VẬN TẢI -IUUTÑH,HẤg | T9 0À ,1))1:À)/)08/18/)) SR a © = oe GIAO TRINH MON HOC CHAM Séc SUc KHOE TAM THAN NGHE: CONG TAC XA HOI Ban hành theo Quyết định số 1955/QĐ-CĐGTVTTWI-ĐT ngày 31/11/2017 của Hiệu trưởng Trường Cao dang GTVT Trung wong | Hà Nội, 2017. BỘ GIAO THONG VAN TAI. ‘TRUONG CAO DANG NGHE GIAO THONG VẬN TẢI TW I GIAO TRINH CHAM SOC SUC KHOE TAM THAN (Liu hank ngi b6) Hà Nội, năm 2017 MUC LUC MUC LUC. LOI NOI ĐẦU.

CLL RBRERRERRSRRRR : CÁC RỒI LOẠN TƯ DUY. KHÁI NIỆM TÂM LÝ HỌC. CÁC RỒI LOẠN TƯ DUY. Rồi loạn ngôn ngừ.

Các rồi loạn nội dung tư duy Bài 2: CAC ROI LOAN CAM XÚC. Mục tiêu học tập. 1 KHÁI NIỆM TÂM LÝ HỌC. CÁC CACH PHAN LOAI CAM XUC 1.

Cách thứ nhất: phân biệt cảm xúc cao và cảm xúc thấp. Cách thứ hai: chia theo cảm xúc âm tính vả đương tính. Cách thứ ba: chia theo cưởng độ. CAC TRIEU CHUNG ROI LOAN CAM XUC.

Các triệu chứng thuộc về giảm và mắt cảm xúc. Các triệu chứng thuộc vẻ tăng cảm xúc. Các triệu chứng cảm xúc khác. CÁC HỘI CHỨNG RỒI LOẠN CÀM XÚC.

Hội chứng trằm cảm 2. Hội chứng hưng cảm „ Bai 3: CAC ROL LOAN HOAT DONG CO Y CHi. KHÁI NIỆM TÂM LÝ HỌC. IL CAC ROLLOAN VAN BON 1.

Các rồi loạn vận động. Các rồi loạn hoạt động có ý chí. Các hội chứng rồi loạn hoạt động có ý chí. CAC ROI LOAN BAN NANG.

Các hành vi xung động. Các xung động bản năng, Bài 4: CÁC ROL LOAN TRI TUE. Mục tiêu học tập. KHÁI NIỆM TÂM LÝ HỌC.

CAC HOL CHUNG ROI LOAN TRI TUE 1. Trí tuệ chậm phát triển. Hội chứng trí tuệ sa sút Bài 5: CÁC RỒI LOẠN CẢM GIÁC VÀ TRI GIÁI Mục tiêu học tập. KHÁI NIỆM TÂM LÝ HỌC II.

CÁC RỒI LOẠN CÁM GIÁC VA TRI GIAC 1.Tăng cảm giác. Giảm cảm giác, 3. Loạn cảm giác 6. Gidi thé nhdn cách và trí giác sai thực tại Bài 6: TRÀM CẢM.

TAM QUAN TRONG CUA VAN DE TRAM CAM. CAC TRIEU CHUNG LAM SANG VA PHAN LOAI TRAM CAM. Phân loại truyền thong theo nguyên nhân (Kiel 3. Phân loại theo các triệu chứngđiền hình và không điển hình.

THEO NGUYEN NHAN. Tram cam thực tôn và 2. Trằm cảm nội sinh. Trim cam tim căn và phản ứng.

CHAN DOAN PHAN BIỆT. Trầm cảm cơ thể với rồi loạn lo âu lan toa (F41, 2. Phân biệt trằm cảm cơ thể với suy nhược thần kinh. CÁC NGUYÊN TÁC HƯỚNG DAN DIEU TRI.

Chuyển bệnh nhân. Nếu đã có hướng chẳn đoán theo nguyên nhân. Trường hợp chưa có hướng chân đoán nguyên nhân. Điều trị tâm lý.

Bài 7: CÁC BỆNH TÂM CĂN, CÁC RÓI LOẠN LIÊN QUAN ĐẾN STRESS VÀ CÁC ROL LOẠN DẠNG CƠ THẺ (F40-F49) 7 1. “ 7 II NHUNG ROI LOAN AM ANH SO (F. Am ảnh sợ khoảng trong 2. Am ảnh sợ xã hội.

Ám ảnh sợ chuyên bi. CÁC RỒI LOẠN LO ÂU KHÁC(F41 1. Rồi loạn hoảng sợ 2. Rồi loạn lo âu lan töa.

Rồi loạn ám ảnh - cưỡng bức IV. CAC ROI LOAN CO LI 3. Roi logn stress sau sang chin V. CAC ROI LOAN PHAN LY “Các rồi loạn phânly khác.

CÁC RỒI LOẠN DẠNG CƠ THẺ (F45) 1. Rồi loạn cơ thể hóa. Rồi loạn nghỉ bệnh. Rồi loạn hoạt động.

ota kinh thực vật dạng cơ thể. Rồi loạn đau dạng cơ thể. SUY NHUOC THÂN KINH VÀ HỘI CHỨNG GIẢI THẺ NHÂN CÁCH - TRI GIÁC. SAI THỰC TẠI.

Suy nhược. Hội chứng giải thể nhân cách - tri giác sai thựctại 3. Các rối loạn tâm căn không biệt định khác Bài 8: TỰ SÁT. DICH TE HỌC TỰ SÁT.

NGUYÊN NHÂN TỰ SA" 1. Tự sát do phản ứng. Tự sát do trằm cảm nặng. Tự sắt do hoang tưởng ảo giác chỉ phối.

Do đe doạ tự sát. Do bệnh cơ thể nặn; ML CÁC HÌNH THUC TY SAT. Các hình thức tự sát thông thường. Các hình thức tương đương với tự: 3.

Đặc điểm lâm sàng IV, PHƯƠNG PHÁP XỬ TRÍ 1. Phương pháp theo đõi bệnh nhân toan tự sát. Tâm lý liệu pháp. Quản lý và phục hồi chức năng tại cộng Bài 9: KÍCH ĐỘNG 1.

Do rồi loạn tính cách. Bệnh thực thể. IIL, BIEU HIEN 1. Trang thái kích độn; IV.

Cách vận chuyên bệnh nhân kíchx V. PHONG TAI PHAT. Bài 10: TAM THAN PHAN LIỆT. 1 “Tiến triển của tâm thần phân liệt “Những rối loạn vẻ hành vi.

Tâm thần phân liệt thể hoang tưởng (paranoid) 2. Tâm thần phân liệt thể thanh xuân. Tâm thần phân liệt thể căng trương lực. Tâm thần phân liệt thể không biệt định.

Tâm thần phân liệt thể trằm cảm sau phân liệt. Tâm thần phân liệt thể di chứng, 7. Tâm thần phân liệt thế don thuan. Tâm thần phân liệt cảm xúc.

CHAN DOAN won. CHAN DOAN PHAN BIET. Chân đoán phân biệt bệnh tâm thân phân liệt với phản ứng trước các sang chân tâm lý (stress) 2. Phân biệt bệnh tâm thin phân liệt với các rôi loạn cảm xúc nội sinh.

Phân biệt tâm thần phân liệt với loạn thân thực thể. A 4Phân biệt bệnh tâm thần phân liệt với các trạng thái nhiễm độc chất ma tây hay đang cai chất ma túy 5. Phân biệt bệnh tâm thần phân liệt với các rồi loạn có các triệu chứng củarồioạn tâm. thần dạng phân liệt trong chương F2.

VI DIEU TRI 1. Điều trị sinh học. Điều trị tâm 3. Liệu pháp tái thích ứng xã Bài 11: RÔI LOẠN TÂM THÂN THỰC TON 1.

rs “Theo ngôn ngữ hiện nay thuật ngữ loạn (yết ph và lo dưng thực (hà goi áo (thổ phái 2. Các bệnh không nhiễm khuẩn 3. Các bệnh nhiễm khuẩn IIL, ĐẶC DIEM LAM SANG. Loạn thắn thực tổn kéo dài IV.

NGUYEN TAC DIEU TRI VL. PHÒNG BỆNH Bài 12: NGHIEN MA Mục tiêu học tập. Il, LICH SỬ PHÁT TRIÊN CÁC CHÁT MA TÚY. BINH NGHĨA LỆ THUỘC DOC CHAT IV.

PHAN LOAI CAC CHAT MA TÚ" 'V. DƯỢC DONG HOC CUA CAC CHA’ 1. Các hình thức đưa ma túy vảo cơ thể 2. Sự phân phối các opiat trong cơ thể.

4, Chuyén héa và thải trừ. VL NGUYEN NHAN NGHIEN MA TUY 1. Sản phẩm ma túy 2. Môi trường gia đình xã hội 3.

Nhân cách người nghiện ma túy. TAC DUNG CUA MOT SO CHAT MA TÚY. Nghiện thuốcphiện và các dẫn chất thuốcphiện (Opiat) VII BIEU HIEN CUA HOI CHUNG CAL. MOT SO PHUONG PHAP CAIMA TUY 1.

Dùng chất đối kháng với opiat 3. Điều trị cắt cơn nghiện bằng thuốc hướng thần. Liệu pháp tâm lý trong điều trị nghiện ma tú) 5. Phục hoi chức năng tâm lý xã hội dựa vào cộng.

Bài 13: LẠM DỰNG RƯỢU VÀ NGHIỆN RƯỢU. IIL TAC DUNG DUOC LY CUA RUQU TRONG CO THI. BIEU HIEN LAM SANG 'V. TÁC HẠI CỦA RƯỢU 1.

VE mat co thé. Về mặt tâm thần. Về mặt gia đình và cộng đồng. CHAN DOAN THEO BANG PHAN LOAI BENH QUOC TEs (ICD-10 VIIL PHÒNG NGỪA TÁI NGHIỆN.

CONG TAC TUYEN TRUYEN GIAO UC. TAM QUAN TRONG. DỊCH TẾ HỌC BỆNH TÂM THÂN. MỘT SỞ BỆNH TÂM THÂN THƯỜNG GẶP TẠI CỘNG ĐÔNG.

NHIEM VU CUA CÁC THÀNH VIÊN TRONG CONG DONG. Đối với các bộy tế cơ sở. 2Đổi với cộng đẳng xã hội và gia V. DANH GIA KET QUA.

Công tác xã hội trong chăm sóc sức khoẻ tâm thần ở Việt Nam 1. Nhu cau chăm sóc sức khoẻ tâm (SKTT) thân ở Việt Nam. Thực trạng chăm sóc sức khoẻ tâm thân của CTXH. Giải pháp thúc đây tiền trình chăm sóc SKTT TÀI LIỆU THAM KHẢO.

LỜI NÓI ĐÀU Ngày nay, trong công cuộc xây dựng đất nước vì mục tiêu: dân giàu, nước. mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh, đặc biệt trong xu thể hội nhập với thế giới như hiện nay thì “tai nguyên” con người Việt Nam cần được phát huy hơn nữa trên tắt cả các phương điện trí tuệ, phẩm chất chính trị, đủ sức khỏe nhằm tiến tới thực hiện thành công các mục tiêu kinh tế - xã hội. Song song với việc sử dụng nguồn nhân lực, việc tăng cường bồi dưỡng và chăm sóc sức khỏe cho nhân dân là một việc làm có ý nghĩa quyết định. Vì vậy, đảm bảo sức khỏe cho cộng đồng không chí là mục tiêu của tổ chức Y tế thế giới, mà còn là mục tiêu tổng quát, mục tiêu chiến lược của từng quốc gia và là thước đo của một xã hội văn minh.

Trong đó, vấn để sức khỏe tâm thần - đang có xu hướng ngày càng gia tăng do áp lực của cuộc sống hiện đại - dang trở thành mỗi quan tâm hàng đầu của mỗi quốc gia và của toàn thế giới. Giáo trình Chăm sóc sức khỏe tâm thản được biên soạn theo chương trình dạy nghề trình độ Cao đẳng Công tác xã hội của Trường Cao đẳng nghề Cơ giới Ninh Bình, nhằm cung cấp những kiến thức cơ bản về bệnh học tâm than và vấn đề chăm sóc sức khỏe tâm thân tại cộng động hiện nay. Cuốn giáo trình gồm 14 bài: Dai cương về tâm thần học Bài 1: Các rối loạn tư duy Bai 2 : Các rối loạn cảm xúc Bài 3: Các rối loạn hoạt động có ý thức Các rồi loạn trí tuệ : Các rối loạn cảm giác và trỉ giác. Bài 7: Các bệnh tâm căn, các rối loạn liên quan đến stress và các rối loạn dạng cơ thể Bai 9: Kích động Bài 10: Tam than phân liệt Bài 11: Rắi loạn tâm thân thục tôn Bài 12: Nghiện ma tty Bài 13: Lạm dụng rượu và nghiện rượu Bài 14: Chăm sóc sức khỏe tâm thần tại cộng đồng 'Công tác chăm sóc sức khoẻ cộng đồng nói chung và chăm sóc sức khỏe tâm thần nói riêng là những vấn để còn mới ở nước ta hiện nay.

Mặt khác, do điều kiện thời gian không cho phép nên trong quá trình biên soạn sẽ không tránh khỏi những hạn chế, thiểu sót. Chúng tôi rất mong nhận được nhữngý kiến đóng góp, bô sung của các cán bộ quản lý và đông đảo bạn đọc để cuốn sách được. hoàn thiện hơn trong thời gian sớm nhất. KHOA SU PHAM DAY NGHE TRUONG CAO DANG GIAO THONG VAN TAI TRUNG UONG 1 DAI CUONG VE TAM THAN HOC 1.

Mục tiêu và đối tượng của tâm thần học Sức khoẻ cho mọi người là mục tiêu lớn, mục tiêu chiến lược của tổ chức gia phát triển và của cả nginh y té nước ta; và cũng là thước đo chung của mọi xã hội văn minh, nhân bản. ~ Không thể chia cắt sức khoẻ thể chất với sức khoẻ tâm thần xã hội ngày cảng khẳng định vai trò quan trọng của sức khoẻ tâm thần trong một nỗ lực chung để nâng cao chất lượng cuộc sống cho mọi người trong một xã hội phát triển. ~ Chính vì vậy, đối tượng của tâm thần học ngày nay không chỉ đóng khung.