CHƯƠNG 1. Cơ sở lý luận của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm nhằm giáo dục tính tích cực nhận thức cho trẻ 4-5 tuổi. Thực trạng việc tổ chức hoạt động trải nghiệm nhằm giáo dục tính tích cực nhận thức cho trẻ 4-5 tuổi. Biện pháp việc tổ chức hoạt động trải nghiệm nhằm giáo dục tính tích cực nhận thức cho trẻ 4-5 tuổi.
CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM NHẰM GIÁO DỤC TÍNH TÍCH CỰC NHẬN THỨC CHO TRẺ 4 – 5 TUỔI 1.Tổng quan vấn đề nghiên cứu Nghiên cứu về việc tổ chức HĐTN nhằm giáo dục tính tích cực nhận thức cho trẻ mầm non đã và đang thu hút được sự quan tâm của đông đảo các nhà khoa học, các chuyên gia giáo dục trong và ngoài nước. Các nghiên cứu đều hướng tới 10 việc tìm ra các biện pháp và cách thức tác động nhằm hướng tới việc giáo dục tính tích cực nhận thức cho trẻ ở trường mầm non. Tổng hợp các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước chúng tôi khái quát thành những nội dung chính sau đây: 1.Trên thế giới Năm 1902, hoạt động trải nghiệm được vào giáo dục hiện đại tại Mỹ thông qua mô hình “Câu lạc bộ trồng ngô”. Câu lạc bộ có mục đích dạy học sinh thực hành trồng ngô, ứng dụng khoa học kỹ thuật vào các công việc của nhà nông thực tế.
Các CLB thực hành này không chỉ giúp học sinh áp dụng lý thuyết vào thực thực hành một cách trực quan, còn giúp rèn luyện tư duy, phản biện cho học sinh vô cùng hiệu quả. Ngày nay, UNESCO cũng đã nhìn nhận việc đưa các HĐTN vào giáo dục trẻ chính là tương lai của giáo dục toàn cầu trong những thập kỷ tới. Tính TCNT từ lâu đã được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu, có thể nói đây là vấn đề không còn xa lạ nữa. Đứng ở mỗi góc độ, mỗi trường phái lại nghiên cứu tính tích cực ở những phương diện khác nhau, nghiên cứu ở những đối tượng khách thể khác nhau.
Dưới góc độ triết học, L.Aristova cho tính tích cực nhận thức của con người xuất hiện trong hoạt động cải tạo, thể hiện thái độ cải tạo của chưa thể nhận thức với đối tượng nhận thức. Nếu hành động thiếu thái độ cải tạo thì không được coi là tính tích cực mà ngược lại vẫn bị coi là trì trệ. Tính tích cực nhận thức đòi hỏi hai yếu tố: - Thái độ lựa chọn đối tượng nhận thức - Đặt ra mục đích, nhiệm vụ phải làm, cải tạo đối tượng trong những hoạt động tiếp theo nhằm giải quyết vấn đề. Dưới góc độ tâm lý - giáo dục Tính TCNT từ lâu được xem là yếu tố quan trọng trong tâm lý người, nó giúp con người nhận thức về thế giới ngày càng đầy đủ và bản chất hơn.
Từ lâu, 11 các nhà giáo dục học đã sớm nhận ra tầm quan trọng của tính tích cực nhận thức trong quá trình tổ chức hoạt động trải nghiệm. Khoảng thời gian từ thế kỷ XVII-XIX, việc giáo dục tính tích cực nhận thức của người học được xem là “nguyên tắc vàng” trong dạy học. Có thể nói người đầu tiên đề cập đến nguyên tắc này là nhà giáo Tiệp Khắc J.Cômenxki (1592-1670), theo ông: “Giáo dục có mục đích đánh thức năng lực nhạy cảm phán đoán đúng đắn, phát huy nhân cách. Hãy tìm ra những biện pháp để giáo dục tính tích cực nhận thức của người học và cho phép giáo viên dạy ít hơn, học sinh hiểu nhiều hơn”.
Ông còn chỉ ra “tích cực nhận thức không đơn thuần chỉ là ngồi nghe mà còn phải tìm hiểu bản chất sự vật, hiện tượng”.Rutxô (1713-1784) nhà triết học người Pháp, dạy học phải để “Trẻ tích cực dành lấy kiến thức bằng con đường tự tìm hiểu, tự khám phá, không nên học thuộc lòng mà phải sáng tạo. Giáo dục không được áp đặt, người thầy phải đáp ứng mọi yêu cầu mong muốn của trẻ”. Thế kỷ XVIII, nhà giáo dục Xô Viết tiêu biểu, K.Ưsinxki cũng có quan điểm “Khi cần dạy trẻ điều gì, chỉ cần cho trẻ tự quan sát, tự phát biểu ý kiến của mình, tượng tưởng, nhớ lại những gì quan sát được và rút ra kết luận là có hiệu quả nhất” J.Dwey (1895-1952) nhà giáo dục người Mỹ chỉ ra “Người giáo viên là người hướng dẫn trẻ và đáp ứng mọi yêu cầu của trẻ. Còn trẻ phải tích cực trong mọi hoạt động của mình, là chủ thể nhận thức” J.Piaget (1896-1980) nhà tâm lý học, giáo dục học tiêu biểu của thế kỷ XX, người Thụy Sĩ.
Với ông, “Quá trình phát triển của trẻ mang mang tính chủ động và tích cực”. ông còn khuyến khích các chương trình giáo dục mà trong đó nhấn mạnh việc học tập và tự khám phá của trẻ. Không chỉ dừng lại ở đó, vấn đề tính tích cực nhận thức của người học còn tiếp tục được nghiên cứu ở thế kỷ XX-XXI. Các công trình nghiên cứu của một 12 số nhà khoa học trên thế giới đề cập đến tính tích cực theo nhiều khía cạnh khác nhau, tác giả Đào Việt Cường đã tóm tắt trong luận văn thạc sĩ: Thứ nhất, nghiên cứu tính tích cực nhận thức của người học trong mối quan hệ giữa nhận thức và ý chí (I.
Hướng nghiên cứu này hỗ trợ rất nhiều cho các nhà giáo dục trong việc tìm kiếm con đường và điều kiện cần thiết nhằm giáo dục tính tích cực nhận thức của trẻ. Thứ hai, nghiên cứu bản chất và cấu trúc của tính tích cực nhận thức của người lớn và trẻ em, trong đó đặc biệt lưu ý vai trò chủ động của chủ thể trong quá trình nhận thức (B.Exipov, Xavier Roegiers,. Các tác giả này coi tính tích cực nhận thức là thái độ với đối tượng nhận thức thông qua việc huy động các chức năng tâm lý ở mức độ cao. Thứ ba, nghiên cứu về các dấu hiệu của tính tích cực nhận thức và mức độ thể hiện chúng ở trẻ (X.
Dựa vào việc xác định các dấu hiệu và mức độ tính tích cực nhận thức của trẻ trong hoạt động trải nghiệm, các tác giả đã đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao tính tích cực nhận thức của trẻ trong quá trình tổ chức hoạt động trải nghiệm. Ở Việt Nam Hơn 2000 năm trước, Khổng tử đã nói: “Những gì tôi nghe, tôi sẽ quên. Những gì tôi thấy , tôi sẽ nhớ. Những gì tôi làm, tôi sẽ hiểu”.
Đây được coi là một trong những nguồn gốc tư tưởng đầu tiên của hoạt động trải nghiệm Đất nước ta đang trên con đường hội nhập với thế giới về nhiều mặt kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội,. nên đòi hỏi con người Việt Nam, nhất là thế hệ trẻ phải tích cực, năng động, ứng dụng sáng tạo những thành tựu khoa học kỹ thuật, tiếp thu những tinh hoa văn hóa của thế giới mà vẫn giữ được bản sắc của dân tộc Việt Nam. Do đó, một nhiệm vụ mới đặt ra cho giáo dục là phải đào tạo nên những con người sáng tạo, năng động, có năng lực giải quyết vấn đề, có khả năng thích ứng với mọi biến động trong mọi đời sống kinh tế xã hội, có đạo đức trong sáng, có lối sống lành mạnh, có sức khỏe và đặc biệt phải tích cực nhận thức để cải tạo 13 thế giới và cải tạo chính bản thân mình. Chính vì vậy, phát huy tính tích cực nhận thức cho con người nói chung và trẻ mầm non nói riêng trở thành mục tiêu, nhiệm vụ quan trọng cho ngành Giáo dục nói chung và bậc học Giáo dục Mầm non nói riêng.
Ở việt nam, các tác giả như Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt, Nguyễn Bảo, Nguyễn Ký, Thái Duy Tuyên,. đã đề cập đến tính tích cực nhân thức của học sinh trong hoạt động học tập, cụ thể “Tính tích cực nhận thức là thái độ cải tạo thế giới khách thể thông qua sự huy động mức độ cao các chức năng tâm lý nhằm giải quyết những vấn đề học tập - nhận thức”. Các tác giả đều nhấn mạnh vai trò chủ thể và sự cần thiết phải phát huy tính tích cực nhận thức của chủ thể. Tác giả Nguyễn Kỳ cho rằng: “Tính TCNT là sự ham muốn hoạt động nhận thức của chủ thể và chính chủ thể chủ động tạo nên những biểu hiện bên trong và bên ngoài”.
Những năm gần đây đất nước ngày càng đổi mới, yêu cầu xã hội ngày càng cao vấn đề dạy học tích cực đã và đang chủ trương của ngành giáo dục nước ta. Một số luận án tiến sĩ, luận văn cao học cũng tập trung nghiên cứu về tính tích cực nhận thức thông qua việc tổ chức hoạt động trải nghiệm của trẻ mẫu giáo.Tính tích cực nhận thức biểu thị sự nỗ lực của chủ thể trong quá trình hoạt động trí tuệ, sự huy động cao các chức năng tâm lý (hứng thú, trí nhớ, tư duy,.), nhằm đạt hiệu quả cao nhất trong hoạt động của mình. Phát triển tính tích cực, tự lực, độc lập, sáng tạo trong hoạt động nhận thức là một yêu cầu cơ bản để đảm bảo mục đích đào tạo ra những con người tự chủ, năng động, sáng tạo, dễ hòa nhập, dễ thích nghi trong cuộc sống và hoạt động. Trẻ mẫu giáo luôn có nhu cầu tiếp xúc với thế giới xung quanh, nhằm tích lũy những kinh nghiệm về tự nhiên, xã hội cho bản thân để hình thành và phát triển nhân cách.
Một trong những đặc điểm của trẻ mầm non là: Ham hiểu biết, thích khám phá tìm tòi những điều mới lạ thông qua các hoạt động của bản thân để tự khẳng định mình. Chính vì vậy, trong quá trình chăm sóc giáo dục trẻ chúng ta có thể phát huy tính tích cực cho trẻ thông qua rất nhiều hoạt động bằng các 14 phương tiện khác nhau, song hoạt động có hiệu quả nhất là việc tổ chức cho trẻ khám phá khoa học. Hoạt động khám phá khoa học là phương tiện rất quan trọng giúp trẻ lĩnh hội tri thức và phát triển ở trẻ những năng lực nhận thức bao gồm việc rèn luyện kỹ năng nhận thức (quan sát, chú ý, ghi nhớ.), năng lực hành động và quan trọng nhất là hình thành các phẩm chất tư duy, đó là tính tích cực, độc lập, sáng tạo. Trên thực tế, tại các trường mầm non hiện nay, trong quá trình thực hiện chương trình,việc tổ chức hoạt động trải nghiệm đã được giáo viên mầm non thực hiện theo hướng tích hợp chủ đề và theo các lĩnh vực phát triển.
Song quá trình tổ chức hoạt động này còn bộc lộ rất nhiều hạn chế. Một mặt do đây là một lĩnh vực mới nên giáo viên còn lúng túng khi tổ chức hoạt động cho trẻ, mặt khác, do chưa có những biện pháp hữu hiệu để phát huy tính tích cực nhận thức cho trẻ sao cho có hiệu quả nhất.