CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG TIỀN ĐỌC - VIẾT QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM VỚI SÁCH CHO TRẺ 5-6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu nước ngoài Hoạt động giáo dục phát triển kỹ năng tiền đọc – viết cũng như công tác quản lí hoạt động giáo dục phát triển kỹ năng tiền đọc – viết qua hoạt động trải nghiệm với sách cho trẻ 5 -6 tuổi trong trường mầm non luôn được sự quan tâm nghiên cứu từ nhiều nhà chuyên môn nhằm giúp hình thành và phát triển nhân cách cho trẻ em. Trong phần này, người nghiên cứu trình bày một số công trình liên quan, cụ thể: Friedrich Froebel (1898) cho rằng, Trường mầm non này được thiết kế như một môi trường giáo dục mà ở đó trẻ em có thể phát triển theo một định hướng đúng đắn thông qua việc tự hoạt động, sử dụng các trò chơi, bài hát, những câu chuyện và các hoạt động khác.
Theo ông, Trường mầm non là một môi trường giáo dục đặc, trong đó những giáo cụ, hoạt động xã hội và văn hóa ở Trường mầm non, đặc biệt là các hoạt động vui chơi, sẽ thúc đẩy quá trình phát triển ở trẻ, trẻ sẽ tuân theo các luật lệ được thiết lập một cách tuyệt vời về sự phát triển toàn diện. Danh tiếng của Froebel với tư cách một nhà giáo dục MN ngày càng tăng lên và các Trường mầm non ngày càng phổ biến trên khắp các bang của Đức. Cho tới đầu thế kỷ thứ 21, các GVMN vẫn đang tiếp tục đề cao quan điểm của Froebel. Mục tiêu đầu ra quan trọng đối với trẻ MN là tinh thần sẵn sàng học hỏi tri thức – thứ sẽ đến sau đó trong sự nghiệp giáo dục của đứa trẻ.
Đồng thời, qua hoạt động trải nghiệm thực tiễn, trẻ giao tiếp và bắt chước các hoạt động của người lớn, từ đó trẻ sẽ được dẫn dắt từ từ vào một thế giới rộng lớn hơn. Trường mầm non cung cấp môi trường khuyến khích trẻ tương tác với những đứa trẻ khác dưới sự hướng dẫn nhiệt tình và đầy tình thươngcủa một GV (Friedrich, 1898). Hoạt động trải nghiệm như là chiến lược giáo dục kỹ năng trẻ một cách hiệu quả. Qua trải nghiệm, kinh nghiệm của trẻ được tích lũy được kiểm chứng, được điều chỉnh và phản hồi thông qua những kiến thức và hiểu biết mới tiếp thu từ những trải nghiệm trong thực tế.
Vì thế, quản lý hoạt động giao dục nói chung và quản lý hoạt động giáo dục kỹ 9 năng tiền đọc – viết cho trẻ qua trải nghiệm sách là hết sức cần thiết để định hướng trẻ qua những cách thức của hoạt động trải nghiệm. Tuy nhiên, để quản lý hiệu quả hoạt động giáo dục kỹ năng tiền đọc – viết cho trẻ qua trải nghiệm sách, đòi hỏi nhà quản lý phải có những cách thức quản lý khoa học thông qua những phương pháp, nguyên tắc phù hợp. Các nguyên tắc của Frededric W. Theo Kurt Lewin (1938) cho rằng, giáo dục kỹ năng cho trẻ tốt nhất là thông qua tổ chức thực hiện các hoạt động trải nghiệm.
Bởi trong hoạt động trải nghiệm đáp ứng được mục tiêu kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn. Tác giả cũng chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến những hoạt động giáo dục kỹ năng trẻ qua trải nghiệm, trong đó gia đình và nhà trường là những yếu tố ảnh hưởng đến kết của hoạt động giáo dụckỹ năng trẻ qua trải nghiệm. Bên cạnh đó, tác giả cũng đã xây dựng các giai đoạn thực hiện trong mô hình hoạt động trải nghiệm, như: suy nghĩ về tình huống, lập kế hoạch giải quyết tình huống, thực hiện kế hoạch và quan sát kết quả (Kurt Lewin, 1938). Theo Peter Mittler (2000) đã nhận định, thay đổi môi trường giáo dục nhà trường và hệ thống quản lí giáo dục là rất quan trọng đối với giáo dục kỹ năng nói chung cho trẻ và phát triển kỹ năng tiền đọc – viết nói riêng.
Việc thay đổi này bao gồm việc sửa đổi chương trình và phương pháp dạy học, thúc đẩy sự tham gia của phụ huynh. Nhận định trên được đưa ra sau khi tác giả đã dành sự quan tâm và chú ý của mình vào việc thay đổi, tạo môi trường giáo dục thích hợp cho việc thực hiện tổ chức quản lí giáo dục trẻ em. Trong đó, tác giả đã đặt ra các vấn đề cụ thể như điều chỉnh và sắp xếp chương trình như thế nào; giáo viên cần lựa chọn và sử dụng phương pháp giáo dục như thế nào; các phương pháp giáo dục được thực hiện trong các cơ sở giáo dục đảm bảo cho trẻ phát triển; sự tác động can thiệp hỗ trợ từ phía giáo viên và vai trò, sự tham gia của phụ huynh học sinh, tất cả phải được cụ thể trong một kế hoạch tổng thể và theo giai đoạn phát triển của trẻ (Peter Mittler, 2000). Theo quan điểm của David Kolb (2002) cho thấy, học tập là quá trình mà trong đó kiến thức được tạo ra thông qua việc chuyển đổi kinh nghiệm.
Thuyết học tập trải nghiệm 10 của Kolp đã làm thay đổi tư duy giáo dục từ chỗ giáo viên ở vị trí trung tâm sang lấy trẻ là trung tâm. Kolb đã giới thiệu mô hình học tập thông qua trải nghiệm (Experiential learning) hay còn gọi là chu trình trải nghiệm Kolb. Chu trình này giúp người dạy và trẻ có cơ hội cải tiến liên tục về chất lượng học tập và giảng dạy, chu trình Kolb bao gồm 4 bước: (1) Kinh nghiệm rời rạc (Concrete Experience); (2) Quan sát có suy tưởng (Reflective Observation); (3) Khái niệm hóa (Conceptualization); (4) Thử nghiệm tích cực (Active Experimentation) (Kolb, 2002). Karemeracho (2003) rằng, hoạt động trải nghiệm có vai trò quan trọng trong việc tạo sự an toàn cho trẻ phát triển toàn diện, để tổ chức hoạt động trải nghiệm thuận lợi ngoài trang bị đầy đủ về trang thiết bị, dụng cụ sử dụng trong các hoạt động vui chơi, lao động và học tập, còn phải tuỳ thuộc vào khả năng chuyên môn nghề nghiệp của từng giáo viên, và giáo viên nên có những phẩm chất đạo đức cá nhân, phẩm chất đạo đức nghề, chuyên môn phù hợp và những phẩm chất này có ảnh hưởng lớn trong việc hình thành thái độ và đáp ứng mọi nhu cầu, nguyện vọng của học sinh, và hỗ trợ học sinh tham gia tích cực trong các hoạt động giáo dục.
Đồng thời, theo tác giả để phát triển chuyên môn của giáo viên cần phải có sự tương tác, chia sẻ kinh nghiệm có ý nghĩa và hiệu quả giữa chính những giáo viên với nhau, giữa giáo viên với các cán bộ quản lý nhà trường, giữa giáo viên với phụ huynh và giữa giáo viên với các thành viên trong các cộng đồng khác (Karemera, 2003). Theo Marie Clay (2005), khả năng đọc – viết của trẻ được xem là sự cố gắng, nỗ lực đầu tiên của trẻ, thể hiện những nét vẽ nguệch ngoạc, những bài tô, viết theo mẫu, lặp lại câu chuyện, bài hát từ giáo viên. Chính vì vậy, để giáo dục kỹ năng đọc – viết sớm cho trẻ, giáo viên phải quan sát, theo dõi và nắm bắt được hanh vi, cử chỉ miệng của trẻ đề có sự can thiệp phù hợp (Clay, 2005). Theo Schmitt và cộng sự (2005) có những quan điểm rằng, đọc là vấn đề phức tạp là quá trình giải quyết lâu dài, trẻ em tự xây dựng cách hiểu, trẻ biết đọc biết viết với kiến thức khác nhau, đọc và viết đối ứng và liên quan đến nhau các quá trình, học đọc và viết liên quan đến một quá trình liên tục thay đổi theo thời gian, trẻ em đi những con đường khác nhau để học chữ (Schmitt, 2005).
Theo đó, tác giả Montessori (2007) cho rằng “khiếm khuyết của tâm trí là vấn đề của giáo dục chứ không phải là vấn đề của y khoa”. 11 Montessori có nhiều công trình nổi tiếng trong đó có cuốn sách “Giáo dục nhân loại học” và “ngôi nhà của trẻ”. Theo tác giả, trẻ từ 0 – 6 tuổi rất nhạy cảm cũng là quãng thời gian quan trọng và quý giá nhất của mỗi người, sự phát triển và trải nghiệm của trẻ trong giai đoạn này ảnh hưởng không nhỏ đến khả năng phát triển ngôn ngữ, kỹ năng đọc – viết tương lai của trẻ. Chúng có thể tiếp nhận thông tin từ môi trường sống xung quanh rất nhanh, thích lặp lại, thích trật tự, thích yên tĩnh, thích làm việc hơn là vui chơi, cảm thấy thỏa mãn với công việc mình làm mà không cần làm vì phần thưởng; chúng chọn tự do, chúng có kỷ luật mang tính tự phát; có danh dự cá nhân, có lòng tự trọng rất cao.
Đặc biệt, trẻ từ 4 – 5 tuổi thì lại tự nhiên bộc phát cảm hứng viết chữ khi không có sự hướng dẫn của người lớn (Tạ Khải Mông & Ngô Hiểu Huy, 2007). Vì vậy, để đảm bảo trẻ có môi trường phát triển kỹ năng tiền đọc – viết thuận lợinhà trường phải có một môi trường giáo dục được chuẩn bị tốt phù hợp với nhu cầu phát triển của trẻ em, cũng như có một bộ giáo cụ đáp ứng nhu cầu phát triển về kỹ năng đọc – viết cho trẻ, có đội ngũ giáo viên được đào tạo chính quy, có khả năng phối hợp với các lực lượng trong và ngoài nhà trường tổ chức hoạt động trải nghiệm, có kinh nghiệm phát hiện nhu cầu trẻ, xác định biểu hiện khả năng tiền đọc – viết của trẻ để có biện pháp hướng đẫn trẻ phù hợp. Theo Eva Konstantellou and Mary K.Lose (2009) cho rằng, việc hướng dẫn, rèn luyện trẻ biết đọc – viết là quá trình lâu dài và phức tạp, đòi hỏi giáo viên mầm non phải kiên nhẫn, lâp đi lặp lại lời nói, sử dụng đa dạng phương pháp, biết kết hợp lời nói với hành động gắn liền với nội dung muốn giáo dục trẻ. Đặc biệt, tài liệu, sách phải sinh động có kết hợp được nhiều yếu tố về hình ảnh, âm thanh.
Ngoài ra, để nâng cao chất lượng trong các hoạt động giáo dục kỹ năng tiền đọc – viết cho trẻ mẫu giáo, nhà trường cần có biện pháp quản lý hiệu quả trong xây dựng văn hóa hợp tác với chuyên gia đáp ứng nhu cầu sớm đọc – viết ở trẻ (Eva Konstantellou & Mary K. Theo triết lý của Reggio Emilia (2018), trẻ em đều chứa đựng một tiềm năng lớn và tiềm năng đó sẽ được phát triển nhờ chính trí tò mò vốn có của trẻ, trẻ cố gắng tìm hiểu thế giới xung quanh và tự đưa ra cách riêng của mình đề giải thích sự vận động của thế giớ xung quan trẻ.