Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN LẬP KẾ HOẠCH ỨNG DỤNG TÁC PHẨM VĂN HỌC TRONG HOẠT ĐỘNG KHÁM PHÁ KHOA HỌC VỀ MÔI TRƯỜNG XUNG QUANH CHO TRẺ 5 - 6 TUỔI 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC CHO TRẺ LÀM QUEN VỚI MÔI TRƯỜNG XUNG QUANH 1. Khái niệm môi trường xung quanh Môi trường xung quanh là tất cả những gì bao quanh chúng ta như tự nhiên, con người, các đồ vật. Khái niệm này có thể nhìn nhận theo nghĩa hẹp và nghĩa rộng [12, tr.
Theo nghĩa rộng, MTXQ là tất cả các sự vật, hiện tượng, con người có trong hành tinh chúng ta đang sống. Theo nghĩa hẹp, MTXQ là những hoàn cảnh cụ thể (các sự vật, hiện tượng, con người.) bao quanh một đối tượng có liên quan mật thiết với nó. Như vậy, MTXQ bao gồm cả các yếu tố của tự nhiên và xã hội bao quanh trẻ em, có quan hệ mất thiết với nhau và có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, sự tồn tại và phát triển của trẻ em. môi trường xung quanh là toàn bộ các sự vật hiện tượng trong thế giới tự nhiên, xã hội tồn tại gần gũi, quen thuộc xung quanh trẻ, bao gồm: môi trường tự nhiên (thế giới động vật, thế giới thực vật, thiên nhiên vô sinh, hiện tượng tự nhiên) và môi trường xã hội (bản thân trẻ, gia đình, trường mầm non, quê hương đất nước, các ngành nghề trong xã hội, các đồ vật do con người tạo ra để phục vụ cuộc sống của con người…) [9, tr.
Khái niệm hoạt động khám phá khoa học Hoạt động là tiến hành những việc làm có mối quan hệ chặt chẽ với nhau nhằm một mục đích nhất định trong đời sống xã hội. Khám phá là tìm thấy, phát hiện ra cái ẩn giấu, bí mật. Âm mưu đã bị khám phá. Khám phá bí mật của tự nhiên.
Khoa học là hệ thống tri thức tích luỹ trong quá trình lịch sử và được thực tiễn chứng minh, phản ánh những quy luật khách quan của thế giới bên 8 ngoài cũng như hoạt động tinh thần của con người, giúp con người có khả năng cải tạo thế giới hiện thực. Như vậy, hoạt động khám phá khoa học là hoạt động tìm kiếm, phát hiện ra những cái mới, cái ẩn giấu về các hiện tượng trong giới tự nhiên, trong xã hội, trong chính con người nhằm tích luỹ tri thức, kinh nghiệm giúp con người có khả năng cải tạo thế giới. Khái niệm hoạt động khám phá khoa học về môi trường xung quanh cho trẻ 5 - 6 tuổi Theo quan điểm của rất nhiều nhà khoa học, cách tốt nhất để học khoa học là phải làm khoa học. Đối với trẻ mầm non làm khoa học cũng chính là quá trình khám phá nó.
Đây là những hoạt động “Tìm kiếm để phát hiện ra cái mới, cái ẩn giấu”. Khám phá khoa học có thể tiến hành ở rất nhiều các lĩnh vực khác nhau trong trường mầm non như môi trường xung quanh, tạo hình, âm nhạc, toán, văn học, chữ cái, thể chất, ở tất cả các hoạt động chăm sóc và giáo dục trẻ. Cho trẻ khám phá khoa học về MTXQ chính là việc giáo viên tạo điều kiện, cơ hội và tổ chức các hoạt động để trẻ tích cực tìm tòi, phát hiện về các sự vật hiện tượng xung quanh. Đây thực chất là việc giáo viên tạo ra môi trường hoạt động, tạo ra các tình huống và tổ chức các hoạt động cho trẻ tiếp xúc, trải nghiệm với các sự vật, hiện tượng của MTXQ, qua đó trẻ hiểu biết về đặc điểm, thuộc tính của sự vật, hiện tượng, các mối quan hệ qua lại, sự thay đổi và phát triển của chúng.
Điều quan trọng hơn cả là thông qua hoạt động khám phá này trẻ học được các kỹ năng quan sát, so sánh, phân nhóm phân loại, đo lường, phán đoán, giải quyết vấn đề, chuyển tải ý kiến của mình và đưa ra kết luận.16-17] Như vậy, hoạt động khám phá khoa học về môi trường xung quanh cho trẻ 5 - 6 tuổi là hoạt động giúp trẻ tìm kiếm cái mới, phát hiện những điều thú vị về các sự vật, hiện tượng của môi trường xung quanh nhằm hiểu biết về các đặc điểm, thuộc tính của sự vật, hiện tượng, các mối quan hệ qua lại, sự thay đổi và phát triển của chúng. Đặc điểm nhận thức của trẻ 5 - 6 tuổi về môi trường xung quanh 1. Trẻ có nhu cầu cao trong việc nhận thức thế giới xung quanh Nhu cầu nhận thức là một trong những nhu cầu cơ bản, vốn có ở con người, phát triển mạnh ở lứa tuổi mầm non. 9 - Biểu hiện đầu tiên là muốn có những ấn tượng về các sự vật hiện tượng bằng những nỗ lực nhận thức đầu tiên của trẻ.
Nó giúp trẻ làm quen với những đặc điểm, tính chất của sự vật hiện tượng, tạo nên mối quan hệ giữa chúng. Trẻ đặc biệt thích tiếp xúc, chơi, giao tiếp và khám phá thiên nhiên, thế giới người lớn, bạn bè, bản thân, đồ dùng đồ chơi, sự vật hiện tượng…Thông qua tiếp xúc, trẻ thu thập kiến thức mới, mở rộng tầm nhìn để chính xác hoá những kinh nghiệm cá nhân. - Nhu cầu có những ấn tượng tạo ra tính ham hiểu biết, thể hiện rõ trong từng câu hỏi của trẻ. Nội dung câu hỏi đa dạng, thể hiện ở mọi lĩnh vực; tự nhiên, xã hội.
Tính chất câu hỏi tuỳ thuộc độ tuổi. Bên cạnh đó, trẻ thích tháo lắp đồ chơi, dùng thử đồ dùng sinh hoạt của người lớn, lao động tự phục vụ, thích giúp đỡ làm vui lòng người lớn… - Nhu cầu ham hiểu biết đã kích thích hứng thú nhận thức ở trẻ: trẻ muốn biết cái mới, làm rõ cái chưa hiểu về đặc điểm, tính chất của sự vật hiện tượng, ham muốn đi sâu vào bản chất, tìm ra mối quan hệ giữa chúng. Trẻ tập trung chú ý cao độ, độc lập giải quyết nhiệm vụ, được trải nghiệm nhiều xúc cảm tích cực như ngạc nhiên, vui sướng với kết quả nhận thức của mình, tự tin vào bản thân mình. Nhận thức của trẻ mang nặng trực quan, cảm tính Do khả năng nhận thức, kinh nghiệm và mức độ tích luỹ tri thức của trẻ còn hạn chế nên sự nhận thức của trẻ nhiều khi không phản ánh quy luật tồn tại khách quan của thế giới xung quanh mà lại theo tình cảm và cách nghĩ riêng của trẻ.
Trẻ thường dùng trực giác để suy đoán, giải thích sự vật hiện tượng theo cảm nhận cá nhân (thường sử dụng phép màu để giải thích). Nhận thức của trẻ về MTXQ thường mang tính nhận mặt: gọi đúng tên đối tượng, biết nó là cái gì, của ai…nhưng không giải thích được vì sao mình biết; chưa tách được các dấu hiệu đặc trưng của chúng. Khi được hướng dẫn thì trẻ nhận biết được các thuộc tính bên ngoài của sự vật hiện tượng còn các dấu hiệu bên trong thuộc về bản chất thì trẻ chưa nhận ra được. - Kết quả nhận thức môi trường của trẻ chủ yếu thông qua hoạt động trực tiếp hoặc gián tiếp với đối tượng: + Trẻ học qua việc sử dụng các giác quan.
+ Trẻ học qua tư duy suy luận. + Trẻ học bằng thử nghiệm, thí nghiệm và thực hành. 10 + Trẻ học qua trò chơi. + Trẻ học qua tương tác, chia sẻ kinh nghiệm với cô, với bạn.
+ Trẻ dễ tập trung chú ý, ghi nhớ, tái hiện những sự vật hiện tượng mới lạ, hấp dẫn, ngộ nghĩnh và chuyển động khi có hứng thú và được trải nghiệm phù hợp. + Khi được tham gia vào các hoạt động phù hợp với trình độ, khả năng của trẻ thì việc học sẽ hiệu quả hơn, sự phát triển nhận thức được thúc đẩy mạnh mẽ hơn. + Khả năng nhận thức của trẻ phụ thuộc vào môi trường xã hội, sức khoẻ, độ tuổi. Quá trình hình thành khái niệm của trẻ là sự tự điều chỉnh Đây là quá trình tâm sinh lý tích cực để hình thành biểu tượng, khái niệm về sự vật hiện tượng xung quanh trẻ.
Ngay sau khi sinh ra, trẻ bước vào thế giới và tiếp xúc với nhiều sự vật, hiện tượng mới, chúng tiếp thu, lưu giữ thông tin sau khi đã đặt tên, phân loại. Có hai hành động tâm lý xảy ra trong quá trình tiếp thu, lưu giữ thông tin: - Quá trình đồng hoá: xảy ra khi thông tin mới về sự vật hiện tượng được sắp xếp gần với thông tin cũ có liên quan đã lưu giữ trước đây trong não tạo thành cấu trúc nhận thức. Đó là tập hợp các sự vật hiện tượng có liên quan đến khái niệm. Cấu trúc nhận thức sẽ phát triển mỗi khi trẻ trải qua một kinh nghiệm có liên quan đến khái niệm đó.
- Quá trình điều ứng: xuất hiện khi thông tin mới mâu thuẫn với thông tin cũ đã được lưu giữ trong cấu trúc nhận thức, chúng sẽ rơi vào trạng thái mất cân bằng. Lúc đó, trẻ sẽ tích cực tìm kiếm thông tin bổ sung để tạo ra cấu trúc nhận thức mới. Trẻ sẽ có động cơ học hỏi, sẵn sàng tiếp nhận thông tin mới để thoả mãn nhu cầu hiểu biết, khi đã tạo ra cấu trúc nhận thức mới, lý giải được các hiện tượng trẻ sẽ trở lại trạng thái cân bằng. Hai quá trình này diễn ra liên tục giúp trẻ tích cực khám phá các sự vật hiện tượng để lĩnh hội tri thức, hình thành khái niệm.
Giáo viên cần xác định nội dung và sử dụng phương pháp phù hợp khi tổ chức hoạt động làm quen với MTXQ nhằm giúp trẻ tiếp thu, lưu giữ thông tin về các đối tượng. Khả năng nhận thức của trẻ 5 - 6 tuổi về môi trường xung quanh Ở lứa tuổi này, ý thức bản ngã đã được hình thành, trẻ có khả năng nhận biết giới tính của mình và biết thể hiện như thế nào cho phù hợp. Trẻ có thể lĩnh hội các khái niệm sơ đẳng, các lập luận và kết luận chính xác hơn. Do khả năng tập trung, chú ý và ghi nhớ có chủ định tốt hơn nên khả năng khám phá sự vật, hiện tượng ở trẻ cũng tốt hơn, làm cho khối lượng tri thức về sự vật, hiện tượng ngày càng đa dạng, phong phú.
Đây là cơ sở để trẻ có thể tiến hành các thao tác so sánh, phân nhóm, phân loại đối tượng theo một hay vài dấu hiệu rõ nét. Nhờ vậy khả năng tổng hợp và khái quát hóa những dấu hiệu bên ngoài của sự vật, hiện tượng được trẻ thực hiện tương đối tốt. Ở độ tuổi này bắt đầu xuất hiện kiểu tư duy trực quan sơ đồ đây là bước đệm để trẻ chuyển sang tư duy logic, nhờ nó mà trẻ có thể khám phá các mối liên hệ phức tạp bên trong sự vật, hiện tượng và giữa nó với môi trường xung quanh.