UBND THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ HÀ NỘI GIÁO TRÌNH MÔN HỌC CHĂM SÓC GIẢM NHẸ Đối tượng: Cao đẳng Điều dưỡng Hà Nội - 2020 CHỦ BIÊN: Ts. NGUYỄN THỊ HOA HUYỀN THAM GIA BIÊN SOẠN: 1. NGUYỄN THỊ THÚY ANH 2. TRẦN THỊ HƯƠNG 3.
NGUYỄN THỊ HOÀNG THU 4. HOÀNG THỊ MINH PHƯƠNG 6. DƯƠNG THỊ THU TRANG LỜI NÓI ĐẦU Giáo trình Chăm sóc Giảm nhẹ được biên soạn dựa trên chương trình giáo dục của Trường Cao đẳng Y tế Hà Nội, trên cơ sở chương trình khung đã được phê duyệt. Giáo trình được các nhà giáo lâu năm, tâm huyết với công tác đào tạo biên soạn.
Cuốn sách trang bị những kiến thức cơ bản và một số kiến thức chuyên ngành trong chăm sóc giảm nhẹ cho sinh viên điều dưỡng, đặc biệt, cho sinh viên điều dưỡng hệ cao đẳng. Trong quá trình biên soạn, chắc chắn sẽ không tránh khỏi các thiếu sót, chúng tôi mong nhận được đóng góp quý báu từ quý độc giả và bạn đọc. THAY MẶT NHÓM TÁC GIẢ Nguyễn Thị Hoa Huyền MỤC LỤC BÀI 1: ĐẠI CƯƠNG CHĂM SÓC GIẢM NHẸ……………………………….1 BÀI 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ THƯỜNG GẶP Ở NGƯỜI BỆNH CẦN CHĂM SÓC GIẢM NHẸ…………………………………………………………….17 BÀI 3: CHĂM SÓC GIẢM NHẸ CHO NGƯỜI BỆNH UNG THƯ…………45 8 BÀI 1: ĐẠI CƯƠNG CHĂM SÓC GIẢM NHẸ MỤC TIÊU BÀI HỌC Kiến thức 1. Trình bày được định nghĩa, nhu cầu, tầm quan trọng và nguyên tắc của chăm sóc giảm nhẹ (CĐRMH1,2, 3) 2.
Trình bày được mục đích, vai trò của điều dưỡng trong chăm sóc giảm nhẹ (CĐRMH 2, 3, 5, 6) 3. Trình bày được các nguyên tắc đạo đức trong chăm sóc giảm nhẹ để đưa ra các vấn đề chăm sóc phù hợp trong từng tình huống cụ thể (CĐRMH 2,5,6) 4. Trình bày được năm khủng hoảng tâm lý của người bệnh giai đoạn cuối đời (CĐRMH 2,4) 5. Trình bày được diễn biến tâm lý của người bệnh theo quá trình chẩn đoán và điều trị bệnh.
Năng lực tự chủ và chịu trách nhiệm 6. Thể hiện được tính tích cực trong học tập, có khả năng làm việc độc lập hoặc phối hợp tốt trong làm việc nhóm (CĐRMH 5,7 ). Thể hiện được sự thân thiện, ân cần, cảm thông, tôn trọng, sẵn sàng giúp đỡ khi chăm sóc giảm nhẹ cho người bệnh và gia đình người bệnh (CĐRMH 5,7). Định nghĩa chăm sóc giảm nhẹ (CSGN) - Theo Tổ chức y tế thế giới (WHO-2002): "Chăm sóc giảm nhẹ là một tiến trình cải thiện chất lượng cuộc sống của người bệnh và gia đình người bệnh, 9 những người đang đối mặt với những vấn đề liên quan tới sự ốm đau đe doạ đến tính mạng, thông qua sự ngăn ngừa và làm giảm gánh nặng họ chịu đựng bằng cách nhận biết sớm, đánh giá toàn diện và điều trị đau và các vấn đề khác, thể lực, tâm lý xã hội và tâm linh." - Theo Bộ Y tế Việt Nam: "Chăm sóc giảm nhẹ cho bệnh nhân ung thư và AIDS là sự kết hợp nhiều biện pháp để làm giảm sự đau khổ và cải thiện chất lượng cuộc sống của người bệnh thông qua sự phòng ngừa, phát hiện sớm và điều trị đau và những vấn đề tâm lý và thực thể khác, và cung cấp sự tư vấn và hỗ trợ tập trung vào những vấn đề xã hội và tâm linh mà bệnh nhân và gia đình đang phải gánh chịu." - Cả hai định nghĩa đều nhấn mạnh về: + Đối phó lại sự chịu đựng đau đớn bằng cách phòng ngừa và làm giảm nó ở mọi dạng.
+ Tập trung không chỉ vào những vấn đề thực thể mà còn những vấn đề về tâm lý, xã hội và tâm linh. + Nâng cao tối đa chất lượng cuộc sống. + Hướng đến cả người bệnh và gia đình người bệnh. - Định nghĩa chăm sóc giảm nhẹ cho trẻ em của WHO: Chăm sóc giảm nhẹ cho trẻ em là chăm sóc tích cực cho thể chất và tinh thần của trẻ và các hỗ trợ cho gia đình trẻ.
Chăm sóc giảm nhẹ cho trẻ bắt đầu khi trẻ được chẩn đoán và tiếp tục suốt quá trình điều trị. Các nhà cung cấp dịch vụ y tế phải đánh giá và giảm bớt sự đau khổ về thể chất, tâm lý và xã hội của trẻ. Chăm sóc giảm nhẹ hiệu quả đòi hỏi một cách tiếp cận đa ngành rộng lớn bao gồm gia đình và sử dụng các nguồn lực cộng đồng sẵn có; nó có thể được thực hiện thành công ngay cả khi nguồn lực có hạn. 10 Chăm sóc giảm nhẹ có thể được cung cấp trong các cơ sở y tế và ngay cả tại nhà của trẻ em.
Nhu cầu chăm sóc giảm nhẹ 1. Nhu cầu chung Nhu cầu chăm sóc giảm nhẹ hiện nay rất lớn. Theo WHO, trên thế giới, mỗi năm ước tính có 40 triệu người cần được chăm sóc giảm nhẹ, trong đó 78% là người bệnh ở các nước có thu nhập thấp và trung bình. Đối với trẻ em, 98% trẻ cần chăm sóc giảm nhẹ sống ở các nước thu nhập thấp và trung bình, gần một nửa trong số trẻ cần chăm sóc giảm nhẹ sống ở Châu Phi.
Theo một khảo sát về chăm sóc giảm nhẹ của 234 quốc gia năm 2011 của WHO, dịch vụ chăm sóc giảm nhẹ chỉ được tích hợp tốt ở 20 quốc gia, trong khi có đến 42% các quốc gia không có dịch vụ chăm sóc giảm nhẹ. - Tỷ lệ người mắc bệnh ung thư đang gia tăng trên toàn thế giới và ở những nơi hạn chế về nguồn lực thì chăm sóc giảm nhẹ vẫn là phưon̛ g thức điều trị chính tại các cơ sở y tế. - HIV đã và đang trở thành nỗi lo thươǹ g xuyên của xã hội trên phạm vi toàn cầu. - Ở nhiều quốc gia, tỷ lệ ngươì cao tuổi gia tăng đã làm tăng các nhu cầu chăm sóc cho những người mắc các bệnh mạn tính tiến triển.
- Kiểm soát đau và các triệu chứng, giải quyết các vấn đề về tâm lý, xã hội và tinh thần là những đòi hỏi thiết thực của bệnh nhân và gia đình. - Bệnh nhân và gia đình cần được chuẩn bị sẵn sàng cho tiến trình chết và cái chết được báo trước. - Gia đình cần được hỗ trợ trước tình cảnh mất người thân. Đối tượng có nhu cầu được đánh giá, chăm sóc giảm nhẹ Tất cả người bệnh có: - Bệnh mạn tính tiến triển trong đó có bệnh ung thư.
11 - Bệnh đe doạ đến tính mạng khác: suy tim sung huyết, bệnh phổi, bệnh gan, bệnh thận mạn, bệnh hệ thần kinh, AIDS, lao kháng thuốc… - Đau mạn tính; đau khổ về tâm lý - xã hội hoặc tinh thần bất kể giai đoạn nào của bệnh. - Tiên lượng sống ngắn hơn 6 tháng 1. Thời điểm cần cung cấp chăm sóc giảm nhẹ - Bất cứ khi nào đánh giá người bệnh có vấn đề cần chăm sóc giảm nhẹ. - Xuyên suốt quá trình bệnh: từ khi người bệnh được chẩn đoán, xuyên suốt quá trình điều trị cho đến khi người bệnh chết và tiếp tục hỗ trợ gia đình người bệnh sau khi người bệnh chết: + Chăm sóc giảm nhẹ có thể áp dụng sớm trong thời gian mắc bệnh cùng với những biện pháp điều trị đặc hiệu.
+ Chăm sóc giảm nhẹ có thể làm giảm hoặc làm dịu những tác dụng phụ của những liệu pháp điều trị: hoá trị ung thư, phẫu thuật hoặc những thủ thuật xâm lấn, hồi sinh tim phổi, thở máy, lọc máu… + Đặc biệt khi liệu pháp điều trị đặc hiệu không còn hiệu quả, không khả thi hoặc không còn phù hợp. + Sau khi bệnh nhân qua đời: động viên, hỗ trợ gia đình người bệnh. Hình 1: Biểu đồ chăm sóc giảm nhẹ xuyên suốt quá trình bị bệnh đến khi người bệnh qua đời. Nơi cung cấp chăm sóc giảm nhẹ 12 - Tại nhà: Chăm sóc giảm nhẹ thường được thực hiện tại nhà bởi các thành viên trong gia đình với sự giúp đỡ và đào tạo bởi các điều dưỡng, nhân viên y tế cộng đồng, và những người tình nguyện.
- Phòng khám ngoại trú hoặc trạm y tế tại cộng đồng: + Kê đơn thuốc giảm đau và những thuốc cần thiết khác. + Khám những bệnh nhân có thể đi lại được và đến được phòng khám. + Đào tạo và hỗ trợ tâm lý xã hội cho gia đình. - Bệnh viện: Điều trị giảm nhẹ triệu chứng đau nặng hoặc không đáp ứng với điều trị thông thường hoặc các triệu chứng khác.
Tầm quan trọng của chăm sóc giảm nhẹ Đại hội y tế thế giới 2014 đưa ra Nghị quyết về chăm sóc giảm nhẹ: “Chăm sóc giảm nhẹ là một nhiệm vụ đạo đức của hệ thống y tế, và là nghĩa vụ đạo đức của các chuyên gia y tế trong việc làm giảm bớt, xoa dịu nỗi đau và sự chịu đựng về thể chất, tâm lý xã hội hoặc tinh thần, bất chấp tình trạng bệnh lý có thể chữa khỏi hay không". Chăm sóc giảm nhẹ là cách tiếp cận khoa học và nhân văn để cải thiện chất lượng cuộc sống của người bệnh, cả người lớn và trẻ em, và gia đình của họ - những người đang phải đối mặt với các vấn đề liên quan đến bệnh tật và đe dọa tính mạng. Chăm sóc giảm nhẹ giúp: - Chăm sóc giảm nhẹ sớm sẽ làm giảm nhập viện không cần thiết và tốn kém do phải chi trả cho các dịch vụ chăm sóc y tế. - Ngăn ngừa và làm giảm cảm giác đau khổ của người bệnh thông qua việc xác định sớm, đánh giá chính xác và điều trị đau và các vấn đề khác có liên quan, tác động tích cực đến người bệnh về cả thể chất, tâm lý xã hội và tâm linh.
- Chất lượng sống tốt hơn cho bệnh nhân và những người chăm sóc. 13 - Giúp bệnh nhân vượt qua các điều trị y tế khó khăn. - Ở một số trường hợp, bệnh nhân hồi phục nhanh hơn và có tỉ lệ sống sót lâu hơn. Nguyên tắc chăm sóc giảm nhẹ * Kế hoạch chăm sóc giảm nhẹ dựa trên sự đánh giá toàn diện người bệnh và gia đình.
- Cần có những đánh giá ban đầu và thường xuyên, những nhu cầu phát sinh cũng như các phương án chăm sóc phù hợp. - Tiếp cận chuyên gia và đội ngũ chăm sóc giảm nhẹ 24h/ngày và 7ngày/tuần. - Đội ngũ chuyên môn và những người chăm sóc cần được đào tạo và hỗ trợ thích hợp. * Đau và triệu chứng khác, tác dụng không mong muốn, biến chứng của các phương pháp điều trị cần được kiểm soát một cách tốt nhất, từ chuyên môn, tay nghề cho đến trang thiết bị hiện có.